Okresy literackie - Oświecenie
Zagadnienie
Podstawowe informacje
Czas trwania
1740–1822 (od powstania pierwszej ważnej instytucji oświeceniowej, Collegium Nobilium, do wydania pierwszego tomu Poezji Mickiewicza); wyróżnia się trzy podokresy: 1) do końca panowania Augusta III (nurt oświeceniowy pojawia się na tle kultury sarmackiej) 2) okres stanisławowski (panowanie Stanisława Augusta, 1764–95) 3) okres postanisławowski (po utracie niepodległości w III rozbiorze 1795)
Filozofia
– głosząca możliwość rozumowego poznania świata przez człowieka (racjonalizm) – pojmująca świat i społeczeństwo statycznie, jako dobrze działającą maszynę – pojmująca Boga jako Istotę doskonałą i Tego, który świat stworzył, ale który dalej już nie wkracza w bieg historii i nie troszczy się o koleje życia poszczególnych ludzi (deizm) – podkreślająca znaczenie doświadczenia (empiryzm) i poznania zmysłowego (sensualizm) – podkreślająca potrzebę edukacji – krytycznie odnosząca się do instytucji politycznych, społecznych i Kościoła – operująca pojęciem stanu naturalnego, gloryfikująca naturę (mit „dobrego dzikusa”)
Sztuka
dominuje nurt klasycyzmu, nawiązujący w formie i treści do starożytności, przez długi czas współistnieje on z rokokiem, a nawet z barokiem, a następnie z sentymentalizmem
Zagadnienia polityczne
– całkowite uzależnienie polityczne Polski od sąsiadów, nieudane próby zrzucenia ich „opieki” za Stanisława Augusta, zakończone rozbiorami (1772, 1793 i 1795) i utratą państwowości – nadzieje związane z Napoleonem, krótki okres księstwa Warszawskiego (1807–1815) – utrwalenie władzy zaborców po Kongresie Wiedeńskim (1815), ale zachowanie większości suwerennych polskich instytucji państwowych w ramach Królestwa Polskiego
Sytuacja społeczna, czynniki gospodarcze
– trwa głęboki kryzys ustroju państwa, rywalizacja rodów magnackich – dążenie do reformy ustroju (Sejm Czteroletni, Konstytucja 3 Maja) – powstawanie instytucji promujących rozwój kultury narodowej: Collegium Nobilium, Szkoła Rycerska, Komisja Edukacji Narodowej, Teatr Narodowy, publiczna biblioteka Załuskich – utrzymywanie się zasad społeczeństwa stanowego, ale większa możliwość awansu społecznego, zwłaszcza dla mieszczan – po rozbiorach Polski warunki społeczne i ekonomiczne zróżnicowane w zależności od zaboru – następuje powolne dźwiganie się z upadku gospodarczego, pojawianie się zalążków przemysłu (manufaktury); następuje też powolny, ale stały wzrost roli mieszczaństwa
Wpływy zewnętrzne, język literatury
– ważną rolę odgrywa antyczna teoria trzech stylów: wysokiego, średniego i niskiego, stąd nie wolno mieszać np. patosu z komizmem (zasada decorum) – przemożne są wpływy literatury francuskiej i filozofii francuskiego Oświecenia – zanika znaczenie łaciny jako języka nauki – literatura powstaje już niemal wyłącznie w języku polskim
Cele i główne cechy literatury
– literatura ma wytykać wady narodowe, dbać o czystość języka polskiego, pochwalać edukację, ma wyrażać reformatorskie poglądy w dziedzinie polityki trzy nurty: – klasycyzm (nawiązanie do tradycji, nacisk na zagadnienia społeczne, dydaktyzm) – sentymentalizm (pochwała natury, przyjaźni, miłości, rodziny; często ton moralizatorski) – rokoko (wolność od dydaktyzmu, beztroska, subtelność i lekkość)
Tematyka
– problem reform ustroju, edukacji, społeczeństwa – rozwój człowieka od dzieciństwa do dojrzałości – w sentymentalizmie: natura, uczucia pojedynczego człowieka, szczere więzi międzyludzkie
Typ autora
– najczęściej osoba wykształcona, zaangażowana społecznie i politycznie – tworzy według ściśle określonych reguł poetyckich (niewielka rola natchnienia)
Typowy bohater
człowiek oświecony: wolny od przesądów, kierujący się rozumem, znający swoje miejsce w społeczeństwie, obywatel-patriota, reformator (klasycyzm); człowiek czuły: wrażliwy, przyjacielski, pragnący kontaktu z innymi (sentymentalizm)
Zasady poezji
– w poezji obowiązuje sylabizm, a następnie sylabotonizm (por. s. 335) – występuje ogromna dbałość o rym – w bajkach istnieje znaczna dowolność formatu wiersza przy zachowaniu rymu (s. 336)
Uprawiane gatunki literackie; najbardziej znane dzieła
bajka: Ignacy Krasicki Bajki i przypowieści, Stanisław Trembecki Bajki sielanka: Franciszek Karpiński Laura i Filon poemat opisowy: Stanisław Trembecki Sofiówka, Kajetan Koźmian Ziemiaństwo polskie powieść: Ignacy Krasicki Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki satyra: Ignacy Krasicki Satyry, poematy heroikomiczne (np. Monachomachia) komedia: Franciszek Zabłocki Fircyk w zalotach tragedia: Alojzy Feliński Barbara Radziwiłłówna opera: Wojciech Bogusławski Zabobon, czyli Krakowiacy i górale
ewanowak10