2. Merkantylizm - to ideologia gospodarczo-polityczna scentralizowanego państwa nowożytnego (monarchii absolutnej). Kierunek ten rozwinął się w Europie Zachodniej na początku XVI w. i trwał do XVIII w. Centralnym pytaniem stawianym przez merkantylistów jest problem bogacenia się państwa czyli wzrost gospodarczy. Bogactwem jest pieniądz - szlachetny kruszec, który należy akumulować. Im bogatsze są jednostki, tym lepiej. Im więcej pieniędzy jest w obiegu, tym efektywniej rozwija się handel, gospodarka. Powiększanie ilości pieniądza w obiegu to aktywizowanie gospodarki. Zasadniczą rolę odgrywa teoria aktywnego bilansu handlowego, korzyści z handlu danego kraju są osiągane kosztem drugiego państwa. Warunkiem tej teorii było: 1) istnienie ochrony ze strony państwa (rozwijanie exportu, zakaz importu) i popieranie przez nie handlu 2) istnienie krajów mających nadmiar kruszców, które mogłyby być obiektem wyzysku. Zasoby towarowe to bogactwo potencjalne, które dopiero po sprzedaży powiększa bogactwo narodowe. Z punktu widzenia wzrostu gosp. ważny jest także dla państwa dodatni bilans płatniczy. Monetarystyczna polityka forsowania exportu, protekcji gosp. i przywilejów monopolistycznych wynikała z przekonania o zasadniczej ciasnocie rynków zbytu. Rynek jest ograniczony i trzeba o niego zabiegać, miejsce na nim można sobie wyznaczyć tylko drogą presji, zakazów, nacisku politycznego itp. Te sposoby sprzyjają powstawaniu zysków z handlu, dodatniego bilansu handlowego, co jest źródłem bogactwa narodów. Sytuacja taka jest możliwa dzięki niskim cenom zakupu surowców i niskim pozostałym kosztom produkcji oraz wysokim cenom sprzedaży. Nadwyżka exportu nad importem to narodowa akumulacja. Merkantyliści kładli nacisk na rozwój przemysłu, manufaktur, transportu, handlu. Ostatecznym źródłem bogactwa jest praca w przemyśle, a produkuje się głównie na export. Merkantyliści nie wyznawali kultu “złota dla złota”. Podkreślali natomiast funkcję pieniądza jako pośrednika w wymianie (środka wymiany), nie zaś środka tezauryzacji. Złoto i srebro powinno ciągle obiegać, krążyć, aktywizować procesy gospodarcze, ponieważ w przeciwnym wypadku jest bezużyteczne; a wzrost masy pieniądza jest źródłem rozwoju. Merkantyliści dążyli do autarkii, czyli do samowystarczalności gospodarczej. Ponadto proponowali populacjonizm - im więcej ludzi, tym kraj bogatszy i silniejszy (dodatkowo - ludzie powinni być ubodzy, aby państwo mogło zaoszczędzić więcej pieniędzy i przeznaczyć je na armię lub budowę manufaktur), a także nacjonalizm i militaryzm. Wiek XVI i XVII to powstanie gosp. towarowej - rośnie wymiana, produkcja, wzrasta popyt na pieniądz (złoto).
MERKANTYLISTYCZNY PROGRAM POLITYKI GOSP. Głównym czynnikiem przyspieszającym rozwój gospodarki ma być ingerencja państwa. Jednostki są z natury leniwe i trzeba je zmusić do pracy. Polityka państwa ma zmierzać do zapewnienia krajowi dodatniego bilansu handlowego - jedyny sposób na gromadzenie kruszców - pomnażanie bogactwa. Wczesny merkantylizm (bulionizm) - zakaz wywozu kruszców, utożsamianie bogactwa narodu z akumulacją metali szlachetnych. (reprezentantem jest tu merkant. hiszpański). Coraz ważniejsze są ekonomiczne a nie administracyjne środki osiągania dodatniego bil. handl. Obowiązywała zasada “Wywóź więcej niż przywozisz, a kraj będzie bogatszy”. Można mieć ujemny bil. handl. z jakimś krajem, jeśli w skali całego kraju (= całej gospodarki) osiągnie się dodatni bil. handl. Środki przyspieszania rozwoju to: -1) rozwój exportowych gałęzi przemysłu wraz z -2) protekcyjną polityką państwa (wysokie cła importowe na towary wytwarzane w kraju, zwolnienia od cła towarów exportowych i importowanych surowców dla przemysłu). Państwo ma zakładać manufaktury (reprezentantem jest tu merkant. francuski - kolberyzm); zapewnią one dopływ dochodów i pracę dla ludzi, nastąpi rozwój wewnętrznego zbytu, rozwój handlu, przemysłu. Państwo ma także zapewnić rozwój komunikacji, infrastruktury. Polityka zatrudnienia to - manufaktury, obozy pracy, niskie płace, obowiązek pracy, zakaz żebrania. Płaca robotnika = minimum kosztów utrzymania robotnika. Niska płaca ma zmuszać do pracowitości. Silna interwencja państwa w gospodarkę. Inne cechy merkant.: empiryzm i pragmatyzm, dominacja polityki na etyką, całkowite porzucenie średniowiecznej słusznej ceny i sprawiedliwej płacy, porzucenie opierania wszystkiego na Piśmie Świętym, nie potępia się już lichwy (porzyczania na procent).
3. Co to jest ekonomia klasyczna.: przedmiot i metoda badań. Problem bogactwa i jego wzrostu. W latach 1670 - 1770 punkt zainteresowania przeniósł się ze sfery handlu na sferę produkcyjną. Założycielem ekonomii klasycznej był William Petty. Jego zdaniem, w zakresie nauk społecznych experyment zastępuje statystyka, która umożliwia poznanie przebiegu procesów gospodarczych. W dziedzinie ekonomii i nauk społecznych powstaje nowy element: metoda ilościowa. Przedmiotem badań jest gospodarka kraju, która przedstawia się dla niego jako obiekt badania naukowego, jako twór, którym się zarządza i kieruje za pomocą nauki (społeczna strona procesu produkcyjnego, problem powstania bogactwa, wartość wymienna a wartość, renta gruntowa, idea porządku naturalnego). W Petty przechodzi od metody opisowej do ilościowej i deklaruje, że przy pomocy liczb, wag i miar będzie wyjaśniał przyczyny zjawisk gospodarczych, które mają swe podstawy w przyrodzie. Deklaruje stosowanie metody ilościowej i przyczynowo-skutkowej (kazualne) wyjaśniania zjawisk. PROBLEM BOGACTWA. W rozważaniach Petty’ego występują jeszcze silne pozostałości merkantylizmu. Petty stwierdza, że bogactwo każdego narodu polega na jego udziale w handlu zagranicznym, jednak jest przeciwny kontroli państwa i jego udziału w handlu zagr. Ponadto twierdzi, że kraj ciągnie zyski z handlu zagr., gdy np. posiada warunki (ziemię), kunszty robotników, niskie koszty produkcji, które pozwalają mu rozwijać handel i zyskiwać przewagę. Kraj osiąga głównie korzyści z handlu zagr. przez podział pracy i lepszą technikę produkcji, co umożliwia wzrost wydajności pracy. Podział pracy obniża koszty, upraszcza czynności produkcyjne i podnosi jakość towarów. Petty wyróżnił 4 czynniki produkcji, tworzące bogactwo narodowe: pracę, ziemię (pierwotne i równorzędne), kunszty, zasoby, materiały (pomocnicze - czynią pracę wydatniejszą). Według Petty’ego zasadnicze znaczenie ma praca i ziemia (“ojcem bogactwa jest praca, a matką ziemia”). Źródłem bogactwa materialnego jest praca i naturalne, przyrodnicze warunki, w jakich pracuje człowiek. Praca wg. Petty’ego rośnie w miarę jak wzrasta ludność. Według niego towary (produkty pracy) można podzielić na: -złoto i srebro (praca zużyta na ich wydobycie tworzy wartość wymienną), -produkty wszystkich rodzajów pracy (tworzą wartość wymienną, ale tylko w procesie wymiany na złoto i srebro). Petty wyróżnia też cenę naturalną i cenę rynkową. Zgodnie z tym, że praca i ziemia są źródłami bogactwa, Petty twierdzi, że ilość wykonanej pracy i wkład ziemi wyznaczają cenę naturalną, wokół której oscyluje cena rynkowa. Cena naturalna pracy to minimum kosztów utrzymania robotnika. WZROST BOGACTWA. Wg. pozostałych twórców ekonomii klasycznej (m.in. Nicolas Barbon, J. Tucher, J. Stewart i P. Boisquilleber) wzrost bogactwa powinien odbywać się poprzez wzrost ludności, produkcji i zatrudnienia. Klasycy postulują wzrost wydatków ze strony państwa i warstw posiadających, bo ich skąpstwo zawęża rynek wewnętrzny. Klasycy uznają więc rynek wewnętrzny jako główne źródło pomnażania bogactwa i rozwoju kraju. Poprzez wprowadzenie wolności handlu i zniesienie wszystkich ograniczeń produkcji, producent kapitalistyczny może wzbogacić się również w kraju, a nie tylko wskutek exportu za granicę.
4.Teoria porządku naturalnego i produktu czystego fizjokratów. Zdaniem Quesnay’a i jego uczniów istnieje w świecie porządek naturalny, dany od Boga. Ustala się on spontanicznie, żywiołowo. Jest to stan idealny, najlepszy i należy mu się podporządkować. Porządek naturalny zakłada istnienie naturalnych praw człowieka, są to: prawo własności, p. bezpieczeństwa osobistego, p. do podróżowania i p. do przedsiębiorczości. Oprócz stanu idealnego, porządku naturalnego istnieje też porządek pozytywny, który jest wytworem ludzi, stanem faktycznym, rzeczywistym. Zdaniem Quesnay’a porządek naturalny jest jeden, a stanów pozytywnych może być wiele. Ustawodawcy wszystkich państw powinni dążyć do zbliżenia porządku pozytywnego do naturalnego, gdyż wpływa to na wysoką stabilność i trwałość ustrojową tych państw. Z teorią porz. nat. wiąże się teoria leseferyzmu, która zakłada politykę nieinterwencji i wolnej konkurencji. Wszelkie systemy interwencji i regulacji ze strony państwa zakłócają naturalny porządek rzeczy i są szkodliwe. Leseferyzm głosi, że gdyby udało się wyeliminować państwo z gospodarki, to zapanowałby dobrobyt. Ingerencję ludzi w naturalne procesy społeczno- gospodarcze należy stopniowo wycofywać, aby nastąpiło przejście od porządku pozytywnego do naturalnego. Produkt czysty to nadwyżka nad zużytym kapitałem i środkami utrzymania robotników. Według Quesnay’a produkt czysty (=prod. dodatkowy) powstaje tylko w rolnictwie, dlatego rolnictwo uważane jest za jedyne źródło bogacenia się. Tylko rolnictwo może dostarczyć nadwyżki: po okresie uprawy, z jednego ziarna zboża można uzyskać kilka dodatkowych ziaren. Zdaniem Quesnay’a produktu czystego dostarcza tylko rolnictwo produkcyjne - wielka produkcja rolna - stosująca kapitał potrzebny do melioracji, wprowadzania płodozmianu, nawozów i maszyn, gdzie urawa roli prowadzona jest w sposób kapitalistyczny. Ani chłopi, ani drobni ubodzy dzierżawcy nie są produkcyjni, gdyż nie mają wystarczających kapitałów. Tak więc tylko zamożni dzierżawcy są pożyteczni dla kraju, gdyż dostarczają produkt czysty, którym żywi się cały naród. Z kolei działalność przemysłowa i handlowa uważane są za jałowe i niewytwarzające dodatkowych bogactw, co oczywiście nie oznacza, że są bezużyteczne. Podstawą rozwoju przemysłu i miast jako ośrodków przemysłu jest produkt czysty. Z teorii pracy produkcyjnej i produktu czystego wynika obraz struktury klasowej zaproponowany przez Quesnay’a (klasa właścicieli ziemi: panujący król, świeccy właściciele ziemi, duchowni właściciele ziemi; klasa robotników: POłOCZNIKóW?, dzierżawców oraz klasa rzemieślników).
5. Tablica ekonomiczna F. Quesnay’a. Za pomocą tablicy ekonomicznej Quesnay przedstawił reprodukcję i cyrkulację kapitału oraz proces realizacji produktu czystego; tablica miała służyć wyjaśnianiu wzrostu gospodarczego. Quesnay ujawnił relacje makroekonomiczne wyróżniając 3 klasy obywateli: rolników, tworzących klasę produkcyjną, klasę właścicieli ziemskich i klasę jałową, składającą się z rzemieślników. Rozpatruje przepływy między tymi trzema klasami społecznymi przy założeniu: 1-stałości cen, 2-reprodukcji prostej, 3-braku rynku zewnętrznego. Tablica ekonomiczna powstała w 1758 r., jest to pierwszy w historii myśli ekonomicznej przykład analizy pracodawczej w kategoriach obiegu. Fizjokraci uważali tablicę ekon. za narzędzie poznania, nowy rodzaj metody naukowej. Dzięki niej można wyjaśnić określone związki i zależności ekonom., umożliwiła dzięki szczegółowym badaniom empirycznym i analizie ilościowej zbadać stan społeczeństwa i postawić diagnozę co do jego położenia ekonomicznego. Tablica ekonomiczna jest obrazem stanu równowagi. Miała służyć do wyjaśnienia “stanu idealnego” - porządku naturalnego. Badając obieg Quesnay wyjaśnia rolę podziału dochodów dla wzrostu.
6. Teoria ekonomiczna fizjokratów a merkantylizm. 1. Fizjokraci w odróżnieniu od merkantylistów byli przeciwnikami interwencjonizmu państwa w gospodarkę. Opowiadali się za wolną konkurencją. Byli zwolennikami tzw. porządku naturalnego. Natomiast merkantyliści uważali za konieczny w państwie protekcjonizm i interwencjonizm. 2. Dla fizjokratów jedynym źródłem bogactwa narodu jest ziemia, rolnictwo, bo tworzy tzw. produkt czysty (=prod. dodatkowy). Dla merkant. źródłem bogacenia się narodu są: zasoby metali szlachetnych, handel zagraniczny, rozwój przemysłu (budowa manufaktur). 3. Fizjokraci tworzyli teorie, schematy i modele, np. tablica ekonomiczna. Merkant. w swoim rozumowaniu opierali się na obserwacji, opisie zjawisk gospodarczych i badaniach empirycznych. 4. Fizjokraci uważali, że w obiegu nie może być zbyt dużo pieniądza, bo to zakłóci równowagę. Merkant. zaś uważali, że im więcej pieniądza tym dla gospodarki jest lepiej. Pieniądz był źródłem bogactwa narodu. 5. Odrębny stosunek do wartości dodatkowej. U fizjokr. wartość dod. powstaje w procesie produkcji -rolnictwo. Natomiast u merkant. wartość dodatk. powstaje w procesie wymiany, tzn. tanie kupno i droga sprzedaż. 6. Różny stosunek do robotników i ich konsumpcji. Fizjokr. kładli nacisk na konsumpcję szerokich mas robotniczych. Powoduje to pobudzenie rozwoju gospodarczego, czyli właściwe bogacenie. Merkant. natomiast byli zwolennikami dużej masy biednych ludzi, gdyż państwo mogło wydatkować więcej pieniędzy na inne cele. 7.?. Fizjokraci popierali export zboża dla utrzymania jego wysokich cen w czasie urodzaju, aby nie dopuścić do spadku dochodów rolników. Merkant. opowiadali się za zakazem exportu tego towaru po to, aby utrzymać niskie ceny krajowe i zarazem niskie płace robotników; należało je nawet importować, aby jego wielość spowodowała taniość tego towaru.
7.Istota, źródła, czynnkiki i mechanizm wzrostu bogactwa narodowego w ujęciu A. Smitha. A. Smith jest autorem “Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”. W dziele tym wyłożył czynniki wpływające na bogactwo narodów, czyli wzrost gospodarczy. Wg. Smitha bogactwem narodu jest praca. Musi to być praca produkcyjna, która daje dobra materialne. Praca nieprodukcyjna, czyli świadczenie usług, wg Smitha nie tworzy bogactwa narodowego. Rozmiary bogactwa kraju zależą od ilośći pracy wykonanej przez społeczeństwo i jej wydajności. Podstawą zwiększenia ilości pracy są inwestycje i akumulacja. Głównym sposobem powiększenia bogactwa narodu jest podział pracy (specjalizacja), który pozwala na wzrost wydajności pracy, gdyż zmniejsza straty czasu i umożliwia stosowanie maszyn i urządzeń; prowadzi też do postępu technicznego, który jest podstawą powszechnej zamożności. Dzięki postępowi technicznemu wzrasta efektywność pracy. Smith twierdzi, że początkowo postęp techn. odbywa się za pomocą .... AAAAAAAA robotników, którzy wprowadzają ulepszenia do swojej pracy, a później zajmują się tym specjaliści i przemysł produkujący środki produkcji i maszyny. Zdaniem Smitha podział pracy wynika z naturalnej ludzkiej skłonności do wymiany. To wymiana zachęca do specjalizacji i dalszego podziału pracy. Smith pokazuje jednocześnie, że podział pracy może być zastosowany tylko wtedy, gdy wymiana jest dostatecznie duża, co oznacza wykorzystanie pieniądza i powoduje, że przedsiębiorstwa powinny mieć dostęp do rozległych rynków zbytu. Dlatego rozszerzenie rynku prowadzi do powiększenia bogactwa kraju.
8. A. Smitha teoria wart. wymiennej, ceny naturalnej i rynkowej:
A. Smith wyróżnił: -wartość użytkową dobra – chodzi o użyteczność pewnego towaru. Decydują o niej czynniki subiektywne kupującego oraz czynniki obiektywne – rzadkość wyst; -wartość wymienną dobra – wiąże się ona z wymianą towaru w określonej proporcji na inny towar. Wg Smitha wart. wymienna nie zależy od wahań użytkowej (paradoks wody i diamentu), dlatego przedmiotem jego zainteresowań jest wart. wymienna. U Smitha znajdujemy 2 koncepcje wart. wymiennej: 1)wart. wymienna – to ilość pracy, jaką uzyskuje się w wymianie na dany towar (uwzględnia się tutaj tylko proces wymiany). Ta koncepcja wynika z teorii podziału pracy. 2)wart. wymienna – to ilość pracy zawartej w towarze, czyli pochłoniętej na wytworzenie towaru. Tak się dzieje w stanie pierwotnym społeczeństwa, gdy nie ma jeszcze kapitału, gdy panuje produkcja drobnotowarowa. W gospodarce kapitalistycznej na wartości wymienne składają się 3 części: płaca, zysk, renta gruntowa (są to 3 pierwiastkowe źródła każdej wart. wymiennej). Ta koncepcja uwzględnia cały proces produkcji. Smith wyróżnia 2 kategorie cen: -ceny naturalne [Cn] – ceny określone przez koszty produkcji; -ceny rynkowe [Cr] – ceny ukształtowane przez rynek. Jeżeli Cr < Cn (ceny rynkowe są niższe od nat) to kapitał odpływa z danej gałęzi, nie opłaca się produkować. Jeżeli Cr > Cn wszyscy chcą inwestować w daną gałąź. Mechanizm rynku, konkurencji sprowadzają ceny rynkowe do poziomu cen naturalnych.
9.A. Smitha teoria podziału dochodu narodowego. Teoria podziału Smitha dzieli się na dwie koncepcje: (1) Pierwsza mówi, że praca tworzy wartość, a więc i wartość dodatkową, że zysk i renta są potrącane z produktu pracy robotnika. Smith nie potrafi wyjaśnić skąd bierze się wartość dodatkowa. Zakłada, że na wartość składa się płaca robotnika, część odjęta od wartości wytworzonej przez robotnika a zagarnięta przez kapitalistę. (2) Druga mówi o istnieniu trzech pierwiastkowych składników wartości wymiennej, trzech pierwiastkowych źródeł dochodów: płacy, renty, zysku. Realna wartość każdego z tych składników to ilość pracy, którą ten składnik może rozporządzać. Suma tych składników określa cenę naturalną towaru, czyli jego wartość. 1) Płaca robocza - to cena pracy. Cena pracy występuje jako naturalna i rynkowa. Kapitalista kupuje pracę robotnika na rynku, więc płaca robocza powinna zależeć od popytu i podaży pracy. Tymczasem pracodawcy mogą zrzeszać się i decydować o wysokości płacy. Mimo tego o płacy roboczej decydują: popyt na pracę, koszty utrzymania robotnika i jego rodziny. Istnieje minimalna stopa płac. W oparciu o teorię minimalnych płac Smith tworzy teorię ludnościową, z której wynika, że o liczbie ludności decyduje popyt na pracę i stopa płac. 2) Zysk z kapitału - zysk zależy od wielkości zastosowanego kapitału i jest częścią pracy robotników. Wynika z tego, że ruch płac i zysków jest odwrotny: jeśli płace rosną, to zyski spadają lub odwrotnie. Smith zajmuje się także problemem wyrównywania się stopy zysku. Nierówność zysków wynika czasem z przyczyn przyrodzonych, ze stopnia ryzyka, a niekiedy z braku wolności ekonomicznej, interwencji państwa, monopolu, rzadkości materiałów i pracy. Zysk obniża się w miarę wzrostu konkurencji, która zwiększa popyt na pracę. 3) Renta gruntowa: a) renta jako dochód właściciela ziemi jest częścią produktu pracy, b) renta jako wynagrodzenie za korzystanie z ziemi jest składową częścią kosztów produkcji i towarów, c) renta jest ceną monopolu na ziemię. Właściciel ziemi pobiera dochód jako monopolistyczny właściciel ziemi. Renta jako cena monopolowa nie jest składnikiem wartości towaru, ale jest wynikiem poziomu cen artykułów rolnych. Renta powstaje, gdy: cena towaru > koszty+zysk. Wysoka lub niska renta jest wynikiem poziomu ceny, d) renta - wynagrodzenie za specyficzną produktywność ziemi. Obok tych trzech sprzecznych koncepcji renty gruntowej Smith zajmuje się problemem wolności ekonomicznej. Pełna wolność ekonomiczna powoduje mobilność kapitału, który mógłby się przenosić z jednego rodzaju uprawy do drugiego, powodując wyrównywanie się renty.
10. Teoria wartości w ujęciu D. Ricarda. Cała teoria wartości Ricerda związana jest z poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie, co powoduje zmiany w relacjach cen zachodzące w czasie. Ricardo, podobnie jak Smith, rozróżnił wartość użytkową, związaną z użytecznością różnych dóbr i wartość wymienną, określoną przez relatywną wartość różnych produktów. Ricardo wyjaśnił i usunął z doktryny klasycznej tzw. dogmat Smitha - związanie wartości z kosztami produkcji (sumą płacy, zysku i renty) - oraz odrzucił pogląd, że wartość towaru zależy od ilości pracy, jaką otrzymuje się za niego podczas wymiany. Uwaga Ricarda jest skierowana na wytwarzanie. Według niego zmiany w nakładach pracy wymienianych towarów są przyczyną zmian w relacjach cenowych. Ricardo widział ogromne trudności w praktycznym pomiarze wartości towarów. Smith upatrywał takiego miernika w złocie, srebrze, zbożu i ekwiwalencie pracy uprzedmiotowionej w towarze pozyskiwanym w procesie wymiany. Ricardo odrzucił pieniądz jako miernik wartości. Ostatecznie stwierdził, że żaden towar nie może być doskonałym miernikiem wartości. Należy korzystać zatem z mierników zbliżonych do ideału - w praktyce - ze złota.
11. D. Ricarda teoria podziału dochodu narodowego. Ricardiańska teoria podziału obejmuje trzy powiązane ze sobą teorie: 1) renty gruntowej, 2) płacy, 3) zysku, ale kluczowym elementem tej teorii jest teoria renty. Według niego płaca i zysk są wielkościami przeciwstawnymi, tj. zmiana jednej powoduje odpowiednią zmianę drugiej. Renta jest niezależna od płacy i zysku i wzrasta wrazz rozwojem społeczeństwa. (1) Teoria płacy. Według Ricarda praca jest towarem i tak jak każdy towar posiada swoją cenę naturalną i cenę rynkową. Cena naturalna to cena, która umożliwia robotnikowi minimum egzystencji. Cena rynkowa to płaca otrzymywana przez robotnika. Może ona chwilowo odbiegać od ceny naturalnej w zależności od stosunku podaży i popytu na pracę, ale zdaniem Ricarda ostatecznie ustali się na poziomie ceny naturalnej. Jest to tzw. spiżowe prawo płac. (2) Teoria renty gruntowej. Dla Ricarda renta jest dochodem różniczkowym i wynika z różnicy między produkcją zboża otrzymaną na danej ziemi i produkcją zboża otrzymaną przy użyciu takiej samej ilości pracy i kapitału na ziemi najgorszej czyli najmniej urodzajnej. Właściciel najmniej urodzajnej ziemi nie otrzymuje więc renty. Według Ricarda wraz ze wzrostem liczby ludności i wzrostem zapotrzebowania na płody rolne, bierze się w użytkowanie coraz gorsze grunty. Renta wynika więc ze skąpstwa przyrody. Zbyt mało jest ziemi dobrej, urodzajnej i dlatego trzeba uprawiać gorszą. (3) Teoria zysku. Według Ricarda zysk jest potrąceniem z produktu wytworzonego przez robotnika. To właśnie wzrost płac obniża zysk, a nie jak twierdził Smith, obfitość kapitału. W ten sposób Ricardo formułuje prawo o tendencji do spadku stóp zysku. Według Ricardo można zatrzymać tę tendencje do spadku stopy zysku poprzez wzrost handlu zagranicznego i postęp techniczny.
wszyscy chcą inwestować w daną gałąź. Mechanizm rynku, konkurencji sprowadzają ceny rynkowe do poziomu cen naturalnych.
12. D. Ricarda “Spiżowe prawo płac”:
Praca według Ricardo jest towarem jest towarem i tak jak każdy towar posiada swoją cen naturalną i rynkową. Cena naturalna pracy to cena, która umożliwia robotnikowi min. egzystencji tzn. utrzymanie się i kontynuowanie ich rasy. Cena rynkowa to płaca otrzymywana przez robotnika. Może ona odbiegać chwilowo od ceny naturalnej, w zależności od stosunku podaży i popytu na pracę, ale ostatecznie ustali się na poziomie ceny naturalnej. Ma to związek z teorią ludności Malthusa. Wzrost płac prowadzi do wzrostu ludności, a to powoduje obniżenie płac, nawet poniżej ceny naturalnej. Wtedy wskutek nędzy liczba robotników spada i płace znów mają tendencje wzrostową. Podaż pracy zależy od liczby robotników ponieważ płace rynkowe zmierzają do poziomu, przy którym robotnik zachowuje minimum środków do egzystencji; tak więc płace zależą od cen środków utrzymania, a przede wszystkim od cen żywności. Poziom tych cen zależy od kosztów jej produkcji – i to kosztów wytwarzania w najgorszych warunkach tzn. na najmniej urodzajnej ziemi. Dlatego też dolną granicę dziennej płacy robotników stanowi ilość żywności, którą robotnik może wytworzyć w ciągu dnia roboczego pracują c na ziemi najgorszej.
13. D. Ricarda teoria renty gruntowej:
Według Ricarda dochód zwany rentą jest dochodem różniczkowym. Renta wynika z różnicy między produkcją zboża otrzymaną na danej ziemi i produkcją zboża otrzymaną przy użyciu takiej samej ilości pracy i kapitału na ziemi najgorszej. Oznacza to, że właściciel ziemi najmniej urodzajnej nie otrzymuje renty. Różne renty gruntowe są wynikiem następujących przyczyn: -różne grunty mają różną urodzajność, co powoduje, że jednakowe nakłady kapitału dają różne wyniki; -wartość płodów rolnych zależy od warunków produkcji na gruntach najgorszych, wziętych jeszcze pod uprawę; -grunty lepsze przynoszą dodatkowy dochód, gdyż np. cena zboża jest jednakowa, a indywidualna wart. zboża jest różna zależnie od urodzajności gleby. Zdaniem Ricarda wraz ze wzrostem liczby ludności i wzrostem zapotrzebowania na płody rolne, bierze się w utrzymanie coraz gorsze grunty. Ricardo twierdzi, że renta wynika ze “skąpstwa” przyrody. Jest zbyt mało ziemi dobrej, urodzajnej i dlatego trzeba uprawiać gorszą. Wzrost cen żywności podnosi rentę gruntową, co zwiększa zyski właściciela gruntu. Teoria renty gruntowej stała się pkt. wyjścia do sformułowania ogólnego prawa malejącej wydajności czynników produkcji. Prawo to głosi, że jeśli udział jednego z czynników prod.(ziemi, kapitału, pracy) rośnie, podczas gdy pozostałych jest stały, to stopa wzrostu produktu globalnego będzie się zmniejszać.
14. D. Ricarda teoria wzrostu gospodarczego:
D. Ricardo podkreślał, że wzrost gospodarczy może odbyć się poprzez 2 czynniki: 1)Postęp techniczny; 2)Wzrost handlu zagranicznego; ad1)Ricardo dużą rolę przywiązuje szczególnie do postępu technicz. Postęp sprzyja: -pojawianiu się na rynku nowych towarów; -powstanie nowych potrzeb }co wywołuje wzrost gospodarczy i zwiększa zyski; -wzrostowi produkcyjności pracy, zwiększa się więc podaż dóbr, zgodnie zaś z prawem rynku zwiększona podaż zwiększa również popyt. Ricardo początkowo nie widział problemu, że wskutek wprowadzenia maszyn część robotników starci zatrudnienie. Według niego będzie to zjawisko tylko chwilowe, gdyż znajdą oni pracę w innych sektorach gospodarki, gdyż kapitał który był przeznaczony na ich utrzymanie jest ciągle obecny i kapitaliści będą inwestować w inne gałęzie i tym samym tworzyć nowe miejsca pracy. Później zmienia swoje poglądy na mniej optymistyczne i liczy się z wystąpieniem bezrobocia. Ricardo uważa, że w żadnym przypadku nie należy rezygnować z postępu tech. na rzecz ochrony miejsc pracy, gdyż takie postępowanie doprowadziłoby do zwiększonego spadku zatrudnienia z 2 powodów: a)kapitał byłby eksportowany i tworzyłby zatrudnienie na zewnątrz kosztem zatrudnienia krajowego; b)postęp techniczny pozwala na zmniejszenie kosztów produkcji, a tym samym spowoduje wzrost cenowej konkurencyjności produktów krajowych. Ad.2)Dla Ricarda bardzo ważny jest również wzrost handlu zagr; chodzi gównie o przywóz żywności i surowców, Wynika to z teorii kosztów komparatywnych. Zdaniem Ricarda kraj, który ma przewagę jeśli chodzi o maszyny i kwalifikacje robotników oraz potrafi wytwarzać przemysłowe o mniejszych nakładach pracy niż jego sąsiedzi, powinien w zamian za te towary importować część potrzebnego im zboża. Dlatego Ricardo postulował zniesienie ceł na zboża i ograniczenie importu żywności w Anglii. Wzrost cen i środków utrzymania powoduję zwyżkę płac i spadek zysków.
15. D. Ricarda teoria pieniądza:
Teoria pieniądza Ricarda stanowiła postęp w porównaniu z dotychczas panującą teoria ilościową, która wyjaśniała poziom cen towarów tylko ilością pieniądza. Według Ricarda pieniądz kruszcowy podlega prawu wartości. Wart. złota i srebra zależy od ilości pracy, potrzebna zaś w obiegu ilość pieniądza zależy od wartości jednostki miary pieniądza i od sumy wartości towarów. Mimo to Ricardo nie uwolnił się od teorii ilościowej, łączy on teorie wartości pieniądza opartą na pracy z teorią ilościową. Teoria ilościowa mówi, że pieniądz spełnia wyłącznie funkcje środka wymiany, pomija funkcję miernika wartości. Zgodnie z teorią ilościową ceny towarów ustalają się w procesie wymiany poprzez zetknięcie się na rynku masy towarów z masą pieniądza. W rzeczywistości natomiast cena jest tylko pieniężnym wyrażeniem wartości towaru, wartość zaś powstaje w procesie produkcji. Dlatego pieniądz jako miernik wartości, sam musi mieć wartość ceny, czemu przeczy ilościowa teoria pieniądza. Według Ricarda wartość złota i srebra podlega takim samym prawom, jak wart. innych towarów, czyli jest określona nakładami pracy. Wobec tego złoto i srebro mają wart. proporcjonalną do ilości pracy niezbędnej do ich wytworzenia i dostarczenia na rynek. Ilość pieniądza w obiegu zależy od sumy wartości wymienionych towarów oraz od wartości jednostki miary pieniądza. Ilość ta jest więc określona i zdaniem Ricarda można zastąpić złoto papierem, ale ten pieniądz papierowy musi mieć pokrycie w złocie. Ricardo utożsamia pieniądz złoty z papierowym i stwierdza, że jeśli spadnie lub wzrośnie masa towarów, a ilość złota nie zmieni się, to ceny towarów odpowiednio wzrosną lub spadną, w pierwszej sytuacji złoto jako znak wartości spadnie poniżej swej wartości rzeczywistej, w II-powyżej; jeśli zwiększy się produkcja złota ponad potrzeby obiegu, przy tych samych kosztach produkcji złota – ceny wzrosną, jeśli ilość kruszcu się zmniejszy – ceny spadną. W teorii Ricarda wystąpiły następujące błędy: -uwzględnia tylko 1 funkcję pieniądza – środka obiegu; -założenie, że cała masa pieniądza znajduje się w obiegu (nie brał pod uwagę roli pieniądza jako środka gromadzenia wartości). Teoria Ricarda stała się podstawą polityki Banku Centralnego: emituje się tyle banknotów ile wynoszą zasoby złota.
16. Klasyczna teoria wymiany międzynarodowej:
Smith jest twórcą teorii korzyści absolutnych. Pokazuje on, że rozwój wymiany między krajami jest korzystny dla każdego z jej uczestników, gdy dany produkt kosztuje mniej za granicą niż na terytorium danego kraju, podczas gdy inne produkty kosztują mniej na terytorium kraju niż za granicą. Korzystna jest więc, zdaniem Smitha, specjalizacja na poziomie międzynarodowym. Dlatego potrzebna jest liberalna polityka w dziedzinie wymiany zagranicznej. Przeciwstawia się tym samym merkantylistom, którzy byli zwolennikami protekcjonizmu. Smith uważał, że merkantylizm zakłócił prawidłowy rozwój Europy. Chociaż Adam Smith widział i doceniał korzyści płynące z handlu zagranicznego, bardziej cenił handel wewnętrzny, który jego zdaniem daje więcej pracy mieszkańcom kraju i przynosi korzyści warstwie kupieckiej, mimo że nie pomnaża bogactwa narodowego. David Ricardo był twórcą II teorii dotyczącej wymiany międzynarodowej. Teorią korzyści komparatywnych Ricardo dowiódł błędności poglądów merkantylistycznych dotyczących handlu zagranicznego i jednocześnie wsparł argumentację Smitha o korzyściach płynących z wymiany międzynarodowej. Jednak Ricardo, odmiennie niż Smith wskazuje, że kraje odnoszą korzyści ze swobodnej wymiany nawet przy braku korzyści absolutnych. O korzyściach decyduje nie absolutna różnica kosztów, lecz różnica względna. Istotnie dany kraj uzyskuje korzyści ze specjalizowania się w towarach, w odniesieniu do których relatywny koszt jest najmniejszy. Ricardo podkreśla różnicę między wymiana wewnętrzną, w której wymieniane są równowartości, a wymianą zagraniczną, w której zasada ekwiwalentności nie działa. Nie działa dlatego, że przenośność czynników produkcji w obrocie między krajami jest ograniczona. Teoria kosztów komparatywnych stanowiła nowy, istotny element liberalnej postawy Ricarda. Wskazywał on, że swoboda handlu międzynarodowego i międzynarodowego podziału pracy zwiększa obfitość dóbr. Był to argument przeciwko “prawom zbożowym”, istniejącym ówcześnie w Anglii. Zdaniem Ricarda kraj, który potrafi wytwarzać towary przemysłowe o mniejszych nakładach pracy niż jego sąsiedzi, powinien w zamian za towary importować część potrzebnego mu zboża.
17. D. Ricardo a A. Smith: porównanie teorii ekonomicznej:
1.Liberalizm Smitha jest optymistyczny, natomiast liberalizm Ricarda – pesymistyczny.
2.Ricardo traktuje czas pracy jako czynnik podst. wyznaczający wartość, a Smith jako koszty produkcji.
3.Ricardo analizuje kategorie ekonomiczne i stosunki produkcji w powiązaniu z prawem wartości – wykrył sprzeczność interesów klasowych (rosną płace – spadają zyski); Smith opisuje przejawianie się tych kategorii. 4.Ricardo odrzuca pogląd Smitha, że wartość zależy od ilości pracy, jaką za dany towar otrzymuje się w procesie wymiany. To prowadzi do wniosku, że miarą wartości jest płaca robocza. U Ricarda płaca zmienia się – są to wydatki kapitalisty, a wartość to nakład pracy wydatkowany przez robotnika. Smith nie odnosi swojej teorii wartości do społeczeństwa kapitalistycznego, a Ricardo to robi.
5.Dla Ricarda kapitał to środki produkcji. Zaprzecza to teorii Smitha, że istnieją 3 składniki ceny, będące źródłem wartości. Dochody nie są źródłem wartości. Wartość określona jest ilością pracy, a nie kapitałem i ziemią. Ricardo nie neguje teorii wzrostu Smitha, ale stawia granice: równowaga stacjonarna (stagnacja sekularna). 6.Obaj tak samo patrzyli na akumulację, która zwiększa bogactwo, gdyż zainwestowanie pewnej ilości pracy zawsze odtworzy przynajmniej jej ekwiwalent. 7.Renta gruntowa u Smitha wypływa ze szczególnej produkcyjności ziemi, a u Ricarda ze “skąpstwa przyrody”. 8.Obaj pisza o korzyściach z handlu zagranicznego: Smith – teoria korzyści absolutnych, Ricardo – teoria kosztów komparatywnych.
18. Najważniejsze zasługi angielskiej ekonomii klasycznej w stworzeniu i rozwoju teorii ekonomii:
Do najważniejszych zasług angielskiej ekonomii klasycznej w stworzeniu i rozwoju teorii ekonomii można zaliczyć: -teorie wartości – w oparciu o pracę i czynniki wtórne; -początek teorii wyzysku -zysk i renta jako potrącenie z wartości wykonywanej poprzez robotnika, który otrzymuje mniej niż wytworzył; -teoria renty, płac, zysków; -określenie pracy produkcyjnej; -źródłem bogactwa jest każdy rodzaj pracy; -postulaty mądrej gry ekonomicznej regulowanej “niewidzialna ręką rynku”; -rola państwa ograniczona do “stróża nocnego”; -koncepcje cyklów koniunkturalnych i prawidłowości przebiegu procesów gospodarczych; -wskazanie akumulacji – postępu organizacyjno – technicznego jako motoru rozwoju wzrostu bogactwa. Ekonomia klasyczna to logiczny, zwarty system – jedne prawdy wynikają z drugich, są konsekwentne, odwołują się do obiektywnych prawd, bez ingerencji człowieka.
19. Ekonom. teoria Sismondiego:
Sismondi na I miejscu stawia problem reprodukcji kapitału. Kapitał, jako zakumulowana praca, przeciwstawiany jest pracy żywej. Proces produkcji społecznej przedstawia się jako proces pomnażania kapitału. Kapitał definiuje jako nagromadzoną pracę minioną, choć w późniejszych rozważaniach również prace żywa traktuje się jako część kapitału. Rozróżnia więc kapitał stały i zmienny. Zauważa powstanie wartości dodatkowej – różnica pomiędzy wartością pracy robotnika a otrzymywanym przez niego wynagrodzeniem. Przeciwstawia się tezie że konsumpcja może zawsze wchłonąć nawet największą produkcję. Produkcja rośnie w wyniku procesu oszczędzania i inwestowania. Inwestując zatrudnia się nowych robotników. Powstają nowe dochody w postaci zysku i płacy. Istotny jest podział dochodu. Wysokie zyski i niskie płace prowadzą do tego, że z łatwością jest reprodukowany kapitał, ale mogą wystąpić trudności z reprodukowaniem pracy. Krytykuje zjawisko konkurencji. Uważa, że produkcja nie jest regulowana popytem lecz potrzebami kapitału. Tendencja w kierunku nadprodukcji działa stale. Wzrost bogactwa materialnego należy dostosować do wzrostu ludności i dokonywać podziału ich między tą ludnością w odpow. Stosunku (którego nie można naruszyć bezkarnie) źródła braku równowagi między produkcją a konsumpcją pochodzą stąd, że produkuje się nie dla zaspokojenia potrzeb społeczeństwa, lecz dla zysków, wytwarza się nie wartości użytkowe tylko bogactwa abstrakcyjne. Wytwórca dąży do nieskończonego powiększenia produkcji ponad miarę potrzeb. Dlatego część produktu, jako zbędna traci wartość. Ricardo i Say popełniają błąd utożsamiając produkcję z dochodem.
20. Dyskusja na temat realizacji prod. społ. w pocz. XIX w. Say, Sismondi, Malthus:
1)T.R. Malthus zajmuje się problemem realizacji produktu społecznego wychodząc z teorii wartości A. Smitha, że wartość to ilość pracy, którą za dany produkt można otrzymać. Twierdzi, że w 1 okresie suma wypłaconych płac nie starcza , aby kupić wielkość produkcji z tego okresu. Istnieje więc niedobór efektywnego popytu, bo robotnicy otrzymali mniej niż wynosi wartość wytworzonego przez nich produktu, Luki tej nie wypełnia także popyt kapitalistów, bo ich dochody idą głównie na oszczędności (dodatkowy popyt nie może pochodzić więc od kapitalistów). Potrzebni są nowi konsumenci, nie będący ani robotnikami, ani kapitalistami. Konsumenci ci to “konsumenci nieprodukcyjni”, którzy nie biorą bezpośrednio udziału w produkcji: właściciele ziemscy, rentierzy, duchowni, służba, itp. 2)J.B. Say traktuje produkcje jako wytwarzanie dóbr w ogóle. Say odrzuca 3 czynniki produkcji: pracę, kapitał, ziemię, z których każdy spełnia pewną usługę. Właściciele tych czynników mają prawo do płacy, zysku i renty za usługi. 3)J. Sismondi zajmuje się podziałem dochodu. Stwierdza, że wysokie zyski i niskie płace prowadzą do łatwej produkcji kapitału i trudności w reprodukcji pracy. Postuluje rozproszenie własności, co pozwoli na sprawiedliwy podział dochodu. Inna jest konsumpcja ludzi bogatych, mniej korzystna ekonomicznie i społecznie niż robotników. Sismondi stwierdza, że proletariat pozbawiony środków produkcji jest zależny od kapitalistów. Dochody kapitalistów rosną nieustannie, zaś dochody robotników maja tendencję spadkową. Każdy wytwórca usiłuje produkować więcej i obniżać ceny poprzez redukcję płac robotników, płaci niższe procenty i rentę. W ten sposób produkcja wzrasta, a nabywcza maleje. Sismondi żąda ograniczenia liczby producentów i ustalenia proporcji rozmiarów produkcji odpowiednio do rozmiarów społecznych potrzeb. Krytykuje niesprawiedliwości stosunków podziału w kapitalizmie.
21. Say’a teoria wart., ceny i podziału DN:
Joan Baptiste Say za źródło wartości i bogactwa uznaje użyteczność. Użyteczność to właściwości pewnych rzeczy, która może zaspokajać różne potrzeby ludzkie (Tworzenie przedmiotów o jakiejkolwiek użyteczności jest tworzeniem bogactwa. Użyteczność rzeczy jest głównym fundamentem ich wartości, zaś wartość stanowi bogactwo). Produkcja jest więc tworzeniem użyteczności. Wartość rzeczy, wartość wymienna jest wynikiem sprzecznej oceny sprzedającego (podaży) i kupującego (popyt) i opiera się na 2 podstawach: 1)użyteczności – która decyduje o popycie na towar; 2)kosztach produkcji – które popyt ograniczają. Wartość rzeczy wyrażona w pieniądzu to jej cena. Say nawiązywał więc do teorii kosztów produkcji Smitha. Say odkrywa 3 czynniki produkcji: praca, kapitał i ziemia, które w procesie produkcji spełniają określoną “usługę”. Właściciele tych 3 czynników mają prawo do wynagradzania za usługi tych 3 czynników w postaci: płacy, zysku i renty. Praca produkcyjna według Say’a jest to każda praca przynosząca efekt użyteczności i mająca cenę na rynku. Najbardziej znane jest prawo Say’a, które głosi, że: I)produkty kupowane są za produkty; II)produkcja sama stwarza sobie rynki zbytu; III)pieniądz jest neutralny – jest tylko środkiem wymiany. Prawo Say’a dowodzi, że ogólna nadprodukcja jest niemożliwa, ponieważ łączny popyt = łącznej podaży. Podstawowym składnikiem teorii podziału Say’a jest teoria dochodów – do której zalicza się: A)teorię płacy (robotnik otrzymuje płace za świadczoną usługę przedsiębiorcy lub kapitaliście – za swoje zdolności, umiejętności wykonywania pracy; duża podaż pracy przyczynia się, że dochody robotników są niskie) – według Say’a płace powinny oscylować wokół minimum kosztów utrzymania i reprodukcji siły roboczej; B)teoria procentu – stopę % określa popyt i podaż wolnych środków kapitału; C)teoria renty – opiera się na tezie o szczególnej produkcyjności ziemi, która jest podstawą zysku dostarczanego jej właścicielowi.
22. Milla teoria ekonomii:
John Stuart Mill jest ostatnim przedstawicielem szkoły klasycznej, kontynuatorem Ricarda. Teoria wartości, ceny, podaży i popytu. Mill rozumie wartości tradycyjnie, czyli jako siłę nabywcza produktu tzn. ilość pracy zawartej w innych produktach. Koszty produkcji nie mogą jednak w całości wyjaśnić zjawiska wartości, bo składniki kosztów również są wartościami. Duży jest wkład Milla w rozwój pojęć kosztów łącznych i elastyczności popytu i podaży. Koszty łączne występują w sytuacji, kiedy 2 dobra są wytwarzane w stałych proporcjach, będąc produktami tego samego zespołu czynników produkcji, np. gaz i koks. Mill wyjaśnia także rynkowe wahania popytu i podaży w zależności od zjawisk rynkowych. Popyt wyznacza cenę, będąc jej funkcją. Cena równowagi to cena, która równoważy podaż z popytem. Mill jest twórcą elastyczności popytu i podaży. Dzieli dobra ze względu na elastyczność podaży na: -dobra których podaż jest ab...
protur