sad_prok_badanie22.pdf

Raport z badań CMWP

I. Wstęp

Wolność słowa i nierozerwalnie związana z nią wolność prasy te jedne z

podstawowych wolności człowieka, zagwarantowane tak w Konstytucji RP (w art. 14 i 54)

jak i wiążących Polskę umowach międzynarodowych (m. in. Europejskiej Konwencji Praw

Człowieka). W żadnym systemie prawnym nie są to jednak wolności nieograniczone.

Ustawodawca przyjmuje bowiem, że istnieją takie wartości, przed którymi wolność ta musi

ustąpić. Osoby przekraczające zakreślone przez prawo granice wolności słowa mogą narazić

się na odpowiedzialność cywilną jak i odpowiedzialność karną.

Przedmiotem badań przeprowadzonych przez Centrum Monitoringu Wolności Prasy

były właśnie sprawy cywilne i karne z udziałem dziennikarzy odnotowane w Polsce w latach

2003 –2004 r.

Jeśli chodzi o sprawy cywilne, to CMWP zdecydowało się zbadać sprawy z art. 38

prawa prasowego, jako bezsprzecznie związane z ponoszeniem przez dziennikarzy,

redaktorów i wydawców odpowiedzialności za opublikowanie określonych materiałów

prasowych..

Jeśli chodzi o sprawy karne, to przedmiotem badań były sprawy z art. 43, 44, 46 i 49

prawa prasowego oraz z art. 212 §2 i 265 § 1 kk.

Uzyskane wyniki zostały następnie porównane z wynikami poprzedniego badania,

obejmującego takie same sprawy, odnotowane w latach 2002 –2003.

II. Sprawy cywilne z udziałem dziennikarzy

1. Przedmiotem badań CMWP były sprawy cywilne z art. 38 ustawy prawo prasowe (Dz. U.

z 1984 r, nr 5 poz. 24), który w swym ust. 1 stanowi, iż „odpowiedzialność cywilną za

naruszenie prawa spowodowane opublikowaniem materiału prasowego ponoszą autor,

redaktor lub inna osoba, którzy spowodowali opublikowanie tego materiału; nie wyłącza

to odpowiedzialności wydawcy. W zakresie odpowiedzialności majątkowej

odpowiedzialność tych osób jest solidarna”. Z kolei zgodnie z ust. 2 tego artykułu

„przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio do odpowiedzialności cywilnej za naruszenie

prawa spowodowane ujawnieniem materiału prasowego przed jego publikacją”. Art. 38

prawa prasowego stanowi więc podstawę do pociągnięcia dziennikarzy, redaktorów i

wydawców (a także innych osób, które spowodowały opublikowanie materiału

prasowego, czyli np. właścicieli, konsultantów) do odpowiedzialności cywilnej za szkody

spowodowane opublikowaniem materiału prasowego. Powyższy przepis stanowi

natomiast samodzielnej podstawy odpowiedzialności w tym sensie, że osoba w nim

wskazana może być pociągnięta do odpowiedzialności tylko w przypadku udowodnienia,

że opublikowanie artykułu (czy też jego ujawnienie przed opublikowaniem) naruszyło

określone dobra chronione innymi przepisami prawa cywilnego (np. art. 23 kc).

2. CMWP wystąpiło do wszystkich sądów okręgowych w Polsce o wskazanie, ile powództw

z art. 38 prawa prasowego w latach 2003 –2004 wpłynęło do tych sądów (a także do

sądów rejonowych), ile spraw zainicjowanych tymi powództwami uległo we wskazanym

okresie zakończeniu oraz w jaki sposób.

3. Odpowiedź otrzymano z 36 sądów okręgowych. Z 7 sądów okręgowych odpowiedzi nie

uzyskano.

4. Z uzyskanych danych wynika, że w 11 okręgach sądowych (m.in. włocławskim,

radomskim, słupskim, częstochowskim, suwalskim, zamojskim) nikt nie wniósł

powództwa opartego na art. 38 prawa prasowego. W pozostałych 25 okręgach sądowych

odnotowano 471 takich powództw.

5. Najwięcej, bo aż 243 przedmiotowych powództw wniesiono do sądów okręgu

warszawskiego. Duża liczbę spraw będących przedmiotem badań odnotowano też w

sądach okręgu poznańskiego – 34, wrocławskiego - 30 oraz krakowskiego 25.

6. Dane dotyczące ilości wniesionych powództw wyraźnie wskazują, że sprawy z art. 38

prawa prasowego występują głównie w okręgach sądowych obejmujących swoją

właściwością największe miasta. Szczególnie wyróżnia się tu Warszawa, gdzie wpłynęło

prawie 50 % wszystkich odnotowanych w Polsce przedmiotowych powództw.

Niewątpliwie przyczyn takiego stanu rzeczy należy upatrywać tym, że to właśnie w

Warszawie i innych dużych miastach mieści się większość redakcji prasowych i głównie

w tychże miastach dziennikarze mieszkają. Zgodnie zaś z art. 27 kpc powództwo wytacza

się przed sąd pierwszej instancji, w okręgu którego pozwany ma miejsce zamieszkania. Z

kolei w myśl art. 30 kpc powództwo przeciwko osobie prawnej i innemu podmiotowi nie

będącemu osoba fizyczna wytacza się według miejsca ich siedziby (w sprawach będących

przedmiotem badań przepis powyższy ma zastosowanie przy pozywaniu wydawcy,

zgodnie bowiem z art. 8 prawa prasowego wydawcą może być osoba prawna, fizyczna lub

inna jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej). Na tym tle

zwraca uwagę stosunkowo duża liczba spraw z art. 38 prawa prasowego odnotowana w

sądach okręgu płockiego. Na podstawie posiadanych danych nie można jednak stwierdzić,

jaka jest tego przyczyna. Być może wiąże się to z faktem, iż w Płocku ma swoją siedzibę

największy w Polsce koncern naftowy, który jest często przedmiotem artykułów

prasowych, także (a może przede wszystkim) w lokalnej prasie płockiej.

7. Wydaje się, że ogólna liczba powództw wniesionych przeciwko dziennikarzom i

redaktorom i wydawcom w ciągu 2 lat (2003-2004) nie jest wysoka. Wprawdzie nie

uzyskano odpowiedzi z 7 sądów okręgowych, jednakże zważywszy na fakt, że z

większych miast w okręgach tych sądów położone są jedynie Katowice i Łódź, można

przypuszczać (w świetle danych uzyskanych z pozostałych sądów), że liczba spraw z art.

38 prawa prasowego w skali całego kraju w latach 2003-2004 nie przekroczyła ok. 550

spraw. Można więc uznać, że dziennikarze nie są szczególnie często pozywani z powodu

opublikowania materiału prasowego. Wskazane liczby oznaczają wprawdzie liczbę spraw

a nie liczbę pozwanych (w jednej sprawie może być pozwanych kilku osób – np. jeśli jest

kilku autorów materiału prasowego naruszającego zdaniem powoda jego dobra osobiste,

albo też jeśli powód decyduje się pozwać i dziennikarza i redaktora naczelnego) nie może

to jednak wpłynąć na ocenę, iż zagrożenie pociągnięcia do odpowiedzialności cywilnej

dziennikarza z powodu opublikowania materiału prasowego nie jest duże.

8. Z uzyskanych danych wynika również, iż procesy zapoczątkowane wniesieniem

powództwa w oparciu o art. 38 prawa prasowego trwają niestety zbyt długo. Z 471

odnotowanych w latach 2003-2004 spraw jedynie 199 zostały w tym okresie

rozstrzygniętych. Oznacza to, że pozwani dziennikarze i redaktorzy muszą więc liczyć się,

że proces przeciwko nim szybko się nie zakończy i będzie absorbował ich czas i uwagę.

9. Z zebranych danych wynika również, iż powództwa przeciwko dziennikarzom często są

niezasadne. Z 199 rozstrzygniętych spraw aż w 25 doszło do zwrotu pozwu, co oznacza,

że pozwy te nie spełniały nawet wymogów formalnych, a 52 powództw oddalono. Da się

również zauważyć dążenie sądów ugodowego załatwiania takich spraw, bowiem aż 37

przypadkach (a więc w ponad 15 %) doszło do umorzenia postępowania na skutek

zawarcia przez strony ugody. Jedynie w 35 sprawach powództwo zostało uwzględnione w

całości, co może świadczyć o tym, że sądy niezwykle ostrożnie podchodzą do zarzutów

naruszenia dóbr osobistych poprzez publikacje artykułów prasowych i w spornych

sprawach przedkładają raczej wolność prasy i prawo społeczeństwa do informacji nad

ochronę dóbr osobistych.

10. Porównując wyniki przedmiotowych badań z wynikami poprzednich badań

(obejmujących lata 2002 – 2003) zwrócić należy przede wszystkim uwagę na fakt bardzo

znaczącego wzrostu ilości powództw opartych o art. 38 prawa prasowego wnoszonych do

Sądów. W latach 2002 –2003 do 37 sądów okręgowych i podległych im jednostek

(zapytania wysłano do 41 sądów, jeden sąd okręgowy w ogóle nie udzielił jednak

odpowiedzi na pytania, a trzy odmówiły podania żądanych informacji) wpłynęły w sumie

232 przedmiotowe powództwa. Wobec tego, że okres będący przedmiotem dwóch badań

częściowo się pokrywał (oba badania obejmowały 2003 r), wskazać należy, iż w 2004 r.

wniesiono o ponad 200 pozwów więcej niż w 2002 r. Szczególnie wyraźnie zwiększenie

liczby wniesionych powództw widać w sądach poza stolicą. O ile bowiem w latach 2002

–2003 do Sądów tych wniesiono 67 powództw opartych na art. 38 prawa prasowego, to w

latach 2003 –2004 już co najmniej 228. Wzrost jest więc ponad 3 – krotny. Nie zmienił

się natomiast zasadniczo sposób załatwiania powyższych spraw. W latach 2002 – 2003

rozstrzygnięto 75 spraw, z czego jedynie w 29 sprawach uwzględniono powództwo, a w

10 (a więc w ok. 15 % ) zawarto ugodę.

11. Podsumowując wyniki badań wskazać należy, iż niebezpieczeństwo pociągnięcia

dziennikarza, redaktora czy też wydawcy do odpowiedzialności cywilnej za szkody

wywołane opublikowaniem materiału prasowego ciągle nie jest zbyt duże. Niepokoić

musi jednak lawinowy wzrost spraw cywilnych przeciwko dziennikarzom, szczególnie, iż

z badań można wywieść, iż dotyczy on zwłaszcza dziennikarzy pracujących dla

mniejszych, lokalnych wydawców. Wytaczanie powództw cywilnych, w których podnosi

się znaczne roszczenia majątkowe może być bowiem bardzo skutecznym sposobem na

„kneblowanie” wolności prasy i skłanianie do niepodejmowania drażliwych, z punktu

widzenia określonych osób i instytucji tematów, szczególnie jeśli powództwa te

wytaczane są przeciwko lokalnym wydawcom i pracującym dla nich dziennikarzom, nie

dysponującym dużym kapitałem. Nawet, jeśli powództwa te nie zostaną uwzględnione (na

co, jak wynika z badań są duże szanse), to zainicjowany przez nie proces (często ciągnący

się latami) będzie przez długi okres czasu absorbował zarówno uwagę jak i środki

finansowe pozwanych, mogąc w niektórych przypadkach doprowadzić nawet do

upadłości pozwanego wydawcy.

III Sprawy karne z udziałem dziennikarzy

1. Przedmiotem badań CMWP były sprawy karne z art. 43, 44, 46, 49 prawa prasowego oraz

z art. 212 § 2 kk i art. 265 § 1 kk.

2. CMWP wystąpiło do wszystkich prokuratur okręgowych w Polsce o wskazanie, ile takich

spraw w latach 2003 – 2004 prokuratury te (oraz podległe im prokuratury rejonowe)

prowadziły, ile z nich zakończyło się wniesieniem aktu oskarżenia, w ilu postawiono

zarzuty, a ile umorzono. CMWP wystąpiło także do wszystkich sądów okręgowych w

Polsce o wskazanie, ile w latach 2003 - 2004 wpłynęło do nich (oraz do podległych im

jednostek) aktów oskarżenia o czyny z art. 43, 44, 46 i 49 prawa prasowego oraz z art.

212 § 2 kk i 265 § 1 kk oraz jak oskarżenia te zostały rozpatrzone.

3. Informacji udzieliły wszystkie prokuratury i 36 sądów okręgowych. Nie otrzymano

odpowiedzi z 7 sądów okręgowych.

4. Uzyskane dane zostały następnie porównane z informacjami uzyskanymi w poprzednim

badaniu obejmującym lata 2002 – 2003. Wskazać należy, iż w poprzednim badaniu

żądanych informacji udzieliło 37 prokuratur okręgowych i 37 sądów okręgowych.

5. Sprawy wchodzące w zakres badań CMWP można podzielić na dwie grupy. Do pierwszej

należy zaliczyć sprawy z art. 43 i 44 prawa prasowego. Powyższe przepisy skierowane są

bowiem na ochronę dobra prawnego jakim jest wolność prasy i słowa. Art. 43 prawa

prasowego kryminalizuje zachowanie polegające na używaniu przemocy lub groźby

bezprawnej w celu zmuszenia dziennikarza do opublikowania bądź zaniechania

opublikowania materiału prasowego albo do podjęcia lub zaniechania interwencji

prasowej, natomiast art. 44 prawa prasowego kryminalizuje utrudnianie lub tłumienie

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: