18 wiek.pdf

OŚWIECENIOWA FILOZOFIA – filozofia XVIII w., sytuowana między

okresem racjonalistycznych systemów tworzonych more geometrico a filozofią

krytyczną I. Kanta.

Samookreślenie epoki jako epoki „oświecenia” odsyła do metafory

światła (niem. Aufklärung, ang. enlightenment, franc. les lumières, wł. i lumi,

illuminismo, hiszp. ilustracion, siglo de las luces); chodzi tu o lumen naturale

ludzkiego rozumu, dążącego do swej niezależności wobec lumen supranaturale

Boskiego objawienia oraz wobec instytucji religijnych. Wiek oświecenia (le

siècle des lumières, le siècle philosophique, l’âge de la raison, the age of

enlightenment, the age of reason, il secolo illuminato, il secolo filosofico) był

uniwersalnym ruchem umysłowym, którego początek wyznaczała rewolucja

„chwalebna” w Anglii (1688), a koniec – rewolucja franc. (1789). Wg innej

periodyzacji, ramy czasowe tej epoki wyznaczają Epistola de tolerantia J.

Locke’a (Lo 1689; A Letter Concerning Tolerantion , Lo 1689; List o tolerancji ,

Wwa 1963) oraz Kritik der reinen Vernunft I. Kanta (Riga 1781, 1787 2 ;

Krytyka czystego rozumu , I–II, Wwa 1957, 1986 2 ). Oświecenie rozpoczęło się

w Niderlandach i w Anglii, objęło Francję i Niemcy, a także Amerykę Płn.

Stanowiło kontynuację idei renesansu, reformacji i naukowego

przyrodoznawstwa. Było wyrazem wiary w rozum, który ma uprawnienie do

krytyki zastanych poglądów i instytucji oraz potrafi dokonać racjonalnej

rekonstrukcji państwa, społeczeństwa, gospodarki, prawa, religii, moralności i

wychowania. Wiara ta znajdowała oparcie w stoickiej koncepcji pojęć

wspólnych (notitiae communes), odnowionej w teorii prawa naturalnego.

O ŚWIECENIE BRYTYJSKIE . Na zasadnicze kierunki poszukiwań

intelektualnych w Oświeceniu wpłynął J. Locke. W An Essay Concerning

Human Understanding (Lo 1690, 1829 27 ; Rozważania dotyczące rozumu

ludzkiego , I–II, Wwa 1955) nawiązał do stoickiego podziału filozofii na logikę

(semiotykę), filozofię przyrody i filozofię praktyczną (moralną). Wyróżnił 2

rodzaje wiedzy: wiedzę prawdopodobną o faktach doświadczenia

zewnętrznego i wewnętrznego oraz wiedzę pewną, niezależną od

doświadczenia, dotyczącą relacji między ideami ogólnymi (matematyka i

etyka). Poddał krytyce tezę natywizmu o istnieniu wrodzonych zasad

teoretycznych i praktycznych, wzmocnił empiryzm w teorii poznania,

zainspirował mechanistyczną filozofię przyrody, a także psychologię

Oświeceniowa filozofia PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

asocjacyjną, rezygnując z metafizycznego ugruntowania obu dziedzin,

charakterystycznego dla kartezjanizmu. Wg Locke’a, metafizyka przekracza

możliwości poznawcze ludzkiego rozumu. W procesie abstrahowania uzyskuje

się esencje nominalne, natomiast esencje realne pozostają niepoznawalne.

Słowa są znakami porządkującymi ludzkie percepcje ze względu na

użyteczność. Locke uważał, że ograniczone możliwości ludzkiego rozumu

należy wykorzystać dla kierowania życiem, zamiast wikłać się w bezużyteczne

spekulacje.

Dobro i zło moralne jest, wg Locke’a, zgodnością lub niezgodnością

dobrowolnych działań z prawem; działania te – zgodnie z wolą prawodawcy –

skutkują nagrodą związaną z przyjemnością lub karą związaną z przykrością.

Locke wyróżniał prawo Boskie, obywatelskie i opinii publicznej. Pierwsze

(poznawalne przez naturalne światło rozumu lub przez objawienie Boże) jest

miarą grzechu i obowiązku; drugie – miarą przestępstwa i tego, co

nieszkodliwe, trzecie – miarą cnoty i występku. Prawo opinii publicznej

(szacunek lub wzgarda ze strony innych ludzi) w największym stopniu

motywuje ludzkie działania, winno być jednak uzgodnione z prawem Boskim.

Odstępstwa od naturalnego prawa moralnego rejestrowane są w różnych

narodach i epokach, jednak nie przeczą one tezie o nierozerwalnym związku

naturalnego dążenia do przyjemności (szczęścia) z cnotą.

Ponad prawdami rozumu sytuują się prawdy objawione, które, wg

Locke’a, nie mogą być sprzeczne z rozumem. Rozum jest objawieniem

naturalnym, zaś objawienie nadnaturalne stanowi poszerzenie rozumu

naturalnego przez prawdy bezpośrednio udzielone przez Boga. Rozum stanowi

miarę osądu tego, co może być uznane za Boskie objawienie. Budując

koncepcję chrześcijaństwa zgodnego z rozumem ( The Reasonableness of

Christianity, as Delivered in the Scriptures , Lo 1695, 1696 2 ), Locke

akcentował, że fundamentem religii chrześcijańskiej jest wiara w Jezusa-

Zbawiciela, wpływająca na życie zgodne z nauczaniem Ewangelii. Głosił

zasadę tolerancji, wyłączając z niej katolików i ateistów. Opowiadał się za

rozdziałem państwa i Kościoła, uzasadniając to odmiennością ich celów:

Kościół jako dobrowolne zrzeszenie wiernych umożliwia realizację

pomyślności wiecznej, państwo zaś jako dobrowolne zrzeszenie obywateli

umożliwia pomyślność doczesną.

Oświeceniowa filozofia PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

W filozofii politycznej ( Two Treatises of Government , Lo 1690, 1728 5 ;

Dwa traktaty o rządzie , Wwa 1992) Locke stworzył podstawy nowożytnego

konstytucjonalizmu i liberalizmu; zwalczał patriarchalizm R. Filmera, który

utożsamiał władzę państwową z władzą ojcowską, udzieloną przez Boga, a

także koncepcję umowy społecznej Th. Hobbesa, zgodnie z którą wola

suwerena jest źródłem prawa. Wg Locke’a, państwo ma zabezpieczać naturalne

uprawnienia jednostek (wolność, własność); w tym celu niezbędny jest podział

władzy na ustawodawczą, wykonawczą i federatywną. W pedagogice ( Some

Thoughts Concerning Education , Lo 1693, 1699 4 ; Myśli o wychowaniu , Wwa

1931, Wr 1959, Wwa 2002) Locke akcentował potrzebę wychowania jednostki

ludzkiej zgodnego z jej naturalnymi predyspozycjami, zwracał uwagę na

empiryczny kontakt z rzeczywistością, na kształcenie sprawności fizycznej i

charakteru moralnego. Ostatecznym celem wychowania jest samodzielność,

użyteczność i przydatność społeczna jednostki.

Inspiracja Locke’a została zmodyfikowana w dyskusjach religijnych,

prowadzonych przez reprezentantów deizmu i ich krytyków. J. Toland w pracy

Christianity not Mysterious (Lo 1696) wykazywał, że pierwotne

chrześcijaństwo nie było doktryną ponadrozumową ani sprzeczną z rozumem,

dopiero w późniejszym okresie zostało zanieczyszczone wtrętami z judaizmu i

pogaństwa, podniesionymi do rangi tajemnic-sakramentów. Nie podważał

objawienia Bożego i cudów, ale akcent stawiał na prawa natury. W

Pantheisticon (Cosmopoli 1720) krytykował koncepcję Boga transcendentnego

i osobowego oraz dogmat nieśmiertelności duszy. A. Collins w A Discourse of

Free-Thinking (Lo 1713) utożsamiał wiarę rozumną z religią naturalną, która

ma przyczyniać się do doskonalenia moralnego. Podobne idee głosił M. Tindal

( Christianity as Old as the Creation , Lo 1730) i Th. Chubb ( The True Gospel

of Jesus Christ , Lo 1738). Wspólną cechą myślenia deistów było rozumienie

religii naturalnej jako kryterium wartości wszelkich religii pozytywnych,

skłonność do utożsamiania religii z etyką, przekonanie, że religia naturalna jest

religią elit, natomiast szerokie kręgi społeczne potrzebują religii pozytywnej,

opartej na Boskim objawieniu.

Uczeń Locke’a, A. A. C. Shaftesbury ( A Letter Concerning Enthusiasm ,

Lo 1708) fundamentem etyki (także estetyki i religii) uczynił wrodzony zmysł

(uczucie) moralny. Akcentował tożsamość cnoty naturalnej i szczęśliwości,

Oświeceniowa filozofia PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

odrzucał teologiczne uzasadnienie cnoty wywodzonej z Bożego objawienia,

krytykował destrukcję ideału moralnego w materializmie. W nawiązaniu do H.

Grotiusa podstawę życia państwowego upatrywał w naturalnym popędzie do

stowarzyszania się, odrzucając Hobbesowską koncepcję umowy społecznej.

Ideałem wychowawczym była dla niego gr. idea kalokagatii; świadomość

autonomii moralnej wiązał z estetycznym odczuciem piękna, harmonii i

proporcji. Nawiązywał do tradycji neoplatońskiej odnowionej w szkole w

Cambridge, m.in. do analogii mikrokosmosu i makrokosmosu. Uważał, że

poznawanie świata dokonuje się nie przez formuły logiczne, tylko w

estetycznej kontemplacji. Polemizował z deistycznym wyobrażeniem Boga

jako konstruktora machiny świata, skłaniał się do panteistycznej koncepcji.

Wpłynął na poglądy D. Diderota, J. J. Rousseau, G. E. Lessinga, M.

Mendelssohna, J. G. Herdera, J. W. Goethego i F. Schillera.

Przeciwieństwem optymizmu Shaftesbury’ego była koncepcja etyczna B.

de Mandeville’a, który w The Fable of the Bees, or Private Vices Public

Benefits (Lo 1714, I–II, Lo 1724 2 , 1729–1730 6 ; Bajka o pszczołach , Wwa

1957) wykazywał, że interes egoistyczny jednostek (nie zaś altruizm)

przyczynia się do rozkwitu życia gospodarczego, społecznego i politycznego.

Dążność do uniezależnienia etyki od teologii głosił F. Hutcheson,

opowiadający się za koncepcją zmysłu moralnego, który potrzebuje

przewodnictwa rozumu i kryterium doświadczenia. Krytykując płytki

optymizm zwolenników religii naturalnej, uważał (podobnie jak J. Butler), że

wiara w Boga i w przyszłe życie wzmacnia motywację etyczną. Za

intelektualistycznym uzasadnieniem etyki opowiadał się uczeń I. Newtona, S.

Clarke, który interpretował prawo moralne jako prawo natury, niezależne od

woli Boga oraz od wiary w życie pośmiertne. Nie przeczyło to tezie, że etyka

prowadzi ostatecznie do objawienia Bożego. Przykładem eklektyzmu w etyce

był A. Ferguson, który uznawał 3 zasady: egoizm, życzliwość i dążność do

doskonalenia.

Inspiracje Locke’owskiej teorii poznania (oraz platonizmu szkoły w

Cambridge) podjął G. Berkeley, który tezę sensualizmu powiązał z

immaterializmem. W A Treatise Concerning the Principles of Human

Knowledge (Db 1710; Rzecz o zasadach poznania , Wwa 1890; Traktat o

zasadach poznania ludzkiego , Wwa 1956, Kr 2004) krytykował mechanikę

Newtona, ponieważ uważał, że prawa przyrody są tylko znakami, nie zaś

przyczynami rzeczywistymi. Jedyną przyczyną aktywną jest nieskończony

umysł-duch Boga, który dyktuje porządek treści poznawczych ludzkim

umysłom skończonym. Jako przedstawiciel racjonalistyczno-spirytualistycznej

metafizyki był Berkeley przeciwnikiem sceptycyzmu, materializmu, fatalizmu

i ateizmu pochodzenia epikurejskiego i spinozjańskiego.

Kontynuator tradycji empiryzmu, D. Hume wyprowadził z analizy

doświadczenia wnioski sceptyczne pod adresem metafizyki materialistycznej i

spirytualistycznej. W Treatise on Human Nature (I–III, Lo 1739–1740; Traktat

o naturze ludzkiej , I–II, Kr 1951–1952, Wwa 1963 2 ) próbował dzięki metodzie

eksperymentalnej stworzyć trwałe podstawy nauk o człowieku (logiki, estetyki,

etyki, polityki, matematyki, przyrodoznawstwa i religii). Wyróżnił 2 grupy

nauk: nauki o faktach i nauki o stosunkach między ideami. Podważył

fundamentalne założenie Oświecenia, zaprzeczył roszczeniu rozumu do

powszechnego obowiązywania i do kierowania życiem, wykazując, że

motorem ludzkiego postępowania jest instynkt. Nauki o faktach pełnią funkcje

służebne wobec instynktu. Sceptycyzm Hume’a nie ma charakteru

teoretycznego, znajduje oparcie w praktyce życia.

Hume (w nawiązaniu do Shaftesbury’ego i Hutchesona) budował

psychologię uczucia i woli. Odróżniał pierwotne, fizjologicznie warunkowane

impresje zmysłowe oraz odczucia przyjemności i przykrości od wtórnych

afektów refleksji: spokojnych (o charakterze estetycznym) i gwałtownych.

Afekty dzielił na bezpośrednie, wynikające wprost z przyjemności lub

przykrości i na pośrednie. Wolę interpretował jako wewnętrzną impresję,

odczuwaną i uświadamianą przy okazji nowego ruchu ciała lub nowej

percepcji umysłu. Za złudzenie uważał wolność od konieczności.

Hume traktował etykę jako fizykę uczucia. Rozum dostarcza tylko

środków do realizacji uczuć, poucza o szkodliwych i pożytecznych motywach i

działaniach, nie może być jednak motywem woli. Wg Hume’a, czynienie

egoizmu zasadą etyki jest sprzeczne z faktami, raczej sympatię należy uznać za

uczucie pierwotne. Natomiast reguła sprawiedliwości nie opiera się na uczuciu,

lecz na refleksji nad większą użytecznością samoograniczenia własnych

roszczeń; dużą rolę odgrywa tu wychowanie do życia społecznego.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: