Jacek Kochanowski - Od teorii dewiacji do teorii queer, Lesbijki i geje w polilogu akademickim.pdf - Homoseksualizm - FikuPliku

Tekst opublikowany w:

Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna,

red. K. Slany, B. Kowalska, M. ĺmietana,

Nomos, Krakw 2005

Jacek Kochanowski

Od teorii dewiacji do teorii queer.

Lesbijki i geje w polilogu akademickim

Lesbijki i geje wychodzĢ z cienia, czy teŇ,

ujmujĢc rzecz bardziej w konwencji teorii

queer, o ktrej sþw kilka niŇej, z ászafyÑ,

symbolizujĢcej miejsce ukrycia i

odosobnienia, miejsce wygnania tych,

ktrzy uznani zostali za kategoriħ

spoþecznie zbħdnĢ, a nawet niebezpiecznĢ.

ìw proces wychodzenia z ukrycia

obejmuje takŇe przestrzeı dyskursu

akademickiego. W niniejszym artykule

chciaþbym przedstawię zarys

podstawowych etapw, jakie przechodziþy

studia nad fenomenem spoþecznej

obecnoĻci Î czy teŇ raczej nieobecnoĻci Î

lesbijek i gejw.

szczeglnymi cechami psychicznymi. To

waŇne, bowiem uprzednio nikt taki, jak

áhomoseksualistaÑ po prostu nie istniaþ,

istniaþy jedynie akty erotyczne polegajĢce

na tym, Ňe dwie osoby tej samej pþci

dostarczaþy sobie przyjemnoĻci seksualnej.

Byþy to tylko pewne czynnoĻci i nikt nie

þĢczyþ aktu ich dokonywania z jakimiĻ

staþymi predyspozycjami psychicznymi

charakteryzujĢcymi tego, kto owego aktu

dokonywaþ. Ten stan rzeczy zmieniþ siħ

dopiero w obrħbie dyskursu medycznego,

ale zamiana ta miaþa szczeglny charakter.

Nie zastosowano bowiem przy

konstruowaniu áklinicznegoÑ obrazu osoby

homoseksualnej zwyczajowej w naukach

medycznych procedury: obserwacji

áprzypadkwÑ homoseksualizmu i

generalizowania na ich podstawie

szczegþowej charakterystyki osb

ádotkniħtychÑ homoseksualizmem. Tego

rodzaju wysiþek byþby z metodologicznego

punktu widzenia rwnie daremny, jak

prba sporzĢdzenia spjnego áobrazu

klinicznegoÑ osoby heteroseksualnej Jak to

wykazaþa bowiem wspþczesna

psychologia, osb homoseksualnych nie

þĢczy nic oprcz poŇĢdania seksualnego

PoczĢtkowo problematyka

homoseksualnoĻci nie byþa uwaŇana za

swoisty problem nauk humanistycznych.

Homoseksualizm uwaŇany byþ za chorobħ i

jako taki stanowiþ domenħ nauk

medycznych: neurologii czy psychiatrii. To

bowiem w ramach dyskursu medycznego,

jak znakomicie opisaþ rzecz Michel

Foucault w swojej pracy áHistoria

seksualnoĻciÑ , powoþano do Ňycia pojħcie

áhomoseksualistyÑ jako osoby

charakteryzujĢcej siħ pewnymi

skierowanego ku partnerowi tej samej pþci.

Nawet doĻwiadczenie odrzucenia

spoþecznego przebiega rŇnie i wywoþuje

rŇne skutki u rŇnych osb. Kreacja

wizerunku áosoby homoseksualnejÑ w

obrħbie dyskursu medycznego byþa oparta

na innej zasadzie, bowiem

podporzĢdkowana byþa jednemu celowi:

wykazaniu, Ňe homoseksualnoĻę jako

preferencja seksualna wiĢŇe siħ w sposb

konieczny z obrzydliwymi, zdaniem

badaczy, cechami psychicznymi, takimi

jak np. skþonnoĻci do pedofilii, mania

seksualna i promiskuityzm, niezdolnoĻę do

odczuwania uczuę wyŇszych. Powstawaþ

nie obraz osoby homoseksualnej, lecz

ponura karykatura. Pierwsze refleksje

humanistyczne na temat lesbijek i gejw,

m.in. w ramach socjologii dewiacji,

przejħþy ten punkt widzenia. W wielu

wspþczesnych opracowaniach, gþwnie

powstajĢcych w instytucjach powiĢzanych

religijnie, mamy do czynienia z

kontynuowaniem tego punktu widzenia:

dowiadujemy siħ, Ňe wszyscy bez wyjĢtku

homoseksualiĻci cierpiĢ na depresjħ, jakieĻ

rodzaje neurozy lub psychozy, wszyscy

majĢ zþe relacje z ojcem, wszyscy

charakteryzujĢ siħ pewnym stopniem

ázniewieĻcieniaÑ (to jest przyjmowania

przez mħŇczyzn gestw i sposobw bycia

kulturowo przypisanych kobietom), a

przede wszystkim wszyscy nie sĢ zdolni do

tworzenia staþych, wieloletnich,

monogamicznych zwiĢzkw, ergo nie sĢ

zdolni do miþoĻci.

tego typu orientacji badawczej w

humanistyce byþo oĻwiadczenie

autorytatywnych organizacji naukowych o

znaczeniu miħdzynarodowym:

Amerykaıskiego Towarzystwa

Psychiatrycznego i Amerykaıskiego

Towarzystwa Psychologicznego

informujĢce, iŇ klasyfikowanie

homoseksualizmu i biseksualizmu jako

zaburzenia byþo blednħ, gdyŇ ludzka

orientacja seksualna jest zrŇnicowana i

niekiedy Î w trudnym do oszacowania we

wzglħdu na dominujĢcy heteronormatywny

model kulturowy zakresie Î przybiera

postaę emocjonalnego i seksualnego

pociĢgu do osb tej samej pþci. Studia

lesbijsko Î gejowskie, przyjmujĢc to

stanowisko naukowe za punkt wyjĻcia,

miaþy na celu rzetelne scharakteryzowanie

spoþecznej sytuacji dotkniħtych

dyskryminacjĢ osb homoseksualnych oraz

scharakteryzowanie spoþecznej toŇsamoĻci

lesbijek i gejw rozumianej jako pewnego

typu toŇsamoĻę kolektywna, grupa, ktrej

wsplnĢ podstawĢ jest doĻwiadczenie

wyklħcia Î ásþowa obelgiÑ. W socjologii

projekt ten oznaczaþ przejĻcie od opisu

áĻrodowiska homoseksualnegoÑ jako

Ļrodowiska quasi Î przestħpczego,

skþadajĢcego siħ gþwnie z mħŇczyzn

polujĢcych w toaletach publicznych na

mþodych chþopcw do opisu szczeglnego

rodzaju problemw, z jakim spotykajĢ siħ

rodziny homoseksualne czy polityczny

ruch lesbijek i gejw. ZaþoŇeniem owych

LGBT studies byþo przekonanie, Ňe lesbijki

i geje stanowiĢ w duŇym stopniu jednolitĢ

mniejszoĻę kulturowĢ, ktrĢ moŇna

scharakteryzowaę przy uŇyciu retoryki

toŇsamoĻci kolektywnej oraz mniejszoĻci

kulturowej. Zamysþ ten nie powidþ siħ,

poniewaŇ lesbijki i geje okazali siħ byę

zbyt zrŇnicowani, by moŇna byþo objĢę

ich w ramy spjnego opisu

typologicznego. StĢd w amerykaıskiej

literaturze socjologicznej nastĢpiþo

przejĻcie od charakterystyki átoŇsamoĻci

lesbijek i gejwÑ do relacjonowania

przejaww árŇnicy gejowskieÑ Î owego

nieogarnionego zrŇnicowania stylw

W latach siedemdziesiĢtych, a zatem w

latach kontrkulturowej burzy, same lesbijki

i sami geje postanowili zaczĢę

przeciwdziaþaę temu karykaturalnemu i

genetyczne homofobicznemu obrazowi i

przejĢę w wrogi dyskurs. PowstajĢ studia

lesbijsko Î gejowskie, kierunek badawczy,

ktrego celem jest nakreĻlenie

ápozytywnego obrazu osoby

homoseksualnejÑ jako osoby zdolnej do

porzĢdnego, obywatelskiego, zgodnego

Ňycia w spoþeczeıstwie. OczywiĻcie

momentem przeþomowym dla powstania

Ňycia osb homoseksualnych. MoŇna tylko

ubolewaę, Ňe polskie opracowania

socjologiczne na temat spoþecznej sytuacji

osb homoseksualnych nie biorĢ pod

uwagħ upadku toŇsamoĻciowego stylu

uprawiania gay studies i przejĻcia do

narracji spod znaku teorii queer.

dewiantw, zboczeıcw, odszczepieıcw

czy queers Î odmieıcw. Nauka bowiem,

jak znakomicie pisze o tym prof. Marian

Kempny , jest tylko jednym z wielu

procesw kulturowych, wplĢtanych w te

same mechanizmy przemocy, jakie dotyczĢ

caþej przestrzeni spoþecznej. Skoro zaĻ w

spoþeczeıstwie obowiĢzywaþa przemoc

heteronormatywna, czyli przemoc

zmuszajĢca kobiety i mħŇczyzn do

wyrzeczenia siħ swoich pragnieı

homoerotycznych lub przynajmniej do

zatajenia ich, takŇe nauka uprawiana na

uniwersytetach uczestniczyþa w owych

procedurach przemocy. Dlatego

koniecznym siħ staþo, by osoby

doĻwiadczajĢce na wþasnym ciele owej

heteroseksualnej przemocy wystĢpili i

przemwili we wþasnym imieniu, biorĢc

udziaþ w wielkim, wielostronnym

akademickim dialogu - polilogu. Dlatego

koniecznym siħ staþo, by do prby

humanistycznego opisu áĻwiata czþowiekaÑ

doþĢczyþa takŇe na peþnych prawach

opowieĻę lesbijek i gejw o tym, jak

skazani zostajĢ na spoþeczny niebyt.

Dlatego koniecznym siħ staþo powstanie

studiw lesbijsko Î gejowskich i studiw

nad odmiennoĻciĢ seksualnĢ.

To wþaĻnie rozpad dyskursw podmiotowo

Î toŇsamoĻciowych powoþaþ do Ňycia nowy

paradygmat: studia queer, ktre przyjmujĢ

zaþoŇenie o niepowstrzymanej dyspersji

indywidualnego i spoþecznego znaczenia

homoseksualnoĻci. Studia queer lokujĢ siħ

w obrħbie nurtu socjologii ponowoczesnej,

a zatem standardem jest, Ňe studiami

owymi zajmujĢ siħ zazwyczaj Î choę nie

zawsze Î lesbijki i geje, ktre i ktrzy

starajĢ siħ ukazywaę owĢ problematykħ z

wþasnego, lokalnego punktu widzenia,

przeciwstawiajĢc siħ tym samym wciĢŇ

pozujĢcemu na obiektywizm dyskursowi

homofobicznemu. Owa lokalnoĻę

postpozytywistycznej narracji pozawala na

unikanie bþħdu konstruowania jakoby

obiektywnego opisu osb

homoseksualnych, ktry zawsze okazuje

siħ byę opisem skonstruowanym z

konkretnej pozycji. Co jednak waŇniejsze,

studia queer jako oĻrodek swego

zainteresowania stawiajĢ nie opis

homoseksualistw i ich sytuacji,

odrzucajĢc tym samym bþĢd pierworodny

dyskursw medycznych, ale procedury

wymuszania normy heteroseksualnej i

ustanawiania instytucji áobowiĢzkowego

heteroseksualizmuÑ.

To zabranie gþosu przez odmieıcw,

zabranie gþosu na uniwersytetach i w

ramach dyskursu naukowego w sposb

naturalny musi budzię sprzeciw tych,

ktrzy z pewnoĻciĢ bez wþasnej winy, lecz

z powodu swego kulturowego

uwarunkowania czujĢ siħ w obowiĢzku

chronię uniwersytecki polilog

humanistyczny przed inwazjĢ tych, ktrzy

wykazujĢ jego fallogocentrycznoĻę

(podporzĢdkowanie mħskiemu interesowi)

czy heteronormatywnoĻę. BroniĢ oni

bowiem boŇka obiektywnoĻci, ktry jest

niczym innym, jak Î za Stevenem

Seidmanem powiem Î áupozowanĢ

subiektywnoĻciĢÑ . Dzieje humanistycznej

refleksji nad homoseksualizmem pokazujĢ

w sposb najbardziej transparentny w jaki

sposb áobiektywnaÑ nauka sþuŇyþa

zupeþnie nieobiektywnym interesowi Î w

OtŇ bowiem i rewolta uniwersytecka,

ktra dokonuje siħ w chwili obecnej takŇe

w Polsce, a ktra, jak widzimy i sþyszymy,

wywoþuje tak wiele kontrowersji. Pod

dachami uniwersytetw, w ramach

homofobicznych dyskursw medycznych,

socjologicznych, psychologicznych,

kryminologicznych i innych szerzono

bowiem kulturowo usankcjonowanĢ

nienawiĻę do osb homoseksualnych,

skazywano ich, jak dowodzi tego Michel

Foucault, na kulturowy niebyt jako

tym przypadku interesom wymuszania

normy heteroseksualnej Î i jak bardzo

konieczne staþo siħ zabranie gþosu przez

tych, ktrych wymogi obiektywizmu

skazywaþy na milczenie.

poglĢdy o tym, Ňe homoseksualizm jest

niezdrowy, nienormalny, zagraŇajĢcy

polskiemu spoþeczeıstwu i niebezpieczny

dla polskiej rodziny, czy teŇ uniwersytet

ma byę przede wszystkim trybunĢ wolnego

od nienawiĻci i uprzedzeı polilogu po

pierwsze i cnt obywatelskich i

demokratycznych po drugie, co w

odniesieniu do homoseksualizmu oznaczaę

musi gþoszenie po pierwsze aktualnego

stanowiska nauki w tej sprawie,

ukazujĢcego homoseksualizm jako zdrowĢ

orientacjħ seksualnĢ oraz promujĢcym idee

tolerancji w obrħbie zrŇnicowanego

spoþeczeıstwa. Tolerancja, otwartoĻę,

ŇyczliwoĻę Î te cnoty obywatela

nowoczesnego paıstwa sĢ tymi cnotami,

ktre dla etosu uniwersyteckiego powinny

byę cnotami najwaŇniejszymi Ňe wzglħdu

na dobro paıstwa, ktremu wyŇsze

uczelnie dostarczajĢ kadr intelektualistw.

Uniwersytet nie moŇe, w moim

przekonaniu, uchylaę siħ od obowiĢzku

wspierania postaw otwartoĻci, natomiast

sprzyjanie wspomnianej wyŇej teorii

dewiacji i marginalizowanie dyskursu

homofilnego uwaŇam za smutne

zapoznanie wielkiej kulturotwrczej roli

uniwersytetu.

Sytuacjħ mamy w chwili obecnej takĢ, Ňe

na uniwersytetach amerykaıskich dziaþajĢ

wielkie oĻrodki studiw lesbijsko Î

gejowskich, ktrych dorobek dopiero

zaczynamy sobie przyswajaę. TakŇe

socjologia, ktrĢ reprezentujħ, otworzyþa

siħ na nowĢ perspektywħ zwiĢzanĢ z

analizĢ kulturowych procesw

wymuszania normy seksualnej, dziħki

czemu powstaþa subdyscyplina zwana

socjologiĢ queer . Jestem przekonany, Ňe

ten kierunek badawczy jest waŇnym i

koniecznym, nowym etapem rozwoju nie

tylko polskiej socjologii, ale takŇe polskiej

humanistyki w ogle. Uniwersytet bowiem

jest zbyt waŇnym dla kultury i dla

spoþeczeıstwa miejscem, by zgodzię siħ na

konstruowanie w ramach dyskursu

akademickiego teorii odwoþujĢcych siħ do

wykluczeı, marginalizacji, stereotypw

lub wrħcz do kþamstwa. Studia queer sĢ

humanistyce potrzebne z tego samego

powodu dla ktrych potrzebne sĢ studia

nad Shoah, studia nad kolonializmem czy

studia kobiece: skoro pod dachami

uniwersytetw powstawaþy teorie

usprawiedliwiajĢce nienawiĻę i krzywdħ,

takŇe pod dachami uniwersytetw muszĢ

powstaę teorie, ktre pomogĢ owe

procedury odpowiedzialne za rŇne

postacie niesprawiedliwoĻci wykryę i

zneutralizowaę.

Teoria queer, ktrej reprezentantem siħ

mieniħ, w swym socjologicznym wydaniu

jest teoriĢ rŇnicy spoþecznej, a zatem

teoriĢ spoþeczeıstwa zrŇnicowanego,

wielobarwnego, wieloĻwiatopoglĢdowego,

zmiennego. Socjologia bowiem, powoþana

do opisu przestrzeni interakcji

intersubiektywnych, daje Ļwiadectwo

temu, Ňe Ļwiat spoþeczny podlega

nieustannym zmianom, zaĻ jego

mieszkaıcy charakteryzujĢ siħ tak

ogromnĢ rŇnorodnoĻciĢ postaw i

zachowaı, Ňe nie moŇe ich objĢę i opisaę

Ňaden najbardziej nawet kompletny sondaŇ

spoþeczny. Ta nieposkromiona zmiennoĻę

przestrzeni spoþecznej uczy, Ňe jedynĢ

metodĢ na ustanowienie jakiegokolwiek

þadu spoþecznego jest Î jeĻli odrzucamy, co

do czego mam nadziejħ wszyscy jesteĻmy

zgodni, przemoc Î wielostronny dialog,

Problem bowiem, z jakim przychodzi siħ

nam dziĻ zmierzyę takŇe w kontekĻcie

naszych Dni Kultury Lesbijek i Gejw to

problem roli uniwersytetw we

wspþczesnym polskim spoþeczeıstwie. W

odniesieniu do problematyki

homoseksualizmu pytanie brzmi: czy

polskie uniwersytety majĢ byę

przestrzeniĢ, gdzie w ramach

nienaukowego, wyznaniowo naznaczonego

dyskursu teorii dewiacji szerzone majĢ byę

czyli polilog. Poszukiwanie porozumienia

okazuje siħ byę z socjologicznego punktu

widzenia jedynĢ drogĢ do ustanowienia

sprawiedliwego þadu spoþecznego. SĢdzħ,

Ňe poŇytek, jaki socjologii i caþej refleksji

humanistycznej niesie teoria queer moŇna

podsumowaę sþowami, Jakie Zygmunt

Bauman odnosi do socjologii: áMyĻlħ, Ňe

jednĢ z najwaŇniejszych zasþug myĻlenia

socjologicznego jest podwaŇenie tezy, iŇ

jakakolwiek interpretacja moŇe byę

zupeþnie i jedynie prawdziwa. Eksponuje

ono wieloĻę doĻwiadczeı i form Ňycia;

pokazuje, Ňe kaŇda z takich form jest

pewnym Ļwiatem o wþasnej logice i

wþasnych prawach, a zarazem wyszydza

jako faþszywe wszelkie prby caþkowitego

zamkniħcia siħ w sobie i zupeþnej

niezaleŇnoĻci. MyĻlenie socjologiczne nie

zamierza stawaę na przeszkodzie

przemianom ludzkich doĻwiadczeı i ich

wymianie, a wprost przeciwnie, chciaþoby

je uþatwię i usprawnię. PoniewaŇ

przeciwstawia siħ wszelkim prbom

ázamroŇenia wiruÑ i opuszczania

szlabanw granicznych, wiħc przyczynia

siħ do mnoŇenia w Ļwiecie dwuznacznoĻci.

Z punktu widzenia wþadz, ktrych obsesjĢ

jest zaprowadzanie porzĢdkw, socjologia

jest skþadnikiem Ļwiatowego ábezþaduÑ,

raczej problemem, niŇ rozwiĢzaniem.

Wielkim poŇytkiem, jaki socjologia moŇe

wnieĻę do ludzkiego Ňycia i wspþŇycia,

jest wskazywanie na to, Ňe wzajemne

zrozumienie i tolerancja stanowiĢ

podstawowy warunek powszechne

wolnoĻci. Socjologia moŇe potħŇnie

wesprzeę zrozumienie, z ktrego wyrasta

tolerancja i tolerancjħ, ktra umoŇliwia

zrozumienie. (...) MyĻlenie socjologiczne

wspomaga sprawħ wolnoĻci.Ñ

heteroseksualna wiħkszoĻę zrozumie i

zaakceptuje fakt, Ňe niektrzy chcĢ

pozostaę homoseksualni i chcĢ byę wolni

od owej heteronormatywnej presji. Teoria

queer nie opisuje, kim sĢ homoseksualiĻci,

wiadomo bowiem, Ňe nie stanowiĢ oni

Ňadne jednorodnej grupy w rozumieniu

socjologicznym, poprzestaje jedynie na

wskazania drobnych, rozsianych

mechanizmw bezlitosnej przemocy

wymierzonej przeciwko nim, przemocy

niesprawiedliwej, przemocy niszczĢcej

wolnoĻę i prawo do szczħĻcia. Taka teoria

queer, uprawiana takŇe w obrħbie

socjologii, wspomaga sprawħ wolnoĻci,

tolerancji i demokracji, a zatem pozostaje

niesþychanie istotnym elementem

budowania uniwersyteckiego,

sprawiedliwego polilogu.

Taka teŇ jest i rola spoþecznej teorii queer

na uniwersytetach: wspomagaę sprawħ

wolnoĻci i tolerancji. Teoria queer

informuje, Ňe wszyscy podlegamy presji

wymuszajĢcej na nas heteroseksualne

zachowanie, ale informuje takŇe, Ňe presji

tej moŇemy siħ przeciwstawię oraz Ňe dla

þadu spoþecznego niezbħdnym jest, jeĻli

Jacek Kochanowski - Od teorii dewiacji do teorii queer, Lesbijki i geje w polilogu akademickim.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: