OPTYMALNA  STRUKTURA  KAPITAŁU

W  PRZEDSIĘBIORSTWIE

NA  PRZYKŁADZIE  DZIAŁALNOŚCI  FIRMY

MOSTOSTAL  ZABRZE  HOLDING  S.A.

W  LATACH  2002 - 2004

WSTĘP

Optymalna struktura kapitału to ustalone optymalne relacje pomiędzy kapitałami własnymi a kapitałami obcymi albo optymalny poziom zadłużenia przedsiębiorstwa. Jednym z głównych zadań zarządzających finansami firmy jest ustalenie takiej struktury, która minimalizując koszt kapitału prowadziłaby do maksymalnej wartości przedsiębiorstwa, przy zachowaniu odpowiedniej płynności finansowej i zdolności do spłaty zobowiązań.

Decyzje co do kombinacji źródeł pochodzenia kapitałów finansujących działalność firmy określają wzajemne relacje pomiędzy wielkością wykorzystanych kapitałów własnych i obcych, ale ważne jest, aby decyzje te były poprzedzone odpowiednią analizą ekonomiczną, uwzględniającą związane z nią ryzyko i koszt kapitału.

              Finansowanie z własnych źródeł kapitałowych prowadzi do zmniejszania się ryzyka związanego ze strukturą kapitału, ale jednocześnie może oznaczać niewykorzystanie możliwości poprawy efektywności działania, co przekłada się na potencjalny wzrost stopy zwrotu dla właścicieli zaangażowanego kapitału. Z kolei wzrost zaangażowania długu w finansowaniu przedsiębiorstwa prowadzi do zwiększenia ryzyka utraty płynności, trudności w odnawianiu kredytów i pozyskiwaniu kolejnych, wzrostu kosztu kapitału kolejnych obcych źródeł czy skracania terminów kredytowania.

              Jaka jest zatem idealna struktura kapitału? Jak kształtowana jest ona w firmie Mostostal Zabrze Holding s.a.? Próba odpowiedzi na te pytania będzie przedmiotem niniejszej pracy.

I. POJĘCIE KAPITAŁU,  RODZAJE KAPITAŁÓW  ORAZ  ŹRÓDŁA  ICH POCHODZENIA

1. Wiadomości ogólne

                            „Kapitał” to jedno z najczęściej używanych pojęć w zarządzaniu finansami, ale jest różnie interpretowane. W ujęciu makroekonomicznym „kapitał” jest definiowany jako trzeci oprócz ziemi i pracy czynnik wytwórczy. W języku potocznym pojęcie to jest często utożsamiane ze środkami pieniężnymi. W ujęciu nauk mikroekonomicznych natomiast wiąże się ono z procesem tworzenia wartości przez przedsiębiorstwo.

                            W praktyce, interpretacja „kapitału” wynika z regulacji prawnych dotyczących rachunkowości przedsiębiorstw. W tym ujęciu pojęcie to wiąże się ze strukturą wartości zasobów przedsiębiorstwa. W zależności od przyjętego punktu widzenia wartość posiadanych przez przedsiębiorstwo zasobów gospodarczych można wykazywać według kryterium rzeczowego i kryterium finansowego.

                            Kryterium rzeczowe wskazuje, w jakiej postaci występują zasoby niezbędne do prowadzenia działalności gospodarczej oraz w jaki sposób są wykorzystywane w tym zakresie. Tak rozpatrywane zasoby określa się mianem majątku lub aktywów przedsiębiorstwa. Kapitał wskazuje na źródło pochodzenia składników majątku, charakteryzując jednocześnie prawo własności do majątku jednostki. Dlatego w podstawowym podziale kapitałów jednostek gospodarczych bierze się pod uwagę prawo własności i wyróżnia kapitały własne i obce.

Tabela 1. Rodzaje kapitałów. Źródło: W. Bień Zarządzanie finansami przedsiębiorstwa, Difin, Warszawa 2005.

2. Kapitały własne

Kapitały własne to suma tych składników majątku, w stosunku do których jednostce przysługuje prawo własności. Przy zakładaniu spółki wartości te zostały wniesione przez jego założycieli, wspólników w formie pieniężnej lub rzeczowej.

                            Powiększanie i pomniejszanie kapitałów własnych umożliwia ich podział na kapitały podstawowe i kapitały samofinansowania.

                            a) kapitały podstawowe są wnoszone przez wspólników jednostki gospodarczej. Wykazuje się je w wartości określonej w umowie lub statucie, wpisanej postanowieniem sądu do rejestru sądowego. Kapitał podstawowy ma różne nazwy, w zależności od formy organizacyjno- prawnej danego przedsiębiorstwa.

b) kapitały samofinansowania pochodzą z gromadzenia nadwyżek z działalności gospodarczej. Nadwyżki te stanowią rezerwę na pokrycie ewentualnych strat lub mogą być przeznaczone na cele rozwojowe.

Tabela 2. Kapitały własne. Źródło: Z.Głodek Zarządzanie finansami przedsiębiorstw, PWE,  Warszawa 2004

W przypadku spółek osobowych wielkość kapitału własnego nie jest regulowana przepisami prawa, gdyż ich właściciele odpowiadają za zobowiązania firmy całym swoim majątkiem. Natomiast w przypadku spółek kapitałowych, wielkość ta musi być określona, aby gwarantować bezpieczeństwo interesów wierzycieli. W Polsce wielkości te wynoszą:

-        dla spółek z ograniczoną odpowiedzialnością- 50 tys. zł (w zamian za wkłady właściciele otrzymują odpowiednią ilość udziałów),

-        dla spółek akcyjnych- 500 tys. zł (właściciele otrzymują akcje o równej wartości nominalnej określonej w statucie).

W czasie dalszej działalności firmy może zaistnieć potrzeba uzupełnienia kapitałów własnych, którego celem może być:

-        stworzenie podstawy do dalszego rozwoju działalności firmy,

-        powstrzymanie upadłości firmy wskutek naruszenia płynności finansowej,

-        usunięcie skutków deprecjacji kapitałów, spowodowanych inflacją.

Wzrost kapitałów własnych wpływa na poprawę wiarygodności finansowej firmy; może to także umożliwić jej przezwyciężenie trudności płatniczych oraz zwiększyć zdolność do pozyskiwania obcych kapitałów pozwalających na szybszy rozwój przedsiębiorstwa. Zwiększone kapitały własne firma wykorzystuje bez konieczności płacenia odsetek, ale jednocześnie trzeba liczyć się z tym, że udziałowcy (akcjonariusze) będą oczekiwali wypłat dywidendy, czyli wykluczy to możliwość reinwestycji zysku. Dopływ kapitału własnego z zewnątrz powoduje obniżenie rentowności kapitałów własnych. Wpływa to na obniżenie wartości zysku przypadającego na 1 akcję, co rynek kapitałowy może ocenić ujemnie.

3.  Źródła kapitałów własnych

Uzupełnienie kapitałów własnych może być zrealizowane z następujących źródeł:

-        pozostawienie do dyspozycji przedsiębiorstwa części wygospodarowanych w niej zysków (reinwestowanie zysku),

-        wniesienie przez właścicieli nowych wkładów (nowa emisja akcji)

-        zmiana części zobowiązań spółki na udziały (akcje), obejmowane przez właścicieli,

-        dopuszczenie do udziału w firmie kapitału oferowanego przez fundusze wysokiego ryzyka (venture capital).

a)      Zysk przedsiębiorstwa stanowi nadwyżkę sumy przychodów ze sprzedaży produktów i usług oraz z innych tytułów nad wydatkami poniesionymi dla osiągnięcia tych przychodów. Wielkość zysku zależy od wielu czynników, a przede wszystkim od przychodów i kosztów kształtujących wydatki przedsiębiorstwa. Wielkość przychodów kolei jest uwarunkowana cenami sprzedaży i ilością produktów lub usług oraz możliwością zbytu wytworzonych produktów czy świadczonych usług.

Rzadkim zjawiskiem jest jednak przeznaczanie zysku firmy na powiększenie kapitału zakładowego, ponieważ rodzi to konieczność zapłacenia podatku analogicznie, jak podczas wypłaty dywidendy akcjonariuszom. Natomiast zysk pozostawiony do dyspozycji spółki lub niepodzielony nie podlega opodatkowaniu.

b)     Wniesienie przez właścicieli nowych wkładów ma szanse powodzenia w sytuacji, kiedy wyniki działalności spółki były satysfakcjonujące, a przedłożone plany rozwoju firmy uzasadniają  realistyczną szansę dalszego wzrostu wartości przedsiębiorstwa.   Znacznie trudniej przychodzi pozyskanie dodatkowych wkładów kapitałowych od właścicieli w celu przezwyciężenia rysującej się niewypłacalności firmy zwłaszcza, kiedy towarzyszą temu straty. Wówczas przekonywanie udziałowców o konieczności zwiększenia ich wkładów musi być poparte wiarygodnym planem wskazującym na możliwość poprawy kondycji przedsiębiorstwa, a tym samym uniknięcie strat na zainwestowanych do tej pory środkach.

c)      Zmiana części zobowiązań spółki na udziały (akcje), obejmowane przez właścicieli może wystąpić, jeśli firma nie jest w stanie podołać spłacie zobowiązań, ale dzięki przekształceniu części z nich na udziały istnieje realna szansa na przywrócenie firmie warunków opłacalności prowadzenia działalności. Wierzyciele mogą wówczas liczyć na odsprzedaż posiadanych udziałów, co pozwoli im odzyskać wierzytelności, które w razie upadłości dłużnika musiałyby zostać wpisane w straty.

d)     Dopuszczenie do udziału w firmie kapitału oferowanego przez fundusze wysokiego ryzyka (venture capital) jest uwarunkowane tym, czy przedstawiciele takich funduszy mają podstawy do oczekiwania poprawy wiarygodności płatniczej i wzrostu firmy, w której udziały inwestują. Dzieje się tak, ponieważ fundusze te zajmują się lokowaniem środków w firmach nowo powstałych lub w ciężkiej sytuacji finansowej (o dużym ryzyku działalności) w nadziei na uzyskanie wysokiej stopy zwrotu, przekraczającej kilkakrotnie stopę rynkową. Ich celem jest odsprzedaż posiadanych udziałów w momencie, gdy wartość spółki osiągnie znaczący wzrost. Nowy współwłaściciel nie ogranicza się jednak tylko do zasilenia kapitałowego firmy. Uczestniczy również w zarządzaniu nią. Ponadto, istnieje zagrożenie, że wycofując się z inwestycji, fundusz venture capital odsprzedaje swoje znaczące udziały inwestorowi strategicznemu, który przejmuje kontrolę nad spółką.

Może zaistnieć także sytuacja, w której konieczne będzie podjęcie decyzji o zmniejszeniu kapitałów własnych przedsiębiorstwa. Jest to proces skomplikowany, ponieważ wymaga to procedury prawnej, uwzględniającej m.in. zabezpieczenie interesów jej wierzycieli. Przyczynami takich decyzji mogą być:

-        Ograniczenie działalności firmy w celu stopniowego przygotowywania się do jej likwidacji,

-        Wycofanie z firmy części kapitału w celu ulokowania go w innym przedsięwzięciu,

-        Dążenie do optymalizacji struktury kapitałów spółki w celu zwiększenia stopy zyskowności kapitału własnego,

-        Pokrycie poniesionych strat.

4. Kapitały obce

              Kapitały obce to suma wartości tych składników majątku, które są własnością innych podmiotów (przedsiębiorstw, spółek, banków, osób fizycznych), fizycznych znajdują się w czasowej dyspozycji danej jednostki gospodarczej, poszerzając jego bazę finansową. Przedsiębiorstwo ma obowiązek zwrotu udostępnionego kapitału w ściśle określonym czasie oraz zapłacenia odsetek za pożyczony kapitał.

W zależności od przeznaczenia i okresu, na jaki są udostępnione, kapitały obce dzielą się na długo- i krótkoterminowe.

5.  Źródła długoterminowych kapitałów obcych

a) Kredyt bankowy długoterminowy

Zaciągany jest głównie na określone przedsięwzięcia inwestycyjne, polegające na nabyciu rzeczowych składników majątkowych o długim okresie użytkowania.

...