O wielkiej zdradzie.pdf

Leszek Kołakowski- O wielkiej zdradzie

Rodzimy się prawie zawsze jako uczestnicy pewnej zbiorowości etnicznej,

to uczestnictwo jest nam dane, nie wybieramy swojego narodu, podobnie

jak nie wybieramy rodziny. Pózniejsze nasze związki z ludzmi-

przyjacielskie, zawodowe, polityczne, seksualne czy towarzyskie-

pochodzą natomiast najczęściej z wyboru.

Mogło by się wydawać, że te nasze umiejscowienia w świecie, które nie

zależą od naszej woli, są z tej racji niewiążące, nie nakładają na nas

żadnych obowiązków- bo przecież nie zapisywałem się do swojego narodu

i nie prosiłem swoich rodziców, by mnie na świat wydali- że natomiast

zobowiązują nas te rodzaje przynależności, któreśmy z własnej woli

wybrali. W rzeczywistości powszechne nasze poczucia są odwrotne:

właśnie lojalność wobec własnego kraju czy rodziny, najblizszych ludzi,

uchodzi za obowiązek bezwzględny, a zdrada za rzecz szczególnie

karygodną, podczas gdy różne związki międzyludzkie, które sami sobie

wybieramy- na przykład orgaznizacje polityczne- możemy też sami, z

własnej woli porzucić, nie narażając się koniecznie na potępienie.

Pomiędzy tymi dwiema formami lojalności jest jeszcze pośrednia:

lojalność względem zrzeszenia religijnego czy Kościoła. Jest ona

pośrednia, bo chociaż przynależność religijna nie jest nam dana z krwią

( „ludzie nie rodzą się chrześcijanami, lecz się stają”, jak mówił święty

Hieronim ), to jednak w przygniatającej liczbie przypadków środowisko,

w którym się rodzimy, jest pod tym względem decydujące, a w tych

zgromadzeniach, gdzie się zazwyczaj chrzci dzieci wkrótce po urodzeniu,

jak w Kościele rzymskim, przynależność religijna niemal się zawsze z

rodzinnej wywodzi. Toteż zmiana wyznania lub porzucenie własnej

wspólnoty religijnej są odczuwane boleśnie i piętnowane w tej wspólnocie,

a w Islamie apostazja, pociąga za sobą automatycznie karą główną.

Nie jest jednak wcale dziwne, że zdrada zbiorowości, do której należymy

nie z wyboru, lecz z przypadku urodzenia, jest piętnowana szczególnie

surowo. Naród, podobnie jak jednostka ludzka, jest dzielem natury, nie

powstał z zamiaru czy planu, i nie musi się tłumaczyć ze swojego

istnienia: jest, bo jest i przez to, że istnieje, istnieje prawomocnie.

Podobnie człowiek pojedynczy: skoro istnieje, istnieje prawomocnie.

Ponieważ należymy do narodu bez aktu wyboru, nosimy niejako tę

przynależność w sobie, a wyzbywając się jej i odmawiając jej

prawomocności, jakby naród sam uśmiercamy.

Inaczej w przypadku zbiorowości, do których należy się na mocy aktu

woli, jak np. partie polityczne lub Kościoły ( przy zastrzeżeniu właśnie

poczynionym ). Te zbiorowości muszą się ze swojego istnienia tłumaczyć,

istnieją po coś, czemuś służą, ich byt jest zalegalizowany zadaniami, jakie

spełniają. Kościół jest nosicielem prawdy i rozdawcą dóbr, które są

potrzebne do wiecznego zbawienia. Partia jest także nosicielem prawdy

oraz skupiskiem energii, która albo ma nam zapewnić zbawienie doczesne,

na przykład budując świat doskonały i niszcząc wrogów świata

doskonałego, albo przynajmniej załatwiając jakieś sprawy, które są istotne

dla dobrobytu ludzkości. Przypuśćmy, że jestem członkiem pewnej sekty,

ale w pewnej chwili zauważam, że ta sekta jest dziełem szarlatana i

oszusta, który podaje się za boga w celu wyłudzenia od wyznawców

pieniędzy i usług seksualnych; porzucam zatem tę sektę, czyli ją

zdradzam. Podonie mogę porzucić, czyli zdradzić partię, co do której

przekonałem się, że jej dziełem jest niewolnictwo, nie zaś wyzwolenie

ludzi. Na ogól w takich przypadkach słowo 'zdrada' jest w sposób

naturalny używany przez członków tej samej sekty albo partii, a nie przez

innych, gdyż słowo samo nie jest neutralne, zawiera potępienie, podczas

gdy większość z nas nie potępia ludzi, którzy wystąpili z jakieś sekty

zbudowanej w Ameryce przez obłąkanego oszusta albo z partii

faszystowskiej, albo z partii komunistycznej. Używamy z reguły słowa

'zdrada' w taki sposób, by nie można było powiedzieć, że zdrada bywa

czasem dobra, bo zdradzana zbiorowość a nic innego nie zasługuje. W

takim razie jednak o tym, czy coś jest albo nie jest zdradą decydują moje

własne opinie na temat tego, względem czego ktoś inny zdrady się

dopuścił: Niemiec, który w czasie wojny jął pracować dla aliantów, tj.

wrogów państwa hitlerowskiego, nie jest wtedy zdrajcą, lecz dzielnym

obrońcą dobrej sprawy. Innymi słowy, wydaje się, że uważamy coś za

zdradę lub nie, zależnie od tego co, naszym zdaniem, jest moralnym

obowiązkiem albo jest przynajmniej moralnie dobre.

Natychmiast widzimy, że sprawa się wikła w dwuznacznościach. Nie

mamy ochoty powiedzieć, że zdrada bywa dobra, ale wtedy w samo

pojęcie zdrady pakujemy różne nasze opinie polityczne i moralne, które

nie muszą być oczywiste. Z pewnością, celowo narazić na śmierć kogoś,

kto ma prawo oczekiwać naszej lojalności jest szczególnie odrażającym

przypadkiem zdrady, toteż Judasz i Brutus siedzą na samym dnie

dantejskiego piekła.

Ale Hitler chyba też miał prawo oczekiwać lojalności od swoich

generałów, a jednak nie poślemy do piekła tych generałów, co go porzucili

i chcieli zabić. Możemy powiedzieć, że czym innym jest państwo, czym

innym naród, i że wolno nam w imię dobra narodu wyrzec się ( czy

zdradzić ) państwa, które jest narzędziem zła, choćby państwo to było

popierane przez więkoszość narodu i było suwerenne, jak Niemcy Hitlera

czy Związek Radziecki Stalina, a nie zniewolone przemocą, jak europa

środkowa po drugiej wojnie. W naszym wieku dwudziestym bardzo trudno

powtarzać porzekadło „ma rację czy nie ma, ale to mój kraj”; w

dziewiętnastym wieku można było łatwiej się zgodzić na to, że nie wolno

nam zdradzić króla czy kraju, choćby ten kraj bardzo grzeszył, jeśli to

naprawdę mój kraj, a nie na przykład najezdzca. W tym dwudziestym

wieku decydujące stało się nie przywiązanie do tradycji, nie lojalność

narodowa, ale ideologia: gdy ideologia słuszna, zdrada nie jest zdradą. Nie

możemy bez zastrzeżeń uznać, że zdrada jest dozwolona, jeśli samo

państwo nie jest prawomocne, bo wedle jakich kryteriów decydujemy o

prawomocności państwa? W sensie prawa międzynarodowego

prawomocne jest każde panstwo, które jest uznane przez tzw. społeczność

miedzynarodową, tj. ONZ, a są wród nich najohydniejsze tyranie, państwa

ludobójcze, które zdradzić wydaje się zasługą. Ale skoro ideologie się

różnią, nie może być zgody co do oceny zdrady. Agenci sowieccy, którzy

działali przeciw krajom demokratycznym, by pomóc komunistycznej

tyranii, czynili tak przeważnie z pobudek ideowych, przynajmniej w

początkowym okresie ( w ostatnich kilku dziesięcioleciach już robili to dla

pieniędzy albo w wyniku szantażu ).

Czy powiemy, że ludzie tacy, jak siatka sowiecka z Cambridge, są

usprawiedliwieni, bo pracowali ideowo? A jeśli nie są, to czy dlatego, że

ich ideologia była błedna albo zbrodnicza? Widzimy trrudność. Motywy

ideologiczne są częto niczym więcej niż emocjami, a gdyby emocje miały

usprawiedliwiać, to wszystko byłoby usprawiedliwione i samo pojęcie

zdrady jako czegoś złego straciło by sens.

A jednak mamy poczucie, że nie wolno nam poprzestawać na ukazywaniu

dwuznaczności i niejasności, że pojęcie zdrady jako czynu z natury złego

jest nam potrzebne, i że można je opisać nie zakładając koniecznie jakieś

ideologii politycznej czy filozofii; potrzebujemy jednak prostych i

niewyszukanych odróznień między dobrem a złem, Ludzie, którzy, na

przykład, wydają tajemnice innych, w zaufaniu im powierzone- czy dla

korzyści własnej czy dla zabawy- dopuszczają się najoczywiściej zdrady.

Tam, gdzie zdradzani i porzucani są ludzie poszczególni, najłatwiej

powiedzieć, co jest zdradą, nawet jeśli i ta zdrada może być wybaczona

przez ofiary, jak poucza przykład świetego Piotra, który swego Mistrza i

Zbawiciela wyrzekł się w chwili niebezpieczeństwa, a mimo to został

przez Niego, który o tym z góry wiedział, wyznaczony na następce i

budowniczego Kościoła. Teologiczne interpretacje tego sławnego

wydarzenia możemy pominąć.

Zdrada polityczna natomiast jest na ogól dwuznaczna i to nie z jednego

powodu: po pierwsze, zło i dobro najczęściej nie są w polityce dobrze

rozdzielone, rzadko zdarzają się sytuacje tak jednoznaczne, jak w czasie

drugiej wojny światowej; po wtóre, z tegoż powodu musimy odróżniać

większe i mniejsze zło i uznać, że ludzie, którzy w czasie wojny pracowali

dla wywiadu sowieckiego przeciw Niemocom robili, mimo wszystko co

wiemy o komunizmie i skutkach wojny, dobrą robotę o ile walczyli z

najgorszym demonem, tj. państwem hitlerowskim; po trzecie, o

motywacjach nie sposób zapomnieć: ludzie, którzy zdradzają złą sprawę,

ale czynią to dla korzyści własnej, a nie dlatego, że to zła sprawa, nie

zasługują na szacunek, chociaż, z drugiej strony, nie są usprawiedliwieni

ci, co złej sprawie służą z motywacji ideowych, nie egoistycznych, jeśli

nie trudno rozpoznać, że to zła sprawa. Nic jednak na to nie poradzimy, że

nie ma w polityce dobra absolutnego, co łatwo narzuca nam

przypuszczenie- już bardziej wątpliwe- że nie ma także zła absolutnego.

Nietrudno więc przewidzieć, że częto ludzie będą się kłócić co do oceny

poszczególnych przypadków: czy to lub owo postępowanie załuguje na

miano zdrady? Jeśli jednak jest mało wątpliwości w przypadkach, gdzie

ofiarami są jednostki, a nie państwa, narody czy Kościoły, to w tych

przypadkach wiemy mniej więcej, czego się trzymać, a gdy wiemy i

trzymamy się, to będziemy też mieli mniej wątpliwości tam, gdzie właśnie

chodzi o państwa, narody i Kościoły.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: