Domanska,_handout,_Agamben.pdf

Ewa Domańska

Człowiek ● nie-człowiek ↔ ludzkie ● nie-ludzkie ● nieludzkie

l’uomo ● non-uomo ↔ l’umano ● non-umano ● inumano

1 W opisach Leviego muzułman „jest granicznym przedstawicielem szczególnego gatunku ” ( una

figura-limite di una specia particolare , 57) [63]. „Żyd jest człowiekiem, który został pozbawiony wszelkiej

Würde , wszelkiej godności: człowiekiem jako takim – i właśnie z tego powodu istotą nieludzką ( non-

uomo )” [68].

2 „Ludzkie możliwości przekraczają granice tego, co nieludzkie, człowiek jest w stanie znieść

również to, co nieludzkie. ... [C]złowiek nosi w sobie piętno tego, co nieludzkie” [78] ( La potenza umana

sconfina nell’inumano, l’uomo sopporta anche il non-uomo . ... [ L ] ’uomo porta in sé la segnatura

dell’inumano , 71)

3 Muzułman jest istotą pozbawioną własnego i właściwego miejsca. „To on jest prawdziwym

nieumarłym ( egli è veramente la larva , 76), którego nasza pamięć nie jest w stanie pogrzebać, zjawą, której

nie sposób przegnać, a z którą musimy uregulować swoje rachunki. W jednym przypadku jawi się jako

istota nie-żywa ( egli si presenta come il non-vivo , 76), istota, której życie nie jest tak naprawdę życiem; a

drugiej zaś, ten, czyjej śmierci niepodobna nazwać śmiercią, a jedynie fabrykowaniem trupów, innymi

słowy wpisaniem w życie martwej strefy, a w śmierć – strefy żywej. W obu przypadkach (na oczach

człowieka bowiem zrywa się jego wyjątkowy związek z tym, co stanowi o jego byciu człowiekiem, czyli

ze świętością śmierci i życia) podane w wątpliwość zostaje samo człowieczeństwo. Muzułman jest

zaprzeczeniem człowieka, istotą nieludzką, która z uporem jawi się pod ludzką postacią, a zarazem formą

człowieczeństwa, której nie sposób odróżnić ani oddzielić od tego, co nieludzkie. ( Il musulmano è il non-

uomo che si presenta ostinatemente come uomo e l’umano che è impossibile sceverare dall’inumano , 76).

[82-83]

tłumaczenie ED: Muzułman jest nie-człowiekiem, który uparcie jawi się jako człowiek i jako

ludzkie, którego nie można odróżnić [uwolnić?] od tego, co nieludzkie. [por. 152 – „muzułman

jest nie-człowiekiem, tym, kto w żadnym razie nie mógłby dać świadectwo” ( Il musulmano è il

non-uomo, colui che in ogni caso non potrebbe testimoniare , 140/141]

4 Tytuł książki Czy to jest człowiek ( Si questo è un uomo ) kryje z pewnością również ten sens,

bowiem określenie ‘człowiek’ stosuje się przede wszystkim do istoty nieludzkiej . ... [Z]daniem Leviego

człowiekiem jest ten, który jest w stanie przeżyć człowieka. [83] ( Perché il titolo Si questo è un uomo ha

certamente anche questo senso: che il nome ‘uomo’ se applica innanzi totto al non-uomo . ... l’uomo è colui

che può sopravivere all’uomo . 76)

5 Wydawałoby się w pierwszej chwili, że to człowiek – ocalały - p owinien dać świadectwo istocie

nieludzkiej , muzułmanowi. (Si direbbe, in apparenza, chi sia l’uomo – il superstite – a testimoniare del

non-uomo, del musulmano , 111) Jeśli jednak ocalały świadczy zamiast muzułmana, w sensie technicznym

“w imieniu”, „z upoważnienia” ..., to w pewnym sensie, zgodnie z zasadą prawną, wedle której czyny

upoważnionego obciążają tego, kto udziela upoważnienia, to muzułman powinien dawać świadectwo. To

jednak oznacza, że tym, kto naprawdę świadczy o człowieku, jest istota nieludzka, a tym samym, że

człowiek jest jedynie pomocnikiem istoty nieludzkiej, który udziela jej głosu i przemawia w jej imieniu

[123] ( Ma ciò significa che colui che veramente testimonia nell’uomo è il non-uomo , che, cioè, l’uomo non

è che il mandatario del non-uomo, colui che gli presta la voce . 111-112) [123]

6 Dzięki temu jesteśmy w stanie w stanie właściwie ocenić stopień niedostateczności obu

przeciwstawnych tez formułowanych na temat Auschwitz: tezy dyskursu humanistycznego, głoszącej, że

„wszyscy ludzie są ludźmi” ( tutti gli uomini sono umani ), i tezy antyhumanistycznej, wedle której „jedynie

niektórzy ludzie są ludźmi” ( solo alcuni uomini sono umani ). Świadectwo mówi coś całkiem innego, co

można by zawrzeć w następującej tezie: „Ludzie są ludźmi o tyle, o ile nie są ludźmi” ( Gli uomini sono

uomini in quanto non sono umani ), a ujmując rzecz ściślej: „Ludzie są ludźmi o tyle, o ile dają świadectwo

temu, co nieludzkie” ( Gli uomini sono uomini in quanto testimoniano del non-uomo , 112) [124]

Ewa Domańska

Człowiek ● nie-człowiek ↔ ludzkie ● nie-ludzkie ● nieludzkie

l’uomo ● non-uomo ↔ l’umano ● non-umano ● inumano

7 Sformułujmy tezę podsumowującą lekcję Auschwitz: człowiek jest kimś, kto może przeżyć

człowieka ( l’uomo è colui che può sopravvivere all’uomo ). W pierwszym znaczeniu teza ta odnosi się do

muzułmana (bądź szarej strefy) i oznacza nieludzką zdolność przeżycia człowieka ( significherà allora

l’inumana capacità di supravvivere all’uomo ). W drugim natomiast odnosi się do ocalałego i wskazuje na

właściwą człowiekowi zdolność do przeżycia muzułmana, istoty nieludzkiej ( non-uomo , 124). ...

[ C ] złowiek jest zaprzeczeniem człowieka, prawdziwą istotą ludzką jest ten, czyje człowieczeństwo zostało

całkowicie unicestwione . ( l’uomo è il non-uomo, veramente umano è colui umanità è stata integralmente

distrutta , 125). ... [T]ożsamość człowieka i istoty nieludzkiej ( l’identità tra uomo e non-uomo ) nie jest

nigdy pełna, całkowite unicestwienie tego, co ludzkie, jest niemożliwe, zawsze coś pozostaje , zawsze

pozostaje jakaś reszta . A resztą tą jest świadek [136].

8 „Człowiek jest tym, co niezniszczalne, a co może być niszczone w nieskończoność”, podobnie jak

zdanie „Człowiek to ktoś, kto może przeżyć człowieka”, nie są definicjami, które, jak każda dobra definicja

logiczna, określają istotę człowieka, przypisując mu jakąś differentia specifica . Człowiek może przeżyć

człowieka, człowiek jest tym, co zostaje, jako reszta, po unicestwieniu człowieka, nie dlatego, że istnieje

jakaś istota człowieczeństwa, którą można by zniszczyć albo ocalić, lecz dlatego, że miejsce

człowieczeństwa jest wewnętrznie pęknięte, ponieważ człowiek zamieszkuje odstęp między istotą żyjącą a

mówiącą, między człowiekiem a istotą nieludzką ( l’uomo ha luogo nella frattura fra il vivente e il parlante,

fra il non-umano e l’umano , 125 ). A zatem: człowiek mieści się w nie-miejscu człowieka, w nieistniejącym

zespoleniu tego, co żywe, z logosem . Człowiek rozmija się ze sobą, a jedyną jego istotą jest właśnie owo

rozmijanie się ze sobą i błądzenie, które ono zapoczątkowuje. Grete Solus, pisząc, że „człowiek nie

powinien być zmuszony znosić tyle, ile może wytrzymać, i nie powinien nigdy widzieć, jak cierpienie w

najwyższym stopniu natężenia nie ma w sobie nic ludzkiego”, miała również na myśli to, że nie istnieje

istota człowieczeństwa, że człowiek jest istnieniem potencjalnym ( l’uomo è un essere di potenza ), a w

momencie, w którym wydaje mu się, że uchwycił własną istotę kryjącą się w niekończącej się możliwości

ulegania zniszczeniu, okazuje się, że „nie ma już ona w sobie nic ludzkiego”.

Człowiek jest zatem zawsze przed i zawsze poza człowiekiem ( l’uomo è, cioè, sempre al di qua o

al di là dell’umano ) jest granicą przekraczaną nieustannie przez prądy tego, co ludzkie, i tego, co

nieludzkie ( dell’umano e dell’inumano , 126), upodmiotowienia i odpodmiotowienia, przyswajania mowy

przez istotę żywą, i ożywiania logosu [137].

9 [Drugi paradoks Leviego: „człowiek jest kimś, kto może przeżyć człowieka ( l’uomo è colui che

può sopravvivere all’uomo , 141).] Muzułman i świadek, to, co ludzkie, i to, co nieludzkie ( umano e

inumano ), choć odnoszą się do tego samego, nie są ze sobą tożsame, i mimo że różne, pozostaje

nieodłączne. ... [I]stotą nieludzką jest ktoś, kto może przeżyć człowieka, a człowiek jest czymś, co może

przeżyć istotę nieludzką ( il non-uomo è ciò che può sopravvivere all’uomo, e l’uomo è ciò che può

sopravvivere al non-uomo ). Tylko dlatego, że w człowieku można było odizolować muzułmana, jedynie

dlatego, że życie ludzkie jest ze swej istoty zniszczalne i podzielne, świadek mógł przeżyć muzułmana.

Świadek przeżył to, co nieludzkie, tylko dlatego, że muzułman przeżył to, co ludzkie ( La supravvivenze del

testimone all’inumano è funzione de quella del musulmano all’umano, 141). To, co można niszczyć w

nieskończoność, może w nieskończoność przeżywać samo siebie. [152]

Giorgio Agamben, Co nam zostaje z Auschwitz. Archiwum i świadek. (Homo sacer III) , przeł. Sławomir

Królak. Warszwa: Sic! 2008.

Giorgio Agamben, Quel che resta di Auschwitz. L’archivio e il testimone. (Homo sacer III) . Torino: Bollati

Boringhieri 2005 [1998].

Ewa Domańska, Instytut Historii UAM, ul. św. Marcin 78, 61-809 Poznań, email: ewa@amu.edu.pl

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: