Polski Łącznik cz.1
Aktorzy: Halina Szymańska - Małgorzata Foremniak Roman Czerniawski - Marcin TrońskiWilhelm Canaris - Jerzy KamasOscar Reile - Witold PyrkoszHugo Bleicher - Krzysztof Kowalewski Samochody ze zgaszonymi światłami zatrzymały się dwie przecznice dalej. Żołnierze zeskakiwali na ziemię, mieli buty owinięte szmatami, aby nie zdradził ich stukot podkutych obcasów. Jedni podbiegli do głównego wejścia do budynku kliniki w pobliżu obserwatorium w Paryżu. Inni okrążyli budynek i obstawili tylne drzwi. Ludzie, po których przyjechali, nie mieli żadnej szansy ucieczki. Za żołnierzami podszedł do wejścia porucznik Abwehry Hugo Bleicher. To on miał aresztować groźnego alianckiego szpiega, ukrywającego się w wynajętym mieszkaniu na najwyższym piętrze kliniki. Na jego znak jeden z żołnierzy podniósł wielki młot i uderzył w zamek. Drzwi rozpadły się i żołnierze wtargnęli do wnętrza. Kapitan Roman Czerniawski pracował do późna w nocy. Przed położeniem się spać zebrał kartki z meldunkami wywiadowczymi, jakie tego dnia, 17 listopada 1941 roku kurier przywiózł z Cherbourga. Zmęczenie sprawiło, że nie zszedł do piwnicy, aby włożyć papiery do skrytki pod podłogą. Wrzucił je tylko do szafy i położył się spać. Była godzina trzecia nad ranem. Nie spał długo. Zerwał się z łóżka nie wiedząc, czy hałas w przedpokoju jest jawą czy snem. Chwilę później zobaczył niemieckiego żołnierza mierzącego do niego z pistoletu maszynowego. Krzyknął: Czerniawski: Jestem oficerem polskiego sztabu, wykonuję zadania wojskowe! Żądam, abym był traktowany jak więzień wojenny! Zza żołnierzy wysunął się mężczyzna w nieprzemakalnym płaszczu i berecie na głowie. Bleicher: Co za dziwne żądanie?! Niech pan się ubierze, panie Armand! Niemiec znał jego pseudonim, a więc akcja była dobrze przygotowana. Wiedzieli, kogo szukają i kogo schwytali. Twarz i głos mężczyzny w nieprzemakalnym płaszczu i berecie wydawały się Czerniawskiemu znajome. Po chwili przypomniał sobie, gdzie go widział. Poprzedniego dnia, gdy był na kolacji ze swoją przyjaciółką Violettą, do ich stolika podszedł pijany mężczyzna. Miał na sobie ten sam płaszcz i beret. Chciał przysiąść się, ale Violetta nie zgodziła się na to. Odszedł zataczając się. A teraz stał z pistoletem w dłoni. Czyżby był to przypadek? Wiele lat później Czerniawski wyjaśnił to dziwne zdarzenie. Zawieziono go od hotelu "Edward VII", gdzie mieściła się kwatera tajnej policji. Stamtąd po dokładnej rewizji przewieziono go do podparyskiego więzienia Fresnes. Tam miał czekać na wyrok. Kapitan Roman Czerniawski od lipca 1940 roku kierował siatką wywiadowczą działającą we Francji. W ciągu kilku miesięcy udało mu się wciągnąć do współpracy 150 francuskich patriotów, którzy zbierali informacje o ruchach niemieckich wojsk, przygotowaniach do inwazji na Wielką Brytanię, sile garnizonów. Pracowali nadzwyczaj wydajnie. Zdarzało się, że jednego dnia trzykrotnie przekazywali przez radio meldunki do Londynu. Polskie władze wojskowe potrafiły docenić sukcesy kapitana Czerniawskiego. W październiku 1941 roku przysłano po niego samolot Lysander, który wylądował na opuszczonym lotnisku pod Paryżem i zabrał Czerniawskiego do Anglii. Tam stawił się przed naczelnym wodzem, generałem Władysławem Sikorskim, który odznaczył go krzyżem Virtuti Militari. Był pierwszym w tej wojnie pracownikiem służb specjalnych uhonorowanym tak wysokim odznaczeniem. 11 października wsiadł do samolotu na lotnisku w Londynie, aby powrócić do Francji. Przywoził szczegółowe wytyczne, jakie informacje mają szczególne znaczenie dla alianckiego wywiadu. Nad ranem 11 października 1941 roku Czerniawski wyskoczył ze spadochronem w rejonie Tours i stamtąd przedostał się do Paryża. Już wtedy niemiecka sieć zaciskała się wokół niego. Zdradziła go kobieta.. Kapitan Roman Czerniawski, szef wielkiej siatki wywiadowczej, która rozpracowała dyslokację wszystkich niemieckich dywizji na terenie Francji został aresztowany 18 listopada 1941 roku. Żołnierzami, którzy wtargnęli do paryskiego mieszkania Czerniawskiego dowodził Hugo Bleicher. Kilka tygodni wcześniej aresztował Matyldę Carre, pseudonim Kotka, kochankę Czerniawskiego. Natychmiast zgodziła się współpracować z Niemcami i zdradziła wszystkie tajemnice. Od tego momentu schwytanie go było już tylko sprawą czasu. Mijały miesiące. Czerniawskiego nie przesłuchiwano. Uznał, że jest specjalnym więźniem, z którym Abwehra łączy jakieś plany, choć nie mógł odgadnąć, jakie. Nie mylił się. Zainteresował się nim pułkownik Abwehry Oscar Reile i postanowił wykorzystać go w swoim wielkim projekcie. W pierwszych dniach marca 1942 roku Reile stawił się u swojego szefa admirała Wilhelma Canarisa, aby zreferować projekt. Canaris: A któż to jest ten… Czerniawski, wobec którego to zamierza pan być tak wspaniałomyślny i podarować mu wolność? Za co? Pułkownik Reile rozłożył teczkę i wyciągnął kartkę z danymi, jakie udało mu się zebrać na temat Czerniawskiego. Reile: Kapitan lotnictwa Roman Czerniawski, urodzony w 1910 roku, w służbie wojskowej od 1928 roku. Ukończył Wyższą Szkołę Wojenną w Warszawie. W 1939 roku przedostał się do Paryża. Ukończył Ecole Superier de Guerre. Był szefem wywiadu w polskiej dywizji. Po klęsce Francji pozostał tam i na polecenie polskiego dowództwa zorganizował siatkę szpiegowską. Wyjątkowo sprawną. Rozpracowali wszystkie nasze dywizje do szczebla batalionu włącznie. Zebrali wszystkie dane na temat naszych lotnisk. Teraz on i jego 64 ludzi znajdują w naszym więzieniu pod Paryżem. Canaris: I pan proponuje, żeby go wypuścić na wolność? Reile: Panie admirale, liczę, że pewnego dnia szef polskiego rządu w Londynie, generał Sikorski mógłby wykorzystać meldunek radiowy Czerniawskiego, aby zaproponować nam wspólne przedsięwzięcia wobec posuwającej się naprzód Armii Czerwonej. Canaris: Zakłada pan, że wojska rosyjskie wejdą na ziemie polskie? Reile: Panie admirale, sytuacja na froncie wschodnim nie napawa optymizmem… Pułkownik Oscar Reile, członek antyhitlerowskiej organizacji spiskowej, dobrze znał poglądy swojego szefa. Admirał Canaris uważał, że wojna, jaką rozpętał Hitler, zakończy się unicestwieniem Niemiec. Ugruntował się w tym przekonaniu, gdy wojska Wehrmachtu, odnosząc wcześniej świetne sukcesy w Związku Radzieckim, zostały w grudniu 1941 roku zatrzymane i odrzucone spod Moskwy. Oznaczało to, że wojna błyskawiczna zamieniła się w wojnę na wyczerpanie, a tej Niemcy, mając mniejsze rezerwy ludzkie i surowcowe, wygrać nie mogły. W grudniu 1941 roku Hitler popełnił też następny błąd. Lekceważąc potęgę gospodarczą Stanów Zjednoczonych wypowiedział wojnę mocarstwu zza oceanu. Wojna prowadzona na dwóch frontach, na wschodzie i zachodzie Europy, musiała zakończyć się klęską. Realna stawała się groźba, że wojska radzieckie, spychając Wehrmacht na zachód, przekroczą granice Rzeszy. Canaris i spiskowcy zaczęli coraz bardziej gorączkowo szukać możliwości uratowania Niemiec przed katastrofą, jaką byłoby wkroczenie wojsk radzieckich. Uznali, że jedyną szansą jest obalenie Hitlera, aresztowanie jego podwładnych odpowiedzialnych za zbrodnie wojenne i utworzenie demokratycznego rządu, który podjąłby rozmowy pokojowe z wrogami Rzeszy. Dlatego Canarisa tak zainteresował projekt pułkownika Reilego. Pytał: Canaris: Jaką mamy gwarancję, że Czerniawski zechce zastosować się do naszych życzeń? Reile: Wierzę w jego ideowość. Współpraca z nami jest dla niego formą walki z bolszewizmem, A poza tym… w naszych więzieniach pozostaje 64 jego współpracowników. Staną się zakładnikami. Canaris: Zgadzam się na pana projekt zwolnienia Czerniawskiego. Proszę, aby poinformował pan o tym również generała von Stülpnagela. Reile: Tak jest, panie admirale. Nazwisko generała Karla Heinricha von Stülpnagela, wojskowego gubernatora Paryża, padło nieprzypadkowo. Był jednym z aktywnych działaczy antyhitlerowskich. Za udział w spisku przeciwko Hitlerowi w 1944 roku został skazany na śmierć i powieszony na rzeźnickim haku. Pułkownik Reile przyszedł do celi Czerniawskiego w marcowy dzień 1942 roku. Reile: Jestem pułkownik Oscar Reile z Abwehry. Mogę usiąść? Czerniawski: Tak, proszę. Reile: Przyszedłem, aby zaproponować panu zmianę pana położenia, które, przyznam, jest nie do pozazdroszczenia. Wkrótce zostanie pan skazany na śmierć jako polski szpieg. Reile mówił płynnie po polsku, gdyż przed wojną przez wiele lat był szefem oddziału Abwehry w Gdańsku. Reile: Chciałbym panu pogratulować sukcesów. Jak ustaliliśmy, pana siatka odkryła rozmieszczenie wszystkich naszych 22 dywizji na terenie Francji, do szczebla batalionu włącznie. Zebrał pan materiały o stu lotniskach, o sytuacji we wszystkich portach. Gratuluję, panie kapitanie. Czerniawski: Dziękuję, ale chyba nie po to pan tu przyszedł. Reile: W istocie. Pragnę panu przypomnieć, że schwytaliśmy większość ludzi z pana organizacji. W naszych więzieniach znajduje się 65 osób. Postępowanie sądowe przeciwko nim nie zostało wszczęte. Ale jeżeli do tego dojdzie, to - zgodnie z prawem wojennym - należy oczekiwać wyroków śmierci. Czerniawski: Jak mam to rozumieć, panie pułkowniku? Jako pierwszy mogę oczekiwać kary śmierci. Reile: Niech mi pan powie, jakie motywy skłoniły pana do działalności szpiegowskiej przeciwko Niemcom? Czerniawski: Jako polski oficer czułem się do tego zobowiązany. Reile: Czy poważnie pan myśli, że dla Polski byłoby korzystne, gdyby Rosja wygrała wojnę? Czy pański kraj miałby wówczas kształt i przyszłość, której pan sobie życzy? Ja, podobnie jak zdecydowana większość Niemców, uważam Rosję i komunizm za największego wroga Europy. Mam nadzieję, że dostrzeże pan wspólny interes Polski i Niemiec w działaniu przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Niech pan to przemyśli, panie kapitanie. Wrócę tutaj. Tak tę rozmowę przedstawił w pamiętniku Roman Czerniawski. Tak też zapamiętał ją pułkownik Reile. On jasno określił, do czego zmierza. Nie ujawnił tylko, że działał na polecenie admirała Wilhelma Canarisa. Szef Abwehry już wcześniej podjął próbę nawiązania kontaktu z rządem polskim w Londynie. Łączniczką miała być Halina Szymańska, żona polskiego dyplomaty pracującego przed wojną w Berlinie. Znał ją z dyplomatycznych przyjęć, na których bywała z mężem. W Polsce spotkali się w listopadzie 1939 roku, gdy Halina Szymańska, wykorzystując nadarzającą się okazję, podeszła do Canarisa, aby prosić o pomoc w odnalezieniu męża. Zgodził się. Po kilkunastu dniach zaprosił ją do byłego konsulatu niemieckiego w Poznaniu. Canaris: Niewiele mogłem się dowiedzieć o pani mężu. Nie ma go już w Berlinie, gdyż została dokonana wymiana dyplomatów. Można mieć tylko nadzieję, że udało mu się przedostać do któregoś z państw neutralnych. Co do pani, to nie radzę wracać do Warszawy. Gestapo zna pani nazwisko i bez wątpienia już pani szukają. Powinna pani wyjechać do Szwajcarii. Szymańska: Nie będzie mnie na to stać. Jak przejadę przez granicę? Canaris: Mogę się zobowiązać do najdalej idącej pomocy. Przyjedzie po panią mój oficer i zawiezie panią do Berlina, a później dalej, do Szwajcarii. Tam będzie pani bezpieczna. Szymańska: Jestem tutaj w Poznaniu z dziećmi. Canaris: To oczywiste, że pojadą z panią. Samochód będzie na was czekał. Halina Szymańska dzięki pomocy Canarisa dojechała do Berna, gdzie zgłosiła się do polskiej ambasady i opowiedziała o współpracy z Canarisem. Polecono jej kontynuować tę znajomość. Spotykali się w Szwajcarii. Początkowo z Canarisem, później z jego wysłannikiem. Halina Szymańska stała się łączniczką między Canarisem a rządem brytyjskim. Czy szef Abwehry również taką rolę wyznaczył Czerniawskiemu? Pułkownik Oscar Reile wielokrotnie przychodził do celi kapitana Romana Czerniawskiego, aby namówić go do współpracy z Abwehrą. Proponował działanie przeciwko Związkowi Radzieckiemu, gdyby Armia Czerwona wkroczyła na polskie ziemie w pościgu za cofającymi się wojskami Wehrmachtu. W czerwcu 1942 roku Czerniawski zgodził się zostać agentem Abwehry. Powiedział do Reilego: Czerniawski: Przemyślałem pana słowa. Rzeczywiście nie życzyłbym sobie, aby Polska dostała się pod reżym komunistyczny. Reile: Czy oznacza to, że uwzględnia pan możliwość współpracy z nami? Czerniawski: Zgłaszam gotowość, po sfingowanej ucieczce do Anglii, prowadzić tam działalność wywiadowczą przeciwko wszystkim wrogim Niemcom mocarstwom, z wyjątkiem Polski, ale mam warunki, moim zdaniem, nie do przyjęcia przez pana. Reile: Niechże je pan wymieni, chociażby dla zaspokojenia mojej ciekawości. Czerniawski: Mój pierwszy warunek to zapewnienie rządu niemieckiego, że gdy w wyniku mojej akcji i ewentualnej pomocy czynników polskich przyczynimy się do zwycięstwa nad komunizmem, to Polska będzie miała uprzywilejowany status w traktacie pokojowym. Ponadto chciałbym, aby wszyscy aresztowani moi ludzie zyskali status więźniów wojennych i zostali przewiezieni do obozu jeńców. Reile: To jest do zrobienia. Wynika z tego nadzwyczaj ciekawa sprawa. Czerniawski miał być łącznikiem między antyhitlerowską organizacją, a rządem brytyjskim i polskim. Jaki był plan spiskowców? Wobec zagrożenia wtargnięciem Armii Czerwonej na terytorium Niemiec, spiskowcy planowali obalenie i aresztowanie Hitlera. Nowy rząd, na czele którego stanąłby jeden z działaczy antyhitlerowskich, wystąpiłby do Londynu o zawarcie pokoju. Jaką rolę przypisali autorzy tego planu rządowi Sikorskiego? Chcieli, aby polski rząd skierował przeciwko armiom radzieckim posuwającym się na zachód Armię Krajową i wojska przerzucone z Wielkiej Brytanii. Liczyli na antyradzieckie nastawienie polskich dowódców i żołnierzy. Tak projekt ten przedstawił w swoich pamiętnikach pułkownik Reile. Pisał: Reile: Dla admirałą Canarisa decydująca była myśl, że szef polskiego rządu w Londynie pewnego dnia mógłby (…) zaproponować niemieckiej Abwehrze wspólne przedsięwzięcia wobec posuwającej się naprzód Armii Czerwonej. W czasie następnej wizyty Reilego w celi Czerniawskiego omówiono szczegóły ucieczki z więzienia. Miała nastąpić 14 lipca, w czasie święta narodowego Francji, kiedy ulice byłyby zatłoczone. Reile: Najlepszym dniem dla pańskiej ucieczki będzie 14 lipca. Święto narodowe, Francuzi zapełnią ulicę. Wszędzie tłumy. Będzie pan przewożony w odkrytym samochodem, który na bulwarze St. Germain zderzy się z innym pojazdem niemieckim. Musi pan wykorzystać zamieszanie, wyskoczyć, zmieszać się z tłumem. Będę pana oczekiwał w apartamencie przy Avenue Foche nr 19. Od tego momentu będzie pan bezpieczny. Z więzienia wyjechali rano. Dwaj żołnierze pilnujący Czerniawskiego nie zostali wtajemniczeni w plan ucieczki. Było oczywiste, że nie zawahają się zastrzelić zbiega. Wszystko więc zależałoby od tego, jak szybko zmiesza się z tłumem, co uniemożliwiłoby strażnikom oddanie strzałów. Mijali kolejne ulice, ale na żadnej nie doszło do kolizji. Czerniawski uznał, że Reile oszukał go. Gdy samochód skręcił w ulicę Foche'a i w oddali dostrzegł Reilego stojącego przed domem, był już pewien, że Niemiec zakpił sobie z niego, ale w jakim celu? Po co przez kilka miesięcy namawiał go do współpracy , opracował plan ucieczki, aby w ostatnim momencie wszystko zmienić? Czerniawski nie potrafił sobie odpowiedzieć na te pytania. Wysiadł z samochodu i w eskorcie żołnierzy poszedł za pułkownikiem Reilem na górę. O co chodziło w tej grze niemieckiego kontrwywiadu?
Polski Łącznik cz.2
Aktorzy: Roman Czerniawski - Marcin TrońskiPłk Gano - Krzysztof KowalewskiPłk Reile - Witold Pyrkosz Kapitan Roman Czerniawski został schwytany przez niemiecki kontrwywiad w listopadzie 1941 roku w wyniku zdrady Matyldy Carre. Uwięziono również 64 członków siatki szpiegowskiej, którą założył we Francji. Przez rok przekazywali do Londynu setki meldunków o ruchach niemieckich wojsk, ich dyslokacji i sile. Karą za to mogła być tylko śmierć. Kapitan Czerniawski w podparyskim więzieniu Fresnes oczekiwał na wyrok. Mijały miesiące, ale z przyczyn dla niego nie zrozumiałych Niemcy odwlekali egzekucję. Aż w marcu 1942 roku do celi Czerniawskiego przyszedł oficer Abwehry, aby powiedzieć mu, jak może się uratować. Był to pułkownik Oscar Reile. Dobrze mówił po polsku, gdyż przez wiele lat kierował w Gdańsku placówką Abwehry. Zaproponował Czerniawskiemu podjęcie współpracy z wywiadem niemieckim. Pozostawił mu czas do namysłu i wrócił do jego celi po kilku tygodniach. Czerniawski zgodził się. Czerniawski: Zgłaszam gotowość, aby po sfingowanej ucieczce do Anglii prowadzić tam działalność wywiadowczą przeciwko wszystkim wrogim Niemcom mocarstwom, z wyjątkiem Polski, ale mam warunki - moim zdaniem, nie do przyjęcia przez pana. Reile: Niechże je chociaż pan wymieni, chociażby dla zaspokojenia mojej ciekawości... Czerniawski: Mój pierwszy warunek to zapewnienie rządu niemieckiego, że jeżeli w wyniku mojej akcji i ewentualnej pomocy czynników polskich przyczynimy się do zwycięstwa nad komunizmem, to Polska będzie miała uprzywilejowany status w traktacie pokojowym. Ponadto chciałbym, aby wszyscy aresztowani moi ludzie zyskali status więźniów wojennych i zostali przewiezieni do obozu jeńców. Reile: To jest do zrobienia… Czerniawski nie wiedział, że pułkownik Reile wykonuje zadanie zlecone mu przez szefa Abwehry, admirała Wilhelma Canarisa. I nie chodziło bynajmniej o to, aby zwerbować jeszcze jednego agenta i wysłać go do Anglii. Miał tam przybyć w zupełnie innym charakterze, którego zapewne nie znał, gdy zgodził się na współpracę. Pułkownik Reile przedstawił mu plan: Reile: Najlepszym dniem dla pańskiej ucieczki będzie 14 lipca. To święto narodowe, Francuzi zapełnią ulicę. Wszędzie tłumy. Będzie pan przewożony odkrytym samochodem, który na bulwarze St. Germain zderzy się z innym pojazdem niemieckim. Musi pan wykorzystać zamieszanie, wyskoczyć, zmieszać się z tłumem. Ja będę na pana czekał w apartamencie przy Avenue Foche nr 19. Od tego momentu będzie pan bezpieczny. Czerniawski: Czy eskorta będzie ze mną współpracować? Reile: Strażnicy, a będzie ich dwóch w samochodzie, oczywiście nie mogą wiedzieć, że pańska ucieczka jest aprobowana przez nas. Będą więc starali się pana złapać lub zastrzelić. Mogę tylko panu radzić, aby uniemożliwił im pan wykonanie tych zadań. Powodzenia, kapitanie. I do zobaczenia 14 lipca na Avenue Foche. Plan wydawał się realny. Chwila zatrzymania samochodu wystarczała, aby wyskoczyć i zmieszać się z tłumem, zanim strażnicy zaaferowani zderzeniem zdążyliby sięgnąć po broń. Mijali ulice. Raz samochód przystanął, aby przepuścić kilka samochodów z wojskiem. Nie była to jednak sytuacja, o której wspominał Reile. Czerniawski czekał więc, aż zajedzie im drogę drugi samochód. Im dłużej jechali, tym stawał się coraz bardziej niespokojny. Zaczynał wątpić w szczerość oficera Abwehry. Odnosił wrażenie, że Reile zakpił z niego. Podejrzenia zamieniły się w pewność, gdy zobaczył, że skręcili w Avenue Foch. Przed domem stał Reile z drugim oficerem. Na widok Czerniawskiego szybko weszli do sieni, do której strażnicy wprowadzili i jego. Po schodach wspięli się na piętro do mieszkania nr 19, gdzie wartownicy stanęli przed drzwiami. Czerniawski zapytał: Czerniawski: Czyżby zrezygnował pan z planu uwolnienia mnie? Reile: Nie, ale doszedłem do wniosku, że ucieczka byłaby zbyt niebezpieczna dla pana. W tej chwili więzień podobny do pana ucieka na Bulwarze Focha. Strażnicy go gonią. Jeśli uda im się go zastrzelić, to nie będzie to strata tak duża, jakby trafili pana. A jutro Paryż będzie mówił o śmiałej ucieczce więźnia, zaś ludzie, z którymi pan się skontaktuje, będą przekonani, że to pan uciekał na Bulwarze Focha. Będzie obława, więc proszę pozostać w tym mieszkaniu przez noc. Rano może pan skontaktować się ze swoją organizacją… Czerniawski nagle zrozumiał, że Niemcy mogli wypuścić go z więzienia tylko po to, aby po jego śladach trafić do pozostałych ludzi z jego siatki. Aresztowano sześćdziesięciu czterech, ale prawie dziewięćdziesięciu pozostało na wolności. Reile zdawał się odczytywać jego myśli. Powiedział nagle: Reile: Niech pan się nie obawia, że będziemy pana śledzić, aby schwytać pana współpracowników. Zaręczyłem oficerskim słowem, że tak nie będzie. Może pan mi wierzyć. Ma pan tu wszystko, aby spędzić tę noc spokojnie, a rano wyruszyć w drogę do Anglii. Do widzenia, panie kapitanie. I powodzenia! Pułkownik Reile nie kłamał. Następnego dnia Czerniawski, sprawdzając wielokrotnie, czy nie jest śledzony, dotarł do jednego z dawnych towarzyszy walki. Czy już wiedział, jaki jest właściwy cel uwolnienia go? Kilka dni po ucieczce Roman Czerniawski nawiązał kontakt z członkami dawnej organizacji. Wszyscy słyszeli o śmiałej ucieczce więźnia na Avenue Foch. On sam upewnił się, że Reile dotrzymał słowa i nie kazał go śledzić. Wszystko rozwijało się zgodnie z planem. Na początku sierpnia 1942 roku Roman Czerniawski, przemycony przez granicę hiszpańską, dotarł do Madrytu, gdzie natychmiast zameldował się w brytyjskiej ambasadzie i attaché wojskowemu wyjawił, że podjął współpracę z Abwehrą. Wyjaśniał, że nie miał zamiaru być niemieckim szpiegiem, lecz dostrzegał okazję uratowania swoich towarzyszy i podjęcia współpracy z wywiadem brytyjskim. Czyżby Canaris i Reile byli tak naiwni i nie przewidzieli, że tak się stanie? Że po przekroczeniu granicy Czerniawski skontaktuje się z wywiadem brytyjskim i opowie o wszystkim? Oczywiście brali to pod uwagę, ale to było częścią ich planu. Czerniawskiego przewieziono go do Londynu, gdzie wrześniowego dnia 1942 roku stanął przed szefem polskich tajnych służb podpułkownikiem Stanisławem Gano. Nie ma żadnych zapisów przebiegu pierwszej rozmowy. Zachowała się relacja z przebiegu drugiego spotkania. Czerniawski wszedł wtedy do małego pokoju, który podpułkownik Gano zajmował w Hotelu "Rubens" w Londynie. Nie lubił zgiełku, jaki otaczał Naczelnego Wodza, dlatego swój gabinet i pokoje podwładnych urządził na ostatnim piętrze. Czerniawski: Panie pułkowniku, melduję się! Gano: Niech pan siada, panie kapitanie... Gano: Czy przychodzi pan z raportem, o którym mówiliśmy kilka dni temu? Czerniawski: Tak jest, panie pułkowniku. To jest projekt operacji, którą nazwałem "Wielka Gra". Podpułkownik Gano przez wiele minut uważnie czytał dokument, jaki podał mu Czerniawski. Gano: Teraz rozumiem, dlaczego pytał mnie pan, jak oceniam szanse wygrania wojny przez Niemcy i co wówczas zrobi nasz rząd… Wie pan, kapitanie, ryzykuje pan dużo. Dzisiaj jeszcze będę rozmawiać z generałem Sikorskim. Uważam jednak, że generał nawet się do tego nie dotknie. To sprawa brytyjskiego Ministerstwa Wojny. Proszę oczekiwać na wezwanie. Jakież to propozycje Czerniawski zawarł w raporcie? O jaką wielką grę chodziło? W żadnym z zapisków, jakie się zachowały, nie ma na ten temat ani słowa. Podpułkownik Gano powinien oddać raport Czerniawskiego do archiwum. I zapewne tak się stało, ale później osobiście dopilnował, aby dokument ten został zniszczony. Możemy założyć, że Czerniawski proponował, iż działając jako niemiecki agent będzie wprowadzać Niemców w błąd. Jeżeli do tego ograniczała się jego propozycja, to jakże zrozumieć reakcję ppłk. Gano, który postanowił natychmiast zawiadomić generała Sikorskiego! Czyżby szef wywiadu musiał informować premiera i naczelnego wodza, że jakiś agent chce wprowadzać Niemców w błąd? Oczywiście nie. A w dodatku Gano stwierdził: "Uważam, że generał nawet się do tego nie dotknie. To sprawa brytyjskiego Ministerstwa Wojny". Jedyną wskazówką pozwalającą wyjaśnić, czego mógł dotyczyć projekt Czerniawskiego, mogą być słowa, które pułkownik Reile wypowiedział po wojnie: Gano: Dla admirała Canarisa decydująca była myśl, że szef polskiego rządu w Londynie pewnego dnia mógłby zaproponować niemieckiej Abwehrze wspólne przedsięwzięcia wobec posuwającej się naprzód Armii Czerwonej. Szokujące! Admirał Wilhelm Canaris, szef niemieckiego wywiadu i kontrwywiadu wojskowego, myślał o współpracy wojsk niemieckich i polskich przeciwko Związkowi Radzieckiemu! Czy to możliwe, aby w połowie 1942 roku admirał Wilhelm Canaris planował współdziałanie wojsk polskich i niemieckich w powstrzymaniu Armii Czerwonej? Był przeciwnikiem Hitlera, gdyż uważał, że doprowadzi do zguby naród niemiecki. Knuł przeciwko führerowi już od 1938 roku, gdy związał się z organizacją spiskową "Schwarze Kapelle". Uważał jednak, że obalenie Hitlera nie będzie możliwe bez współdziałania Wielkiej Brytanii. Dlatego wysyłał do Londynu tajnych emisariuszy. Nie udało mu się uzyskać poparcia rządu brytyjskiego dla spiskowych planów. Może dlatego, że był to rząd tchórzliwego i głupiego polityka Nevilla Chamberlaina, prowadzącego bardzo uległą politykę wobec Hitlera. Może dlatego, że Brytyjczycy nie wierzyli w jego szczere intencje. W 1942 roku Canaris uznał, że jego najgorsze przewidywania zaczęły się sprawdzać. Wehrmacht został odrzucony spod Moskwy, zatrzymany pod Leningradem, a wkrótce pod Stalingradem. Nie udało im się zająć pól roponośnych Kaukazu. Niemcy nie zdołali zniszczyć źródeł siły Armii Czerwonej: przemysłu zbrojeniowego, który po przejściowym załamaniu produkował coraz więcej broni. W 1942 roku Armia Czerwona otrzymała 24 tysiące czołgów i samochodów pancernych - czterokrotnie więcej niż niemieckie zakłady zdołały dostarczyć Wehrmachtowi. Przegrana w wojnie stała się jeszcze bardziej oczywista po klęsce sojuszniczej Japonii w bitwie o Midway, która rozpoczęła się 4 czerwca 1942 roku. Dla Canarisa klęska państw osi stawała się oczywista. Uznał, że zbliża się czas, w którym Armia Czerwona ruszy na zachód. Postanowił działać, aby zapobiec najgorszemu: wkroczeniu wojsk radzieckich na terytorium Niemiec. Jego plan był taki: Hitler zostanie obalony, a nowy, demokratyczny rząd niemiecki postawi przed sądem winnych zbrodni wojennych i podejmie działania, aby nie dopuścić do wkroczenia wojsk radzieckich na terytorium Niemiec. Canaris liczył, że ta idea znajdzie zrozumienie rządu generała Sikorskiego, który zechce zespolić siły, aby zatrzymać Armię Czerwoną zanim wkroczy na polskie ziemie. Taka była misja Romana Czerniawskiego. W Londynie wynajął mieszkanie na poddaszu willi w dzielnicy Richmond. Stamtąd za pomocą nadajnika radiowego, który zrobił według instrukcji, jaką otrzymał od Abwehry, nadał pierwszy meldunek: Czerniawski: Bezpiecznie w Anglii. Nie tak łatwo było się urządzić. Współpraca z polskim rządem wątpliwa. Będę się koncentrować na informacjach militarnych. Ten pierwszy meldunek, w którym Czerniawski napisał: "Współpraca z polskim rządem wątpliwa", ostatecznie wyjaśnia charakter jego misji. Dowodził także, że generał Sikorski, poinformowany przez pułkownika Gano, nie zechciał tej gry podjąć. Popełnił kolejny błąd, jeden z wielu, które obciążały czas jego rządów. Nie chodziło oczywiście o zgodę na to, żeby żołnierze Armii Krajowej i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, przerzuceni do Polski, ramię w ramię z żołnierzami niemieckimi zatrzymali żołnierzy radzieckich; lecz o wsparcie antyhitlerowskich spiskowców, którzy osłabiliby władzę Hitlera, a przede wszystkim o zyskanie argumentów przeciw Stalinowi. W połowie 1942 roku generał Władysław Sikorski nie miał już niczego, co mógłby wykorzystać przeciwko radzieckiemu dyktatorowi. To po stronie Stalina były wszystkie atuty. Roman Czerniawski, któremu nadano pseudonim "Brutus", został oddany pod nadzór wywiadu brytyjskiego. Jaką rolę pełnił? Podobno przekazywał Niemcom odpowiednio spreparowane meldunki, które miały wprowadzać ich w błąd co do miejsca i czasu planowanej inwazji na kontynent. Były tak doskonałe, że przedstawiano je Adolfowi Hitlerowi. Podobno w oparciu o nie führer doszedł do przekonania, że inwazja nastąpi w rejonie Calais, a więc trzysta kilometrów na wschód od Normandii. Tak bardzo w to wierzył, że trzymał tam całą armię nawet wtedy, gdy pierwsze alianckie oddziały lądowały na plażach Normandii. Brytyjczycy uhonorowali zasługi Czerniawskiego odznaczając go Orderem Imperium Brytyjskiego. Czy równocześnie realizował misję, na której Canarisowi i opozycji antyhitlerowskiej zależało najbardziej: pośrednika między rządem brytyjskim a opozycją antyhitlerowską. Sam Roman Czerniawski, który zmarł w 1985 roku, nic na ten temat nie napisał. Halina Szymańska, która była drugą łączniczką między Canarisem a wywiadem brytyjskim, również nie ujawniła niczego ze swojej działalności. Powinny jednak przemówić dokumenty: raporty, które przekazywała Szymańska, projekt "Wielkiej Gry" Czerniawskiego, protokoły przesłuchań, jakim oboje zostali poddani przez oficerów wywiadu brytyjskiego, protokoły przesłuchań prowadzonych przez oficerów polskiego wywiadu. Gdzie są te dokumenty? W lipcu i sierpniu 1945 roku nad zabudowaniami szkoły St....
oki9013