Rocker - Federalizm a centralizm.pdf - Red Rat - redrat1

R U D O L F R O C K E R

F E D E R A L I Z M

A C E N T R A L I Z M

ZIELONA GRA 2003

PRZEDMOWA TŸUMACZA

Praca niniejsza porusza zagadnienie dla przyszłego ustroju społecznego

niesłychanie doniosłe, mianowicie, zagadnienie budowy organizacyjnej “od

góry”, czy teŜ “od dołu”. Centralizm i federalizm to nie tylko zasady organi

zacyjne, ale odrębne światopoglądy, biegunowo róŜne zapatrywania na

ewolucję ludzkości. Zagadnienie to jest tym waŜniejsze, Ŝe nie dotyczy tylko

organizacji społeczeństwa jako takiego, ale występuje w najmniejszych ko

mórkach społecznych, wszelkich organizacyjnych skupieniach ludzi, jakimi

są stowarzyszenia i związki, a takŜe rodzina, czy nawet po prostu paru przy

jaciół lub współpracowników.

Dzisiaj wszystkie niemal dobrowolne organizacje robotnicze, jak związki

zawodowe, partie polityczne itp., wzorują się bezwiednie w swej budowie

na przykładzie scentralizowanego państwa kapitalistycznego, a tym samym

podcinają swą Ŝywotność, skazując się na anemię i uwiąd starczy, gdyŜ

centralizm zabija najbardziej Ŝywotne soki twórczości mas, jakimi są wolna

inicjatywa i poczucie odpowiedzialności jednostki.

Zagadnienie centralizmu czy federalizmu w stosunku do organizacji ro

botniczych jest u nas względnie nowe i nie było dotychczas naleŜycie

uwzględnione w literaturze; na Zachodzie natomiast ma juŜ długą, a nawet

tragiczną historię, gdyŜ starcia pomiędzy tymi dwoma kierunkami myślo

wymi, na czele których stał z jednej strony K. Marks, z drugiej zaś wpływy

P. Proudhona oraz M. Bakunina, podminowały istnienie I Międzynarodówki

i doprowadziły ją do rozpadu.

Najwybitniejszym kontynuatorem federalistycznego światopoglądu był

Piotr Kropotkin, a obecnie autor niniejszej broszury, znany juŜ polskiemu

czytelnikowi z poprzednio wydanej pracy “Czy racjonalizacja przemysłu

prowadzi do socjalizmu?”.

Broszura niniejsza powstała z referatu, wygłoszonego na XIV Kongresie

niemieckich Wolnych Związków Zawodowych w Erfurcie w roku 1922. W

przekładzie pominięte zostały tylko nieliczne ustępy, o znaczeniu lokalnym.

FEDERALIZM A CENTRALIZM

śyjemy obecnie w czasach krańcowości. W współczesnym Ŝyciu zbiorowym wy

stępują niezmiernie jaskrawe sprzeczności nie tylko na polu gospodarczym, w formie

coraz to ostrzejszych rozgraniczeń i antagonizmów klasowych, ale równieŜ i we

wszelkich innych dziedzinach ujawniają się zjawiska analogiczne, prowadzące do

podobnych rezultatów. Z jednej strony monopole i wszystkie związane z tym konse

kwencje coraz bardziej tłumią wszelkie społeczne instynkty ludzi i torują drogę bru

talnemu indywidualizmowi, który środek cięŜkości Ŝycia upatruje w małym i małost

kowym interesie osobistym. Z drugiej strony tzw. cywilizacja kapitalistyczna, w for

mie współczesnego państwa, zabija w człowieku wszelkie naturalne poczucie indywi

dualności i coraz bardziej zatapia kaŜdą niezaleŜną, samodzielną inicjatywę w sza

rzyźnie jednostajności umysłowej i beznadziejnego szablonu. Ten chorobliwy stan

naszych stosunków społecznych musi, oczywiście, prowadzić w świecie myśli do

wielorakich zaburzeń, które zazwyczaj nazywamy skostnieniem. Nie jest to np. dzie

łem przypadku, iŜ artyści i filozofowie naszych czasów skłonni są wypowiadać walkę

kaŜdej więzi społecznej i odrzucać zasadniczo kaŜdą formę moralności. Była chwila, w

której hasłem filozoficznym był “bunt jednostki przeciw społeczeństwu”. Prądy te

znajdowały zwolenników nawet wśród sfery robotniczej. Odczuwano niesłychany

ucisk dzisiejszego systemu społecznego, w którym jednostka odgrywa rolę nieznacz

nego kółka potęŜnego mechanizmu. Przeciwko takim stosunkom protestowano. Za

pominano jednak często, iŜ przyczyną zła nie jest społeczeństwo jako takie, ale jego

dzisiejsze podstawy, oraz jego obecna forma. Krańcowe poglądy indywidualistyczne

nie są niczym innym, jak naturalną reakcją przeciwko niwelującej wszystko tyranii

społeczeństwa kapitalistycznego. W konkluzjach swych prądy indywidualistyczne

były nie mniej jednostronne, jak światopogląd kapitalistyczny i nie dotykały w ogóle

jądra sprawy.

Chcąc mówić o istocie federalizmu i centralizmu, musimy przede wszystkim zająć

się bliŜej istotą organizacji w ogóle. Wszelka organizacja zapuszcza swe korzenie w

Ŝycie społeczne: społeczeństwo jest pierwowzorem organizacji. Wysuwano przeróŜne

teorie dla wyjaśnienia pochodzenia Ŝycia społecznego. Zagadnienie to dopiero nie

dawno uzyskało swe ostateczne rozwiązanie naukowe. Tak np. angielski filozof spo

łeczny, Tomasz Hobbes, twierdził, iŜ ludzie pierwotni Ŝyli w rozproszeniu, jako po

szczególne osobniki lub rodziny i prowadzili pomiędzy sobą nieustające walki. Po

czątkowo panowała walka “wszystkich z wszystkimi”, prowadzona wszelkimi sposo

bami ze zwierzęcą brutalnością i okrucieństwem. Dopiero straszne następstwa takiego

stanu rzeczy skłoniły ludzi do uznania więzów społecznych i do stworzenia autoryte

tu państwa w celu ukrócenia pierwotnej bestialności. Wówczas dopiero rozpoczyna

się okres kultury ludzkiej. Dla Hobbes’a państwo i społeczeństwo są pojęciami równo

znacznymi, a w człowieku widzi on twórcę społeczeństwa.

Francuski myśliciel J. J. Rousseau malował w barwach nieco mniej ponurych po

chodzenie społeczeństw ludzkich. On równieŜ wychodził z załoŜenia, iŜ pierwotni

ludzie Ŝyli w odosobnieniu, lub połączeni w pary. W przeciwieństwie do Hobbes’a

uwaŜał on, iŜ stan ten był rajem i Ŝe ludzie byli istotami dobrymi, łagodnymi, póki Ŝyli

w bliskim kontakcie z przyrodą i póki nie zostali zaraŜeni przez występki cywilizacji

współczesnej. Dopiero później ludzie złączyli się w społeczeństwa na zasadzie umowy

społecznej, która stała się podwaliną Ŝycia zbiorowego.

Wiemy dzisiaj, iŜ zarówno Hobbes jak Rousseau byli w błędzie: nie tylko ich

przypuszczenia o właściwościach charakteru ludzi pierwotnych okazały się fałszywe,

ale dotyczy to równieŜ ich poglądów na powstawanie społeczeństw. Na świecie nie

istniał nigdy taki okres, w którym ludzie Ŝyli rzekomo pojedynczo lub zgrupowani w

niewielkie rodziny. Wszelkie badania nad Ŝyciem istniejących jeszcze obecnie ludzi

pierwotnych oraz wszystkie prahistoryczne wykopaliska, przynoszące nam wieści o

Ŝyciu ludzi czasów zamierzchłych, dowodzą, iŜ człowiek zawsze Ŝył w większych

gromadach i był związany z ich członkami silnymi więzami społecznymi. Pierwotną

formą społeczną Ŝycia zbiorowego była nie rodzina, ale klan, ród. Rodzina wystąpiła

dopiero w czasach o wiele późniejszych rozwoju ludzkiego.

Dawne twierdzenie, iŜ człowiek jest twórcą Ŝycia społecznego, zostało dawno oba

lone. To nie człowiek stworzył społeczeństwo, ale społeczeństwo urobiło człowieka.

Nasi oddaleni przodkowie, którzy stali dopiero na progu ludzkości, byli juŜ istotami

społecznie powiązanymi i przenikniętymi uczuciami społecznymi. Od nich to później

szy człowiek odziedziczył instynkty społeczne i zaczątki moralności. Człowiek nie był

przeto nigdy istotą jednostkową, w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, ale gatunkową.

Teoria o jednostce absolutnie niezaleŜnej, niezwiązanej ani z czasem, ani ze społeczeń

stwem, jest niczym więcej jak abstrakcją, która egzystuje tylko w mgławicowej wy

obraźni spekulacji metafizycznych, ale nie istniała nigdy w rzeczywistości.

Nie myślcie nigdy, czytelnicy, iŜ to, co Wasz umysł formułuje i to, co porusza Wa

sze uczucia jest wyłącznym wyrazem waszego indywidualnego ja . Drzemie w nas

spuścizna całych pokoleń, które nas poprzedziły. W głębi naszej duszy tysiące ukry

tych nici łączy nas z pokrytą mgłą zapomnienia, przeszłością. Wszystko, co przed

nami Ŝyło na ziemi, Ŝyje w nas. Widzimy zatem, iŜ jest niemoŜliwością skrystalizowa

nie naszego ja i Ŝe czysto abstrakcyjne ja filozofów indywidualistycznych, biorące

początek z siebie samego, jest pustą formułką, bez znaczenia. Istnieje tylko jedno ja ,

złączone tysiącznymi więzami ze społeczeństwem, ja społeczne, w którym wszystkie

ludzkie uczucia i przeŜycia znajdują swój naturalny wyraz. Niechaj krańcowi indywi

dualiści dopatrują się w tym fakcie ograniczenia swej tzw. suwerenności i niechaj się

bronią przed tym rękoma i nogami. Dla nas jest to tylko wspaniałe potwierdzenie

głębokiej współzaleŜności wszystkich istot i bliskiego połączenia jednostki ze wszyst

kim, co było i ze wszystkim, co będzie. Z tego względu uwaŜamy za najwyŜszy stan

człowieczeństwa i osobistych uczuć ludzkich taki, w którym kaŜda potrzeba indywi

dualna wypływać będzie ze społecznych instynktów ludzkich.

JeŜeliby człowiek urodził się po to, aby Ŝyć jak Robinson Crusoe na bezludnej wy

spie i był zupełnie pozostawiony samemu sobie – to, oczywiście, nie istniałyby Ŝadne

więzy moralne. Z chwilą jednak, gdy w Ŝyciu jego zjawia się jakiś Piętaszek, rozwijają

się więzy moralne i organizacyjne pomiędzy ludźmi i temu nie moŜe zaprzeczyć

Ŝadna sofistyka. Teoria o jednostce ludzkiej absolutnie wolnej, suwerennej i niepodle

gającej Ŝadnym wpływom zewnętrznym jest tylko efektowną bańką mydlaną, która

pryska przy zetknięciu z Ŝyciem. KaŜdy z nas podlega wpływowi swego otoczenia i

swoich bliźnich. Nie jest to bynajmniej oznaką naszej słabości, ale raczej naturalnym

wyrazem naszej wewnętrznej wspólnoty.

Gdy wychodzimy zatem z załoŜenia Ŝycia społecznego, z którym nasze społeczne

ja jest związane nierozerwalnymi więzami – to z konieczności przyjąć musimy zasadę

organizacji, która jest odpowiednikiem tego punktu widzenia. Wprawdzie wysuwany

bywa zarzut, Ŝe Ŝywotność wszelkim ruchom społecznym nadaje nie czysto technicz

na forma organizacyjna, ale duch, który jego zwolenników oŜywia i prze naprzód. Ten

zarzut, który w ostatnich czasach słyszeliśmy dostatecznie, zawiera, bez wątpienia,

głęboką prawdę, ale nie dotyka w ogóle jądra sprawy, przesuwa tylko właściwe za

gadnienie na inną dziedzinę. Niezawodnie, iŜ duch, oŜywiający dany ruch, jest pierw

szym warunkiem podstawowym jego siły przyciągającej i zwycięskiej. Z ludzi o umy

słach skostniałych i wyschniętych sercach Ŝadna forma organizacji nic nie zdoła uczy

nić. Atoli, to nie zaprzecza w niczym konieczności organizacji, jako takiej. Tak, jak

umysł nasz moŜe myśleć jedynie w pewnych formach, podobnie wypowiada się w

określonych formach, kiedy z dziedziny myśli przenosi się do świata rzeczywistego i

usiłuje jakąś ideę przekształcić w rzeczywistość. Umysł sam jeden nie istnieje. Ujawnia

się on tylko w ramach naszego organizmu fizycznego. Bez ciała nie masz umysłu.

Nasz organizm fizyczny jest dla umysłu jakby przybytkiem, w którym ten ostatni

moŜe wykonywać swą działalność.

Z tego powodu wszelkie mędrkowania o doskonałości umysłu a drugorzędności,

a nawet szkodliwości organizacji, jest tylko próŜnym gadaniem, bez praktycznego

znaczenia. Podobnie, jak umysł moŜe tylko się wypowiadać przez określone formy,

tak i wszelki ruch społeczny moŜe się ujawniać jedynie w określonych tworach orga

nizacyjnych, bez których nie mógłby istnieć. Twory te są jakby organizmami, z któ

rych promieniują w świat nowe idee i myśli. Te dwa czynniki dopełniają się wzajem

nie tak, jak umysł i ciało i nie mogą być od siebie oddzielone.

JeŜeli jesteśmy juŜ tak daleko, iŜ zrozumieliśmy konieczność organizacji – to na

suwa się następne pytanie. Pytanie o formie organizacji. Wśród wszystkich form

organizacyjnych, które rozwinęły się w ciągu dziejów ludzkości, federalizm i centra

lizm stanowiły zawsze dwa bieguny, które wywierały wpływ decydujący na kształ

towanie się form społecznego współŜycia. Federalizm i centralizm oznaczają coś

więcej, niŜ dwie róŜne formy techniczne organizacji ludzkich, są równieŜ odpowied

nikami dwóch róŜnych światopoglądów i kroczą zawsze równolegle z dwiema róŜ

nymi fazami naszego rozwoju historycznego.

W historycznym rozwoju ludzkości bywają okresy konstrukcyjne i destrukcyjne.

Okresy tworzenia i okresy rozpadu. Nie naleŜy róŜnicy tej brać dosłownie w takim

sensie, iŜ w jednym okresie ludzie tylko budują, a w drugim – tylko burzą. Pragnął

bym, aby sprawę tę pojmowano w sposób następujący. Bywają okresy, w których

nawet siły burzące przyczyniają się do wewnętrznego wzmocnienia i zacieśnienia

więzów wspólnoty, bywają inne, kiedy nawet twórcze czyny i konstrukcyjna działal

ność jednostek zmierza do rozluźnienia więzi społecznej. MoŜna by teŜ mówić o okre

sach kultury i okresach cywilizacji, chociaŜ jesteśmy świadomi niedoskonałości tych

porównań. Tak np. wolne miasta średniowiecza zdołały rozwinąć wielką spoistą

kulturę, pomimo niezliczonych walk z zewnętrznymi i wewnętrznymi wrogami.

Natomiast epoka cywilizacji współczesnego kapitalizmu okazuje się bezsilną dla

wytworzenia jedności wewnętrznej pomimo epokowych wynalazków i odkryć we

wszelkich dziedzinach działalności ludzkiej. Przeciwnie, kaŜdy postęp w technice

przyczynia się tylko do pogłębienia rozbieŜności w łonie społeczeństwa i zaostrzenia

przeciwieństw klasowych.

W okresie konstrukcyjnych Ŝycie kipi w swoich niezliczonych odmianach w tysią

cach punktów peryferii społecznej i ciąŜy ku wspólnemu środkowi cięŜkości. Myśliciel

i uczony, którego umysł obejmuje całe światy, rzemieślnik i robotnik, który przykłada

ręce do pracy produkcyjnej, artysta i filozof – wszyscy oni są przesiąknięci, choć

przewaŜnie bezwiednie, wielkim wspólnym ideałem. DąŜenie ku ideałowi stanowi

podstawę dla osobistej działalności i indywidualnych wysiłków jednostki. KaŜdy jest

Rocker - Federalizm a centralizm.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: