sytuacja-na-slasku-i-w-zaglebiu-dabrowskim-latem-1980r.pdf

Jarosław Neja

Niepokój przed wybuchem – lato 1980 r. w Katowickiem (tekst opublikowany:

Zapalne lato, „Śląsk” 2005, nr 8, s. 9 – 13)

Mija właśnie ćwierć wieku od wydarzeń „polskiego lata” 1980 r. Tamten czas na

Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, umiejscowiony w ogólnopolskim kontekście

ówczesnych wydarzeń, z perspektywy dwudziestu pięciu lat sprowadzany jest zazwyczaj do

kilku faktów. Przede wszystkim chodzi o sierpniowo-wrześniową falę strajków oraz

utworzenie Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Jastrzębiu, który zawarł

porozumienie społeczne z władzami – trzecie po szczecińskim i gdańskim. Można więc

odnieść wrażenie, że społeczne poruszenie w 1980 r. rozpoczęło się w Katowickiem nagle, a

do tego dopiero pod koniec sierpnia i tak, jak tłumaczyło to wówczas w jednym z raportów

kierownictwo katowickiej SB, tutejsze załogi podjęły akcje strajkowe przede wszystkim „w

obawie, iż mogą zostać pominięte w przyznawaniu ewentualnych podwyżek płac,

rozszerzeniu świadczeń socjalnych itp. oraz, że w przypadku zakończenia strajków na

Wybrzeżu utracą moralną podstawę do korzystania z wywalczonych praw”.

Tak jednak do końca nie było, a przywołana powyżej ocena funkcjonariuszy jest

jedynie niewielką cząstką niezwykle interesujących i zróżnicowanych informacji, zawartych

w przechowywanych w Archiwum Oddziału IPN w Katowicach dokumentach SB. Mają one

kapitalne znaczenie, m.in. jako źródło pomocne przy odtwarzaniu faktografii wydarzeń

tamtego pamiętnego lata. Dzięki nim możemy się przekonać, że górnośląski i zagłębiowski

„Sierpień” zaczął się o wiele wcześniej niż wskazywałby na to kalendarz, a tutejsi robotnicy

przystępując do protestów nie kierowali się bynajmniej sugerowaną przez oficerów SB

kalkulacją ewentualnych zysków i strat czy czystym wyrachowaniem.

Andrzej Żabiński, który w drugiej połowie września 1980 r. zastąpił

„zdetronizowanego” Zdzisława Grudnia na stanowisku I sekretarza PZPR w Katowicach

określił Sierpień 1980 r. jako największy kryzys polityczny w historii PRL. W swym

wystąpieniu podczas spotkania z kierowniczym aktywem MO i SB województwa

katowickiego 26 września 1980 r. stwierdził m.in., że „po prostu zbuntowała się klasa

robotnicza, która jest bazą naszego ustroju – bazą naszej partii”, a to spowodowało, że

„zostały zachwiane w pewnym sensie podstawy ideowo-ustrojowe naszego socjalistycznego

państwa”.

Użyta przez Żabińskiego terminologia wskazuje, że ów robotniczy bunt, jak każde

tego typu zjawisko, musiał mieć swoją dynamikę i przechodzić przez poszczególne fazy. W

przypadku województwa katowickiego, sierpniowo-wrześniowe strajki stanowiły zwieńczenie

rozłożonego w czasie procesu dojrzewania tutejszych środowisk robotniczych do otwartego

protestu w obronie swych praw. Były one „dopiero” jednym z ostatnich środków nacisku na

władze, zastosowanym w sprzyjających okolicznościach, ale też po wykorzystaniu i

wyczerpaniu innych, mniej radykalnych i skutecznych sposobów dochodzenia swoich racji.

To, że w lipcu 1980 r. po wprowadzeniu przez rząd podwyżki cen niektórych

gatunków mięsa i wędlin nie doszło w Katowickiem (jak to miało miejsce w innych regionach

kraju) do otwartych strajków, nie oznaczało wcale, że tutejsze społeczeństwo przyjęło zmianę

cen z obojętnością czy wyrozumiałością dla tych, którzy o niej zdecydowali. Jeszcze w

czerwcu SB zwracała Grudniowi uwagę na fakt, że wśród mieszkańców regionu utrzymywał

się pewien „stan napięcia”, spowodowany stale pogarszającym się zaopatrzeniem placówek

handlowych, wprowadzeniem podwyżek na niektóre towary o wysokim standardzie, wreszcie

zapowiadanymi przez rząd działaniami mającymi rzekomo przywrócić w kraju równowagę

rynkową. Planowany proces „regulacji cen” oraz zapowiadane ograniczenia oszczędnościowe

odczytywano jako zapowiedź dalszych podwyżek i wzrostu kosztów utrzymania. Ludzie

obawiali się o spadek wielkości dotychczasowych zarobków. Doszło do tego, że w większości

środowisk zawodowych i społecznych województwa trwała swoista licytacja. Próbowano

odgadnąć, które towary obejmie następna podwyżka i kiedy zostanie ona wprowadzona w

życie. Stawiano przede wszystkim na alkohol, kawę, herbatę i benzynę. Tak więc, kiedy z

dniem 1 lipca podniesiono ceny wędlin i mięsa znaczna część mieszkańców regionu była nie

tyle zaskoczona samym faktem wprowadzenia tej operacji (z tym mimo wszystko liczono się

od pewnego czasu), co objętym podwyżką asortymentem towarów i samą jej wysokością.

Według esbeckich źródeł dyskutowano o tym zazwyczaj bardzo krytycznie,

aczkolwiek bez specjalnego podniecenia. Podwyżki uważano za formę „»dokręcania śruby«

służącą wyciągnięciu pieniędzy od ludności. W podniesieniu cen mięsa przy jednoczesnym

braku jego podaży dopatrywano się celowego zabiegu władz mającemu służyć ograniczeniu

spożycia”. Część osób zauważała ironicznie, że „poprzez równanie w górę zlikwidowano

drażliwy problem sklepów komercyjnych”. Inni twierdzili, że rząd dąży do tego, by

„społeczeństwo spożywało posiłki w stołówkach przyzakładowych, szkolnych i

jadłodajniach” i w ten sposób próbuje rozwiązać trudności w zaopatrzeniu rynku. Pojawiły się

głosy podważające sens pracy w godzinach nadliczbowych, skoro „niedługo na obiad będzie

można kupować tylko dorsza, jeżeli i on nie podrożeje”. Zdarzali się jednak także

niepoprawni optymiści, którzy łudzili siebie i innych twierdzeniami, jakoby podwyżki cen

wpłynąć miały na poprawę jakości wyrobów mięsnych, a przede wszystkim przyczynić się do

ich większej niż dotychczas dostępności w sklepach.

W kontekście lipcowej podwyżki szczególnej ostrości nabierały wcześniejsze bolączki

i problemy, z którymi borykały się górnośląskie i zagłębiowskie załogi. Podniesienie cen

katalizowało proces ich dojrzewania do wystąpień w obronie praw pracowniczych i

obywatelskich. Problemów było wiele i przyczyn większości z nich należałoby szukać grubo

przed rokiem 1980. Już w drugiej połowie lat siedemdziesiątych coraz częściej dawało o

sobie bowiem znać społeczne niezadowolenie. Było ono wywołane różnymi czynnikami

związanymi z narastającym w kraju kryzysem gospodarczym: zakłóceniami w realizacji

niektórych inwestycji i planów produkcyjnych, brakiem surowców, skutkami ograniczeń

energetycznych, zakłóceniami w kooperacji przedsiębiorstw, w transporcie, eksporcie i

imporcie, niepełnym zaopatrzeniem rynku, czy wreszcie podwyżkami cen na niektóre towary

i usługi. Wszystko to łączyło się z kolei z podejmowaniem przez administrację gospodarczą i

kierownictwa zakładów niepopularnych wśród załóg decyzji, że wspomnimy chociażby o

ograniczeniach funduszów płac, zmian płac, norm i warunków pracy, redukcji etatów.

Konflikty wybuchały też z powodu niewłaściwego załatwiania spraw socjalno-bytowych

pracowników. Tylko w 1978 r. SB odnotowała w zakładach i przedsiębiorstwach

województwa czternaście poważnych „sytuacji konfliktowych”. Rok później wcale nie było

lepiej, skoro zarejestrowano dwanaście takich zdarzeń, m.in. w hutach: „Kościuszko”,

„Katowice” czy kilku kopalniach Rybnickiego Okręgu Węglowego. Na początku 1980 r.

przypadek taki miał miejsce w Zakładzie Nr 2 Fabryki Samochodów Małolitrażowych w

Tychach. W maju napięta sytuacja, wywołana podniesieniem norm pracy przy jednoczesnym

obniżaniu płac, panowała w Fabryce Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” w

Tarnowskich Górach. Znamienne, że wymienione konflikty miały miejsce w zakładach, które

latem 1980 r. staną się głównymi ośrodkami strajkowymi w regionie, jak chociażby huta

„Katowice” czy należące do ROW kopalnie jastrzębskie.

Jeśli idzie o górnictwo, to właśnie pracownicy tej branży, ukazywani w oficjalnej

propagandzie jako najbardziej wierna partii grupa zawodowa wśród robotników, niejako jądro

klasy robotniczej, mieli bodajże najwięcej powodów do narzekań i niezadowolenia.

Zwiększanie planów wydobycia węgla – podstawowego źródła energii dla „rozkręconej”

wielkimi inwestycjami gospodarki, ale także surowca, którym spłacano zaciągnięte kredyty

zagraniczne – powodowało, że nie liczono się z bezpieczeństwem pracy załóg dołowych, ich

prawem do wypoczynku, wreszcie ze zwykłą ludzką godnością szeregowych pracowników

kopalń. W 1978 r. w tych ostatnich zaczęto wprowadzać nowy system pracy zwany

czterobrygadówką. Do sierpnia 1980 r. objęto nim 29 spośród 66 działających wówczas w

Polsce kopalń węgla kamiennego. System opierał się na podziale załogi danej kopalni na

cztery jednakowe zespoły. Trzy z nich pracowały po osiem godzin na zmianę w ciągu doby,

podczas gdy pracownicy czwartej wypoczywali. Wydobycie odbywało się również w

niedziele i święta. W ten sposób, przy ruchu ciągłym kopalni, wolne od pracy płatne dni

wypadały często w środku tygodnia. To z kolei kompletnie dezorganizowało życie prywatne

górników i ich najbliższych. Rodziny zazwyczaj tylko raz w miesiącu mogły spędzić ze sobą

całą niedzielę. Nic więc dziwnego, że już 1978 r. doszło do pierwszych poważnych protestów

przeciwko czterobrygadówce. W niedzielę 15 czerwca część załóg jastrzębskich kopalń

„Moszczenica” i „Jastrzębie” po prostu nie stawiła się na swoich zmianach. W efekcie w

pierwszej z wymienionych kopalń zwolniono z pracy trzy osoby, a w KWK „Jastrzębie”

planowano wyrzucić 41 następnych. Ostatecznie zrezygnowano z tego, a zwolnionych

przywrócono do pracy. Stało się tak dzięki interwencji proboszcza parafii Najświętszej Maryi

Panny Matki Kościoła w Jastrzębiu, ks. Bernarda Czerneckiego. Walczył on, podobnie zresztą

jak inni duchowni, o poszanowanie przez władze niedzieli czy przywrócenia właściwego

etosu i wartości pracy górników. Bp Herbert Bednorz jako zwierzchnik katowickiego

Kościoła w jednej z rozmów z Grudniem ostrzegał I sekretarza, że społeczne niezadowolenie

może w końcu przerodzić się w większe niepokoje tak, „że nikt ich nie zahamuje”.

W lipcu 1980 r. wystąpiły wyraźne symptomy tych niepokojów. W połowie miesiąca

górnicy kopalń „Brzeszcze” w Brzeszczach i „Andaluzja” w Piekarach Śląskich oburzeni

zmniejszeniem wynagrodzeń (jakoby z powodu niewykonania przez nich w czerwcu

planowych zadań) zagrozili, że przerwą pracę, a ponadto nie będą jej podejmować w wolne

soboty. Niezadowoleni z obniżenia zarobków byli także górnicy z kopalń „Kazimierz-

Juliusz” w Sosnowcu i „Sośnica” w Gliwicach. Według jednych i drugich zmniejszenie

wynagrodzeń związane było z wprowadzeniem systemu czterobrygadowego. Bytomscy

górnicy z „Dymitrowa” i „Szombierek” otwarcie krytykowali czterobrygadówkę twierdząc,

że wprowadzono ją w sposób nieprzemyślany, co wywołało wzrost kosztów wydobycia. Poza

górnictwem ostre konflikty na tle płacowym SB odnotowała także w elektrowniach „Siersza”

i „Rybnik”, Fabryce Obudów Cieplnych „Ponar-Zawiercie” w Zawierciu, Węźle PKP w

Łazach, Zakładach Chemicznych „Azot” w Jaworznie, czy Zakładach Terenowych „Prodryn”

w Chorzowie. Ponieważ w każdym przypadku istniało duże prawdopodobieństwo wybuchu

strajku, dyrekcje i kierownictwa uznawały zazwyczaj roszczenia wzburzonych załóg i

obiecywały im, że w „najbliższym” czasie dokonane zostaną odpowiednie korekty w

wysokości płac i przyznawanych premii. Wystawiało to nadwerężoną cierpliwość i zaufanie

robotników do władz na kolejną próbę, ale wciąż jeszcze godzili się oni na proponowane

rozwiązania.

Pozorna łatwość z jaką udało się w lipcu rozładować napięcia w środowiskach

pracowniczych spowodowała, że na początku następnego miesiąca kierownictwo

wojewódzkie SB określało ogólną sytuację w regionie jako dobrą. Brało się to

najprawdopodobniej również i stąd, że w porównaniu z dotychczasowym przebiegiem

wydarzeń w innych regionach kraju to, co działo się w Katowickiem, nie sprawiało wrażenia

aż tak poważnego kryzysu. Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie wciąż jawiły się jako teren

wolny od większych niepokojów. Warto w tym miejscu wspomnieć, że nie gdzie indziej, jak

właśnie na tym terenie władzom udało się nie dopuścić do powstania i rozwoju

poważniejszych struktur i środowisk związanych z takimi ośrodkami opozycji

demokratycznej jak KOR czy ROPCiO. Utworzone zaś przez Kazimierza Świtonia i wąski

krąg związanych z nim osób w lutym 1978 r. w Katowicach de facto pierwsze w kraju Wolne

Związki Zawodowe nie rozwinęły szerszej działalności. Na ich założyciela i działaczy spadły

poważne represje. W takich warunkach wspomniane wyżej „incydenty” w zakładach pracy

mimo wszystko nie sprawiały wrażenia groźnych, tym bardziej, że nie były bezpośrednio

spowodowane głównymi falami protestów ogarniających kraj, pozostając niejako poza ich

głównym nurtem. Stąd też ocena sytuacji i stanu nastrojów społecznych w województwie nie

uległa zmianie nawet pomimo tego, że 1 sierpnia doszło do strajku w Zakładach Tworzyw

Sztucznych „Erg” w Bieruniu Starym. Ich załoga domagała się uregulowania spraw

płacowych oraz rozwiązania palących problemów socjalnych. Władze zastosowały

sprawdzoną wcześniej metodę. Na rozmowy do Bierunia udał się dyrektor zjednoczenia,

któremu podlegały zakłady, a także wiceprzewodniczący Zarządu Głównego Związku

Zawodowego Chemików. Obaj obiecali spełnienie postulatów socjalnych, natomiast podjęcie

ostatecznej decyzji w kwestiach płacowych miały rzekomo poprzedzić dyskusje „na wyższym

szczeblu”. Okazało się, że i tym razem wystarczyły obietnice, chociaż pracownicy z „Erga”

zapowiedzieli, że „będą konsekwentnie interweniować u różnych władz w sprawie spełnienia

ich postulatów”.

Zapoznając się z informacjami katowickiej SB z pierwszej połowy sierpnia 1980 r.

można odnieść wrażenie, że oto ma się do czynienia z opisem dwóch różnych rzeczywistości.

Z jednej strony odnajdujemy tam zwięzłe zapewnienia (ich odbiorcą był Grudzień), że w

gruncie rzeczy wszystko pozostaje pod kontrolą i nie ma się czym specjalnie przejmować.

Jednocześnie jednak na tych samych kartach czytamy o coraz to nowych przypadkach

wystąpień kolejnych załóg. Między 14 a 18 sierpnia odnotowano wystąpienia pracowników

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: