Zagadnienia cywil - OPRACOWANE.doc

Prawo cywilne

(rzeczowe, spadkowe, rodzinne)

Zagadnienia egzaminacyjne

rok akademicki 2007 / 2008

dr Monika Jagielska

Prawo rzeczowe

1.    Pojęcie rzeczy

Zgodnie z treścią art. 45 KC rzeczami są tylko przedmioty materialne.

Zgodnie ze stosowaną w doktrynie definicją, rzeczami są materialne części przyrody w stanie pierwotnym lub przetworzonym, na tyle wyodrębnione, że w stosunkach społeczno – gospodarczych mogą być traktowane jako dobra samoistne i być przedmiotem obrotu i stosunków prawnorzeczowych.

Rzeczami nie są więc utwory literackie, naukowe, artystyczne, złoża minerałów, etc. Nie stanowi także rzeczy masa majątkowa, taka jak przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne, majątek.

Zbiór rzeczy także nie jest jednym przedmiotem praw rzeczowych, gdyż każda z rzeczy jest odrębnym przedmiotem własności.

Przedmiotem stosunków prawnorzeczowych musi być określona rzecz w całości (np. przy współwłasności mamy jedynie do czynienia z wielością podmiotów, którym przysługuje niepodzielne prawo własności).

Przedmiotem praw rzeczowych mogą być tylko istniejące rzeczy zindywidualizowane, .

2.    Pojęcie nieruchomości

Zgodnie z treścią art. 46 KC, nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności.

Co do zasady nieruchomości stanowią grunty, a budynki oraz inne urządzenia trwale z gruntem związane stanowią części składowe nieruchomości zgodnie z zasadą superficies solo cedit (art. 48 KC) – nieruchomości gruntowe. Nieruchomością gruntową jest więc wyodrębniona fizycznie (geodezyjnie) i prawnie (przez osobę właściciela) cześć powierzchni ziemskiej.

Budynki oraz części budynków są nieruchomościami, jeżeli na podstawie przepisów szczególnych  stanowią odrębny przedmiot własności (nieruchomości budynkowe i lokalowe).

Obecnie istnieją trzy uregulowania szczególne dotyczące możliwości ustanowienia odrębnej własności budynków:

-          budynki wzniesione przez użytkownika wieczystego na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste (art. 253 KC)

-          budynki wzniesione przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną na gruncie stanowiącym wkład gruntowy (art. 279 KC),

-          budynki wzniesione przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną na gruncie państwowym oddanym w użytkowanie spółdzielni (art. 292 KC).

Odnośnie odrębnej własności lokali, wyróżniamy jedne przypadek, a mianowicie ustanowienie odrębnej własności lokali na podstawie ustawy o własności lokali.

3.    Nieruchomości - ruchomości - znaczenie prawne podziału

Dla nieruchomości został ustanowiony szczególnie doniosły reżim prawny, co jest wynikiem gospodarczej funkcjonalności nieruchomości. Wyodrębniono grupę praw podmiotowych zarezerwowanych wyłącznie dla nieruchomości, takich jak użytkowanie wieczyste, służebności, hipoteka, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, instytucja ksiąg wieczystych służąca ujawnieniu prawa rzeczowych na nieruchomościach. Istnieją także znaczne legislacyjne różnice dotyczące granic prawa własności oraz nabycia i utraty prawa własności nieruchomości.

Jednocześnie brak jest równie interwencyjnej regulacji prawnej w odniesieniu do rzeczy ruchomych.

4.    Pojęcie gruntu

Gruntem jest cześć powierzchni ziemskiej stanowiąca odrębny przedmiot własności. Wyróżnienie nieruchomości następuje za pomocą prawnego kryterium własności, po geodezyjnym określeniu jej granic.

Gruntem jest więc część powierzchni ziemskiej, stanowiąca odrębny przedmiot własności, a więc grunt w sensie naturalnej całości występującej w przyrodzie, bez względu na to, czy pokryty jest stojącą lub płynącą wodą powierzchniowe. Granice przestrzenne pod i nad powierzchnią nieruchomości gruntowej jako przedmiotu prawa własności określa społeczno-gospodarcze przeznaczenie gruntu

Reasumując, gruntem jest wyodrębniona fizycznie (geodezyjnie) i prawnie (przez osobę właściciela) cześć powierzchni ziemskiej.

5.    Zasada superficies solo cedit w prawie polskim (i wyjątki od niej)

Zasada uregulowana w art. 48 i 191 KC.

Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale związane z gruntem, jak również drzewa i inne rośliny od chwili zasadzenia lub zasiania. Własność nieruchomości rozciąga się na rzecz ruchomą, która została połączona z nieruchomością w taki sposób, że stała się jej częścią składową.

Wyjątki od zasady:

-          budynki wzniesione przez użytkownika wieczystego na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste (art. 253 KC),

-          budynki wzniesione przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną na gruncie stanowiącym wkład gruntowy (art. 279 KC),

-          budynki wzniesione przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną na gruncie państwowym oddanym w użytkowanie spółdzielni (art. 292 KC),

-          ustanowienie odrębnej własności lokali na podstawie ustawy o własności lokali

W przypadku sytuacji opisanych w punktach a – c ustawodawca dopuszcza równolegle odrębną własność innych urządzeń wzniesionych na gruncie.

6.    Pojęcie części składowej - znaczenie prawne

Zgodnie z treścią art. 47 KC, Art. 47. Orzeczenia [17]część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie może być od niej odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego (np. silnik w samochodzie, drzewo posadzone na nieruchomości). Orzeczenia [2]Przedmioty połączone z rzeczą tylko dla przemijającego użytku nie stanowią jej części składowych (barak, kiosk, etc).

Przedmiot staje się częścią składową jeżeli jest na stałe połączony z rzeczą w sensie fizycznym na tyle mocno, że odłączenie spowodowałoby zasadnicze zmiany całości bądź odłączonej części.

Własność rzeczy rozciąga się na jej części składowe. Nie można zatem rozporządzać częścią składową rzeczy przez rozłączeniem rzeczy i jej części składowej.

Nie stanowią części składowych urządzenia służące do odprowadzania czy doprowadzania  wody, gazu, pary, prądu, etc., jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa lub zakładu

Zgodnie natomiast z treścią art. 50 KC, za części składowe nieruchomości  uważa się także prawa związane z jej własnością (np. służebność drogi, czerpania wody, etc.)

7.    Pojęcie przynależności - znaczenie prawne

Zgodnie z treścią art. 51 KC, przynależnościami są rzeczy ruchome potrzebne do korzystania z innej rzeczy (rzeczy głównej) zgodnie z jej przeznaczeniem, jeżeli pozostają z nią w faktycznym związku odpowiadającym temu celowi (ciągnik rolniczy w gospodarstwie rolnym meblem etc.). Nie może być przynależnością rzecz nie należąca do właściciela rzeczy głównej. Przynależność nie traci tego charakteru przez przemijające pozbawienie jej faktycznego związku z rzeczą główną.

Decydujące znaczenie, ma w tym przypadku funkcjonalne, a nie fizyczne związanie z rzeczą główną. Rozdzielnie przynależności i rzeczy głównej może nastąpić bez jakiejkolwiek szkody, nie ma przeszkód także co do rozporządzania przynależnościami.

Należy jednak pamiętać, iż w przypadku braku odmiennego uregulowania przez strony lub ustawodawcę, zgodnie z art. 52 KC, Czynność prawna mająca za przedmiot rzecz główną odnosi skutek także względem przynależności

8.    Bezwzględny charakter praw rzeczowych

Prawa rzeczowe są skuteczne erga omnes. Zostały ukształtowane jako prawa przysługujące wyłącznie oznaczonemu podmiotowi. Ogół osób jest zobowiązany do honorowania cudzego prawa bezwzględnego.

Właściciel ma prawo korzystania z własności z wyłączeniem innych osób – art. 140 KC. Przysługują mu różne środki ochrony przedmiotu własności – roszczenie windykacyjne i negatoryjne. Jest to klasyczny przykład prawa bezwzględnego nadający największy krąg uprawnień.

Podobnie uregulowana jest sytuacja użytkownika wieczystego.

Co do ograniczonych praw rzeczowych, to na zasadzie odesłania z art. 251 korzystają one także z cechy bezwzględności. Brak zaopatrzenia w skuteczność wobec osób trzecich np. hipoteki czy zastawu, pozbawiałaby te prawa swoje funkcji i racji bytu.

Bezwzględny charakter praw podmiotowych nadaje ustawodawca, a strony nie mogą tutaj mocą swoich oświadczeń woli tego stanu modyfikować czy też nadawać charakteru bezwzględnego innym prawom.

9.    Rodzaje praw rzeczowych

Wyróżniamy trójpodział praw rzeczowych:

-          własność,

-          użytkowanie wieczyste,

-          ograniczone prawa rzeczowe:

a)      użytkowanie,

b)     służebność,

c)      zastaw,

d)     spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

e)      hipoteka.

Dodatkowo uregulowany jest tzw. timesharing, nie jest on jednak uznawany za odrębne prawo rzeczowe, a jedynie przyjmuje postać służebności, użytkowania lub wierzytelności.

Prawa rzeczowe są prawami majątkowymi. Niektóre z nich służą głównie celom gospodarczym (np. służebności, zastaw, hipoteka), inne celom osobistym (służebność mieszkania, użytkowanie w ramach dożywocia) inne jeszcze spełniają funkcję zmienną w zależności od przedmiotu i woli uprawnionego (prawo własności, użytkowanie wieczyste, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu).

Prawa rzeczowe dzielą się także na samodzielne – prawo własności, użytkowanie wieczyste, użytkowanie i spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz na akcesoryjne – zastaw, hipoteka, służebności.

Prawa rzeczowe mogą być niezbywalne – użytkowanie, z wyjątkiem użytkowania w ramach timesharingu oraz służebności oraz zbywalne – pozostałe.

10.              Numerus clausus praw rzeczowych

W zakresie prawa rzeczowego niemalże w całości mamy do czynienia z przepisami bezwzględnie obowiązującymi. Ustawodawca zastrzega zamknięty katalog praw rzeczowych. Nie ma zatem możliwości ustanawiania innych praw rzeczowych niż te, które zostały wskazane przez ustawodawcę.

Wyróżniamy następujące prawa rzeczowe:

-          własność,

-          użytkowanie wieczyste,

-          ograniczone prawa rzeczowe:

a)      użytkowanie,

b)     służebność,

c)      zastaw,

d)     spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

e)      hipoteka.

Nie ma także możliwości modyfikowania treści dopuszczonych praw rzeczowych. Zakazane jest poszerzanie, ograniczanie treści dalszych praw rzeczowych, modyfikowanie właściwości tych praw (np. nie można ustanowić zastawu na nieruchomości).

Zamknięty katalog jest stosowany przez ustawodawcę ze względu na bezwzględny charakter praw rzeczowych. Kontrola tych praw musi pozostać w rękach ustawodawcy, choćby ze względu na konieczność zapewnienia ochrony osobom trzecim.

11.              Pozytywna i negatywna definicja własności

Ustawodawca pozytywnie określa uprawnienia właściciela; natomiast negatywnie określa sytuację osób trzecich, zobowiązanych do biernego przestrzegania cudzej własności.

Pozytywna treść prawa własności wyrażona jest triadą:

✗      ius possidendi (posiadanie)

✗      ius utendi, fruendi, abutendi (używanie, pobieranie pożytków, zużycie rzeczy)

✗      ius disponendi (rozporządzanie rzeczą)

Należy przypomnieć, że wszelkie prawa rzeczowe, tak i własność ma charakter bezwzględny, są skuteczne erga omnes, korzystać z własności można z wyłączeniem innych osób.

·          w razie naruszenia cudzego prawa właścicielowi przysługuje określone roszczenie (windykacyjne bądź negatoryjne).

ad 1) ius possidendi - uprawnienie do posiadania rzeczy. Chodzi tutaj o posiadanie samoistne (posiadaczem samoistnym rzeczy jest ten, kto nią włada jak właściciel). Przede wszystkim wiec posiadaczem samoistnym jest właściciel władający rzeczą na podstawie przysługującego mu prawa własności.  Posiadacz samoistny nie traci posiadania oddając komuś rzecz w posiadanie zależne - niewątpliwie brak tu związku posiadania z korzystaniem z rzeczy. Ponadto trzeba zaznaczyć, że windykacyjna ochrona własności służy ochronie posiadania!

ad 2) uprawnienie do korzystania z rzeczy

✗      ius utendi - uprawnienie do używania rzeczy nie polegające na czerpaniu pożytków z rzeczy (ani innych dochodów) - np. korzystanie z lokalu poprzez zamieszkanie, używanie pojazdu podczas jazdy, używanie naczyń celem jedzenia itp.

✗      ius fruendi - uprawnienie do pobierania pożytków z rzeczy - wskazane wyraźnie przez
ustawodawcę, dotyczy ono zarówno pożytków naturalnych, jak i pobieranie pożytków cywilnych (prawa). Oczywiście uprawnienie do pobierania pożytków naturalnych występuje w miarę możliwości i dotyczy rzeczy przynoszących takie pożytki, w przeciwnym razie możliwe będzie tylko używanie.
Pożytkami naturalnymi są płody oraz inne odłączone od niej części składowe, jeśli według zasad prawidłowej gospodarki stanowią normalny przychód rzeczy - pobieranie pożytków naturalnych odbywa się przez zawłaszczenie płodów oraz odłączenie innych części składowych (np. zbiór płodów rolnych, wydobywanie z gruntu żwiru, piasku); jeśli chodzi o pożytki cywilne to są to dochody, które rzecz przynosi na podstawie stosunku prawnego (np. czynsz z najmu lub dzierżawy).

✗      uprawnienie do pobierania innych dochodów z rzeczy - inne niż pożytki np. dochody pobrane w wyniku nastąpienia zdarzeń nadzwyczajnych, losowych - (np. Zagospodarowanie drzew z wiatrołomów)

✗      ius abutendi - uprawnienie do zużycia rzeczy

✗      uprawnienie do przetworzenia rzeczy lub połączenia z innymi rzeczami

✗      swoboda zniszczenia rzeczy (choć semantycznie kłóci się to z pojęciem korzystania z rzeczy) – to uprawnienie jest dyskusyjną sprawą.

ad 3) ius disponendi - rozporządzającą czynnością prawną jest czynność, której celem i bezpośrednim skutkiem jest przeniesienie, obciążenie albo zniesienie prawa majątkowego, czyli rozporządzenie własnością może przybrać postać:

✗      wyzbycia się własności - uprawnienie to obejmuje prawo przeniesienia własności i do
rozporządzenia na wypadek śmierci, mamy tu do czynienia z pochodnym, translatywnym, nabyciem prawa własności przy utracie przez poprzedniego właściciela. W wyniku sukcesji singularnej (przeniesienia) lub uniwersalnej (dziedziczenia) przechodzi na nabywcę prawo własności w kształcie przysługującym poprzednikowi. Odrębnie trzeba potraktować uprawnienie do zrzeczenia się własności nieruchomości (wyzbycie przez zrzeczenie się) - następuje to w formie aktu notarialnego. W razie zrzeczenia się staje się ona własnością gminy, na obszarze której nieruchomość jest położona, chyba że odrębne przepisy stanowią inaczej. Nie wymaga się jednak obecnie zgody właściwej gminy na zrzeczenie się własności nieruchomości. Zrzeczenie się jest jednostronną czynnością prawna rozporządzająca.

✗      ...