1
Dr Dorota Zdunkiewicz-Jedynak, Stylistyka - wykład
Pojęcie stylu. Stylistyka - rys historyczny. Stylistyka współczesna
LITERATURA
· H. Kurkowska, S. Skorupka, Stylistyka polska. Zarys. , Wstęp, Warszawa 2001
· S. Gajda, Styl i stylistyka. Zagadnienia ogólne, w: S. Gajda (red.), Przewodnik po stylistyce polskiej, Opole 1995
· J. Kida, Stylistyka, styl i język artystyczny w edukacji polonistycznej, r. I. Stylistyka jako dyscyplina naukowa, Rzeszów 1998
· T. Skubalanka, Historyczna stylistyka języka polskiego. Przekroje, Wrocław 1984
Etymlogia: styl – łac. stilus ’rylec, służący do pisania na drewnianych tabliczkach pokrytych woskiem’.
Pojęcie stylu:
a. Znaczenie szersze
b. Znaczenie węższe
Styl - charakterystyczny sposób językowego ukształtowania tekstu pisanego bądź mówionego.
Wybór środków - zależny od wielu różnych czynników:
· od indywidualnej skłonności autora
· od konieczności dopasowania wypowiedzi do określonej sytuacji mówienia: tematu, zamierzonego celu komunikacyjnego, typu odbiorcy.
Style
Typowe (konwencjonalne wzorce) Indywidualne
Style Style Style epok Styl Styl
funkcjonalne gatunków i prądów literackich tekstu autora
Styl typowy - specyficzny sposób ukształtowania tekstów, związany z epokami historycznymi (np. styl barokowy, klasycystyczny, romantyczny); z prądami literackimi (np. styl sentymentalny), a nawet gatunkami wypowiedzi.
Styl indywidualny autora (idiolekt) – zespół pewnych cech językowych, uświadamianych lub nie uświadamianych przez nadawcę, a rozpoznawanych przez odbiorców w jego tekstach - zależy od upodobań jednostkowych, przyzwyczajeń estetycznych (np. styl Miłosza, styl Herberta, styl Norwida).
Stylistyka
· termin zarejestrowany w różnych językach europejskich w XIX w.
· spośród słowników polskich - stylistyka jako nauka o stylu - Słownik Wileński 1861 r.
· stylistyka jako dyscyplina naukowa - przełom XIX i XX w. - Ch. Bally –nowoczesne podstawy stylistyki (uczeń de Saussure’a – 1865-1947, jego następca w Genewie, Precis de stylististique 1905, Tratie de stylistique francaise 1909)
Stylistyka w ujęciu Bally’ego
· Podstawą teoretyczną dla stylistyki - dwie antynomie: myślenie- wyrażanie ( signifie - signifiant) oraz język – mówienie (langue- parole).
· Zadaniem stylistyki jest analiza sposobów wyrażania na płaszczyźnie mówienia (parole).
· Styl opiera się na zjawisku wariancji w pierwszym rzędzie fakultatywnej.
· Wyrazy przechodzące z języka do mówienia zostają przekształcone z jednostek abstrakcyjnych i potencjalnych w konkretne, realne, czyli podlegają procesowi aktualizacji. Każda taka aktualizacja nosi na sobie piętno subiektywne.
· Zadaniem stylistyki jest badanie środków językowych tej aktualizacji w procesie mówienia. Środki te (nazywane aktualizatorami) - winny być ujmowane kategorialnie i w sposób wolny od oceny estetycznej.
· Początki myślenia stylistycznego – retoryka i poetyka starożytnych Greków i Rzymian: Gorgiasz, Isokrates, Platon, Arystoteles, Teofas, Demetriusz, Dionizjusz, Hermogenes , Cycero, Kwintylian, Horacy.
· Nauka o stylu: retoryka (nastawiona na perswazję, sterowanie odbiorem) i poetyka (jej celem naśladowanie natury – mimesis).
· Znacząca opozycja gramatyczność- retoryczność (między recte - poprawnie a bene - dobrze, pięknie)
· Elocutio (wysłowienie)
Ø typologia stylów
Ø zasady wyboru i przekształceń słów (tropy i figury)
Ø nauka o okresie retorycznym (o konstrukcji składniowej)
· Typologia stylów wg różnych kryteriów podziałów:
Ø charakter wymowy (attycka, azjańska, rodyjska)
Ø zalety wymowy (jasność, wielkość, piękno, energia, etos, prawda, potęga)
Ø style wymowy (skromny, średni, wzniosły)
Ø przedmiot wymowy (sądowa, polityczna, popisowa)
Średniowiecze
· odziedziczone po antyku podstawowe kategorie stylistyki: tropy, figury, okres składniowy, a także hierarchiczny szereg stylowy obejmujący styl niski, średni i wysoki
· mniej miejsca dla oratorstwa politycznego i sądowego, dlatego podział na style ustępuje nowemu podziałowi funkcjonalno-gatunkowemu: oprócz oratorstwa, sztuki poetyckiej, epistolografii i historiografii również nowe autonomiczne dziedziny: ars praedicandi (sztuka głoszenia kazań, kaznodziejstwo) oraz ars dictaminis (sztuka pisania pism kancelaryjnych)
Renesans
· rekonstrukcja antycznego dorobku w zakresie stylistyki oraz wierne naśladowanie praktyki językowej
· dominująca w recepcji antyku - zasada imitacji (Cycerona, Wergiliusza, Liwiusza)
· erazmianizm i lisjanizm - swobodne wzorowanie się na stylu Cycerona, sięganie do omnes benes autores, korzystanie z hasła wolności twórczej i dostosowania się do współczesnych czasów i okoliczności
· w praktyce językowej wybitnych twórców renesansu (Szekspir, Racine, Dante, Milton) - tendencja do emulacji (współzawodnictwa, rywalizacji) – elementy starożytnej proweniencji właściwie tylko uzupełniają to, co oryginalne
· duże konsekwencje dla stylistyki - reforma siedmiu nauk wyzwolonych - dążność do specjalizacji poszczególnych nauk i ich suwerenności - ostre rozgraniczenie gramatyki (sztuka poprawnego mówienia), retoryki (elokucja i wygłoszenie) i dialektyki (inwencja i kompozycja)
Stylistyka barokowa
· przesadnie wyszukana, ozdobna forma wypowiedzi
· uzasadnienie - w twórczości pisarzy rzymskich schyłkowego okresu literatury rzymskiej (Seneki, Lukiana, Tacyta, Marcjalisa)
· anormatywizm
· poszerzenie pojęcie stylu na styl autora, styl epoki
Oświecenie
· tendencja do ujęć normatywnych, dogmatycznych, absolutystycznych; próby formułowania zasad i wysiłki zmierzające do ustalenia systemu obowiązujących przepisów.
(N. Boileau – L’art. Poetique 1674)
Antyklasycystyczny przełom romantyczny
· bunt przeciw regułom i skoncentrowanie się refleksji stylistycznej na twórczości literackiej
· w miejsce koncepcji mimesis - koncepcja wyrazu
· dzieło literackie - jako wyraz ducha narodu, czasu
XX w.
przekształcenie stylistyki we właściwą naukę teoretyczną, od razu zróżnicowaną metodologicznie:
Kierunek neoidalistyczny (inspirowany przez filozofię F. Nitzschego i H. Bergsona)
· styl - jako forma ekspresji twórczej jednostki
· koncentracja badaczy na stylu autora i dzieła – ich rysach szczególnych, dających wgląd w indywidualny akt twórczy, w estetyczne walory oraz integralność utworu
· odrzucenie istnienia repertuaru gotowych środków i chwytów stylistycznych ; styl utożsamiony z językiem dzieła, a nawet przypisywany językowi narodowemu jako emanacji osoby i wspólnoty etnicznej
· stylistyka - nastawiona na oryginalną ekspresję - rozwijana w ramach literaturoznawstwa (K.Vossler i L. Spitzer – nawiązanie do ekspresjonistycznej teorii stylu, do idącej od Goethego niemieckiej tradycji romantycznej - traktowania stylu jako indywidualnego wyrazu. Zasadnicza teza – „ile indywiduów, tyle stylów”.
Rosyjska szkoła stylistyki (W. Winogradow)
· stylistyka językoznawcza, badająca style funkcjonalne
· stylistyka literacka, opisująca styl autora dzieła, gatunku, epoki.
Stylistyka współczesna
· refleksja metodologiczna - trudna do oglądu syntetycznego
· synkretyzm, eklektyzm metodologiczny wielu badaczy: do strukturalizmu nawiązują badacze: W.Propp, T. Todorov, A.J. Greimas, J. Levy; ...
dorobis