zeromski_silaczka.pdf

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl/). Partnerem projektu

jest Prokom Software SA. Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza

pochodzącego ze zbiorów BN. Ten utwór nie jest chroniony prawem autorskim i znajduje się w domenie

publicznej, co oznacza, że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać.

Źródło: http://wiki.wolnepodreczniki.pl/Lektury:%C5%BBeromski/Si%C5%82aczka.

STEFAN ŻEROMSKI

SIŁACZKA

W nienajlepszym humorze powrócił do domu doktor Paweł Obarecki z winta, za

którego pośrednictwem składał uroczyście życzenia księdzu plebanowi wraz z

aptekarzem, poczciarzem i sędzią w ciągu ośmiu godzin z rzędu. Powróciwszy

drzwi gabinetu zamknął tak szczelnie, aby się do niego nikt, nie wyłączając

dwudziestoczteroletniej gospodyni, wedrzeć nie mógł — usiadł przy stoliku i

wpatrywał się przede wszystkim z uporem w okno, bez żadnego zresztą wyraźnego

powodu, następnie zaś zajął się bębnieniem palcami po stole. Czuł najwyraźniej, że

opanowywać go zaczyna metafizyka …

Wiadomą jest rzeczą, że człowiek kultury, wyrzucony przez pęd odśrodkowy

niedostatku z ogniska życia umysłowego do Klwowa, Kurozwęk lub — jak doktor

Obarecki — do Obrzydłówka, podlega z upływem czasu, wskutek dżdżów

jesiennych, braku środków komunikacji i absolutnej niemożności mówienia w

ciągu sezonów całych — stopniowemu przeistaczaniu się w twór mięsożerno-

roślinożerny, wchłaniający nadmierną ilość butelek piwa i poddany atakom nudy,

osłabiającej aż do takiego stanu, jaki graniczy z usposobieniem poprzedzającym

wymioty. Zwyczajną nudę małomiasteczkową połyka się bezwiednie, jak

bezwiednie zając połyka jajka tasiemca rozproszone na trawie przez psy. Od chwili

zagnieżdżenia się w organizmie bąblowca: „najzupełniej mi jest wszystko jedno”

— zaczyna się właściwie proces umierania.

Doktor Paweł, w epoce jego życia, o której mówię, zjedzony był już przez

Obrzydłówek wraz z mózgiem, sercem i energią — zarówno potencjonalną, jak i

kinetyczną. Doświadczał nieprzezwyciężonego wstrętu do czytania, pisania oraz

rachowania, mógł całymi godzinami spacerować po gabinecie lub leżeć na

szezlongu choćby z nie zapalonym papierosem w zębach, w tęsknym,

dokuczliwym i bolesnym niemal oczekiwaniu na coś, co się stać musi, na kogoś,

kto musi nadejść, mówić cokolwiek, choćby kozły przewracać, w natężonym

wsłuchiwaniu się w szmery i szelesty zwiastujące przerwanie ciszy, która dławi i

przygniata niejako do ziemi. Szczególniej dokuczała mu zazwyczaj jesień. W ciszy

jesiennego popołudnia, zalegającej Obrzydłówek od przedmieścia do przedmieścia,

było coś bolesnego, coś, co poduszczało do wołania o pomoc. Mózg, opleciony

niby miękkim przędziwem pajęczyny, wypracowywał myśli czasami niesłychanie

pospolite, a niejednokrotnie — stanowczo do niczego niepodobne.

Gwizdanie i dysertacje z gospodynią, raz przyzwoitsze (o niesłychanej np.

wyższości pieczonego prosięcia nadzianego kaszą tatarczaną, rozumie się: bez

majeranku, nad takimże prosięciem nadzianym innymi substancjami), kiedy indziej

zaś ohydnie nieprzystojne — stanowiły jedyną rozrywkę. Wytoczy się, bywało, na

połowę niebios chmura z potwornymi odnogami w kształcie łap tytanicznych i

bury jej kłąb zawiśnie bezwładnie, nie mogąc rozwiać się w przestwór i grożąc

zawaleniem się na Obrzydłówek i dalekie, puste pola. Od chmury tej leci niesiona

przez wiatr ukośnie mgła kropelek, które osiadają na szybach w postaci

kryształków, sprawiając w szumie wiatru szelest odrębny a przejmujący, jakby

obok, gdzieś za węgłem domu łkało dziecko dobywające resztki jęku. Daleko na

miedzach stoją pozbawione liści, samotne gruszki polne, miotają się ich gałęzie,

deszcz je siecze… Myśl zbierała z tego krajobrazu smutek, w którym było coś

chronicznie kataralnego — i mglisto, niejasno, bezwiednie wyczuwaną trwogę. Ten

właśnie nastrój kataralno-melancholijny stał się nastrojem dominującym i rozciągał

się na sezony letnie i wiosenne. Zagnieździł się w duszy doktora smutek zjadliwy a

nie mający żadnej podstawy. Za nim nadciągnęło lenistwo nieopisane, lenistwo

zabójcze, wytrącające z rąk ofiary nawet nowele Alexisa.

Metafizyka”, jakiej doktor Paweł doświadczał ostatnimi czasy raz, czasami dwa

razy do roku — to kilka godzin świadomego samobadania bystro, z szaloną

gwałtownością napływających wspomnień, niecierpliwego zbierania strzępów

wiedzy, szamotania się, graniczącego z wściekłością, szlachetnych porywów

przywalonych gliną bezczynności, rozmyślań, wybuchów goryczy, postanowień

niezłomnych, ślubów, zamiarów… Wszystko to, rozumie się, nie prowadziło do

żadnej zmiany na lepsze i przemijało, jako pewna miara czasu mniej więcej

dotkliwego cierpienia. Z „metafizyki” można się było wyspać jak z bólu głowy, by

wstać nazajutrz z umysłem odświeżonym, energiczniejszym i uzdolnionym lepiej

do podjęcia zwyczajnego jarzma nudów oraz zużywania wszystkiej energii mózgu

na wymyślanie najsmaczniejszego jadła. Endemia „metafizyki” wskazywała jednak

naszemu doktorowi, że w jego egzystencji roślinnej, najedzonej, niejako nasyconej

filozofią mocnego, zdrowego rozsądku, kryje się jakaś rana nieuleczalna,

niewidoczna, a dolegająca nad wyraz, niby ranka nad próchniejącą kością.

Doktor Obarecki przybył do Obrzydłówka przed sześcioma laty, zaraz po

ukończeniu studiów, z umysłem rozwidnionym zorzą niewielu wprawdzie, ale

nadzwyczajnie pożytecznych myśli, tudzież z kilkoma rublami w kieszeni.

Mówiono podówczas bez przerwy o konieczności osiedlania się w lasach i

Obrzydłówkach. Posłuchał apostołów. Był śmiały, młody, szlachetny i energiczny.

W pierwszym zaraz po osiedleniu się miesiącu wydał niebacznie wojnę

aptekarzowi i felczerom miejscowym, uzdrawiającym za pomocą środków

wkraczających w dziedzinę misteryj. Aptekarz obrzydłowski „eksploatując

sytuację” (do najbliższej apteką przez cywilizację obdarzonej miejscowości było

mil pięć) — nakładał haracz na jednostki pragnące powrócić do zdrowia dzięki

jego olejom, balwierze zaś wybudowali, trzymając się z farmaceutą za ręce,

wspaniałe domostwa; w kacabajach niedźwiadkami podbitych chadzali,

zachowując na obliczach wyraz takiej powagi, jak gdyby w każdej chwili żywota

prowadzili księdza plebana na procesji Bożego Ciała.

Gdy delikatne i ogniste perswazje, skierowane do farmaceuty, a wypowiadane

patetycznie z rozmaitych „punktów widzenia”, traktowane były jako idylle

młodzieńcze i skutku żadnego nie odniosły — doktor Obarecki uzbierawszy nieco

grosza kupił apteczkę podręczną i zabierał ją ze sobą jadąc do chorych na wieś.

Sam przygotowywał na miejscu lekarstwa, udzielał ich za bezcen, jeżeli nie za

darmo, uczył higieny, badał, pracował z fanatyzmem, z uporem, bez snu i

odpoczynku. Rzecz prosta, że natychmiast po rozejściu się wieści o apteczkach

przenośnych, udzielaniu pomocy za darmo i tym podobnych punktach widzenia —

wybito mu wszystkie szyby, jakie istniały w ubogim mieszkaniu. Ponieważ zaś

Boruch Pokoik, jedyny szklarz w Obrzydłówku, odprawiał w owym czasie święto

Kuczek — trzeba było okna wykleić bibułą i czuwać nocą z rewolwerem w

prawicy. Wprawione wreszcie szyby wybito powtórnie i wybijano je odtąd

periodycznie, aż do chwili sprawienia dębowych okiennic. Rozpuszczono między

ludnością miasteczka wieść, jakoby młody doktor obcował z duchami ciemności,

oczerniono go w opinii inteligencji okolicznej jako niesłychanego nieuka,

odciągano przemocą chorych zmierzających do jego mieszkania, wyprawiano w

majowe wieczory kocie muzyki itp. Młody doktor nie zwracał na to wszystko

uwagi, ufając w zwycięstwo prawdy.

Zwycięstwo prawdy nie nastąpiło. Nie wiadomo dlaczego… Już po upływie

roku doktor poczuł, że jego energia staje się z wolna „dziedzictwem robaków”.

Zetknięcie bliskie z ciemną masą ludu rozczarowało go nad wyraz: jego prośby,

namowy, istne prelekcje z zakresu higieny upadały jak ziarna na opokę. Robił, co

tylko mógł — na próżno! Szczerze mówiąc — trudno nawet wymagać, aby

człowiek nie mający butów na zimę, wygrzebujący w marcu z cudzych pól zgniłe,

zeszłoroczne kartofle w celu czynienia sobie z nich podpłomyków, mielący na

przednówku korę olszową na mąkę, aby tej domieszać do zbyt szczupłej miary

mąki żytniej, gotujący kaszę z niedojrzałego ziarna, nabranego o świcie „sposobem

kradzionym” — mógł zreformować w sensie dodatnim zaniedbane zdrowie swoje

pod wpływem choćby najzrozumialej wyłożonych praw zdrowotności.

Nieznacznie doktorowi zaczęło być „wszystko jedno”… Jedzą zgniłe kartofle —

cóż począć — niechaj jedzą, jeżeli im smakują. Mogą nawet jadać surowe — to

trudno…

Ludność żydowska miasteczka leczyła się u marzyciela, ponieważ nie

odstraszały jej duchy ciemności, a zachęcała nadzwyczajna taniość medycyny .

Pewnego pięknego poranku doktor skonstatował, że ów płomyczek nad jego

głową, z którym tu przyszedł i którym chciał rozwidnić drożynę swoją — zgasł.

Zgasł sam przez się: wypalił się. Wówczas apteczka podręczna została na klucz do

szafy zamknięta i doktor sam jedynie z niej korzystał.

Co za męczarnia jednak dać się pokonać farmaceucie i balwierzom, ustać i

zakończyć wojny obrzydłowskie zamknięciem apteczki do szafy.

Zwycięzcami mają prawo się okrzyknąć i zbierać łupy, lecz nie oni go pokonali:

sam się pokonał. Zadusił proste i wysokie myśli i uczynki może dlatego, że się w

jadło zbytecznie wdawać zaczął — dość, że zadusił. Coś tam jeszcze robił, leczył

myśląc — nie miał już jednak nikt z całej jego ówczesnej „działalności” za pół

papierosa pożytku.

W okolicznych siedzibach pańskich przemieszkiwali dziwnym zbiegiem

okoliczności sami troglodyci „z dziada pradziada”, którzy doktorów w ogóle

traktowali w sposób cokolwiek niewspółczesny. Jednemu z nich złożył doktor

Paweł wizytę, co było pomysłem chybionym, ponieważ troglodyta przyjął go u

siebie w gabinecie, siedział podczas wizyty w kamizelce i jadł spokojnie szynkę

krając ją scyzorykiem. Doktor poczuł w sobie napływ ducha demokratyzmu,

powiedział pół-hrabi coś cierpkiego i nie składał więcej wizyt w okolicy.

Pozostał tedy do wymiany myśli ksiądz proboszcz i sędzia. Obcować jednak

zbyt często z plebanem — markotnie jest nieco; sędzia zaś był człowiekiem

mówiącym rzeczy, których zupełnie nie można było pojąć — pozostała tedy

właściwie samotność. Aby uniknąć złych następstw absolutnego przebywania z

samym sobą, usiłował zbliżyć się do przyrody, odzyskać spokój, harmonię

wewnętrzną ducha, poczucie siły i odwagi, wynalazłszy te żelazne ogniwa, jakie

człowieka zespalają z przyrodą. Żadnych jednak ogniw żelaznych nie odnalazł,

pomimo że błąkał się po polach, docierał nawet do poręb w lesie i zagrzązł

pewnego razu w bagnie na pastwisku.

Płaski krajobraz otaczało zewsząd sinawe pasmo lasu. Bliżej, na wydmuchach

szarego piasku, rosły samotne chojaki, a naokół ciągnęły się nie wiedzieć do kogo

należące zagony. Pastwiska porosłe „kozicą” i żółtawymi trawami, umierającymi

przedwcześnie, jakby do rozwoju gałeczek zieleni w ich pędach zabrakło światła

— stanowiły jedyne upiększenie Obrzydłówka. Zdawało się, że słońce oświetla to

pustkowie po to jedynie, aby okazać jego bezpłodność, nagość i posępność…

Brzegiem drogi, okrytej brudnym piaskiem, porytej wybojami i wygrodzonej

ruinami płotu, wlókł się codziennie biedny doktor z parasolem… Droga ta nie

prowadziła, zdawało się, do żadnych osad ludzkich, rozszczepiała się bowiem

wśród pastwiska na kilkanaście ścieżek i ginęła między kretowiskami. Zjawiała się

znowu dopiero na szczycie wydmy piaszczystej w postaci dwu trójkątnych

wyżłobień w piasku i szła w las karłowatych sosenek.

Jakaś niecierpliwa złość ogarniała doktora, gdy patrzył na ten krajobraz, i

pożerała mu spokój nieokreślona obawa…

Lata upływały. Zarządzono z inicjatywy księdza plebana zgodę między

aptekarzem a doktorem, gdy skonstatowano dodatnie zjawisko „ochłonięcia” tego

ostatniego. Antagoniści zaczęli odtąd wspólnie orać w wincie, choć doktor z

obrzydzeniem zawsze patrzył na farmaceutę. Stopniowo i obrzydzenie nieco się

zmniejszyło. Zaczął chodzić z wizytą do aptekarza i emablować jego żonę.

Pewnego razu przeraził się nawet wynikiem analizy własnego serca, która okazała,

że zdolnym jest do platonicznego rozmiłowania się w pani aptekarzowej, damie

tępej umysłowo jak siekierka do rąbania cukru, gotowej dać się ukrzyżować za

przekonanie, zupełnie nawet bezzasadne, że jest wiotką, powabną i niebezpieczną,

i opowiadającej z przedziwnym zapałem, a bez przerwy, o grzechach głównych

swojej pokojówki. Słuchał doktor Paweł całymi godzinami wymowy pani Anieli,

zachowując na obliczu uśmiech, jaki oglądać można na ustach młodzieńca

emablującego grono pięknych dam w chwili, gdy mu najstraszliwiej dokucza ból

zębów.

Do czynów bohaterskich w zakresie demokratyzacji w Obrzydłówku pojęć,

choćby w imię znośniejszego przepędzania czasu, nie był już zdolnym. Za żadną

cenę nie byłby składał wizyt rzeźnikom, jak to zamierzał swojego czasu, jeżeli

mógł rozmawiać, to jedynie z ludźmi będącymi w jakiej takiej kulturze.

Wówczas to nie tylko już energia uległa zniszczeniu — znikło i poszanowanie

dla wszelkiej myśli szerszej. Z wielkich widnokręgów, ledwie dających się

zmierzyć rozmarzonymi oczyma, został widnokrąg tak dalece mały, że można go

było zakreślić końcem modnego kamaszka. Na rozbrzmiewające po artykułach

szukanie „prawdy jasnego promienia i nowych, nie odkrytych dróg” zapatrywał się

w początkach umierania z goryczą, żalem, zawiścią, następnie — z ostrożnością

człowieka mającego pewien zasób doświadczenia, później z niedowierzaniem,

wkrótce potem z półuśmiechem, potem ze zdecydowanym lekceważeniem, a

koniec końców nie zapatrywał się wcale, ponieważ było mu najzupełniej wszystko

jedno. Leczył według wskazówek rutyny, praktykę jaką taką wyrobić sobie zdołał,

przywykł jakoś do Obrzydłówka, do samotności, do nudy nawet, do prosiąt

pieczonych, i nie kwapił się bynajmniej do ogniska życia umysłowego.

Zasadą, do której, niby do wspólnego mianownika, sprowadziły się czyny i

myśli doktora Obareckiego, stała się ta: — dawajcie pieniądze i wynoście się…

A jednak w chwili, gdy siedział po powrocie z imienin księdza proboszcza,

zajęty bębnieniem palcami po stole, „metafizyka” opanowywała go z dawną siłą.

Już podczas jakiejś szóstej godziny wintowej doktor czuł się niedobrze. Wywołał

to aptekarz znowu, który zaczął ni z tego, ni z owego studiować Historię

powszechną Cezara Cantu (w przekładzie Leona Rogalskiego) i wyrobiwszy w

sobie bardzo radykalny pogląd na działalność Aleksandra VI — w

bezwyznaniowość jakoby popadł.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: