O cnocie.pdf

Leszek Kołakowski- O cnocie

Słowo 'cnota', przyznajmy, nieco zostało ośmieszone w polskim języku,

tak częto i tak natarczywie było używane w jednym kontekście,

mianowicie dla określenia seksualnej niewinności, głównie młodych

kobiet; mówiło się „cnota dziewicza”, „ona cnotę straciła”, „on na jej

cnotę dybał”, „ta panienka nie jest sławna ze swojej cnoty” itp. Tak już

chyba na serio nie mówimy, ale nasz cyniczny wiek jakąś aurę

śmieszności wokół słowa zbudował. Nie wiem, skąd się wzięło to

ograniczenie, którego bodaj nie ma w innych językach. Nie mamy jednak

chyba innego słowa na łączne oznaczenie wszystich sprawności, które są

moralnie wartościowane i które lepszymi czynią zarówno człowieka

pojedynczego, jak i wszystkie związki między ludzmi. Nie ma przecież

niczego ośmieszającego w wyrażeniach takich, jak 'cnoty obywatelskie',

'cnoty militarne', 'cnoty intelektualne', 'cnoty kupieckie'. Wolno nam starać

się o to, by słowu 'cnota' cnotę przywrócić. Nie potrzebujemy zapewne

słowa o tak szerokim znaczeniu, jak u Greków starożytnych, kiedy to

wszystkich korzystnych własności, nie tylko ludzkich, możne je było

stosować: jest cnotą pola, że dobry urodzaj daje, cnotą noża, że dobrze

kraje itp.; ani o tak ścieśnionym, jak w łacinie starożytnej, kiedy 'cnota'

głównie oznaczała 'męstwo', z podobnym jak po polsku zródłosłowiem

('mąż'). Ile jest cnót i jak je klasyfikować, to mniej ważne. Ale gdy słowo

pojmiemy, jakem właśnie sugerował, tj. jako wszelką moralnie ocenianą

sprawność, niezbędną do znośnego życia w ludzkiej wspólnocie,

zauważymy, że cnoty są pod pewnym ważnym względem podobne do

innych, nie moralnych sprawności.

Uczymy się cnót przez wychowanie w środowisku, gdzie one są

praktykowane, podobnie jak uczymy się takich prostych sprawności, jak

używanie noża i widelca przy jedzeniu albo pływania. Słuszne jest stare

porzekadło, że nie można się nauczyć pływać, nie wchodząc do wody, a

nawet gdyby dziecko miało się nauczyć używania noża i widelca przez

czytanie skomplikowanej instrukcji pisanej, gdzie kąty nachylenia

wszystich palców byłby wyliczone, rychło by się zniechęciło. Podobnie

mało są przydatne podręczniki cnót tam, gdzie tych cnót w życiu się nie

widzi. Kiedy cnoty giną, społeczność ludzka ginie i podręczniki nie

pomogą. Kapłan, który wprawdzie cytuje Ewangelię, ale który, jak jego

trzoda widzi, bezustannie miota nienawistne przekleństwa i grozi, nie jest

nauczycielem cnót ewangelicznych, ale je niszczy, podobnie jak bogaty

finansjer piorunujący na ludzą chciwość. Mało nam przyjdzie z czytania

podręczników, a dużo z doświadczenia życia wśród ludzi, gdzie cnoty są

praktykowane, chociaż rzadko się zdarza, by wszystkie naraz były obecne.

To właśnie pytanie: czy mogą być wszystkie cnoty naraz praktykowane,

rozważali czasem stoicy. Powiadali oni, że nagrodą za cnotę jest sama

cnota, że więc nagrodą człowieka sprawiedliwego jest to właśnie, że jest

człowiekiem sprawiedliwym i że nie mamy cnoty sprawiedliwości dla

żadnej innej rekompensaty praktykować; tylko wtedy cnota jest cnotą

prawdziwie.

Stąd wniosek, że gdy jednej jakieś cnoty, nie mamy, nie mamy żadnej, bo

gdy wydaje się, że jakiś cnót nie mamy, ale mamy za to inne, to znaczy, że

uprawiamy cnoty, kiedy nam to wygodne, a nie dla ich samych; jeśli

uprawiamy cnoty tylko dlatego, że są po prostu dobre, to uprawiamy

wszystkie, a w przeciwynym wypadku nie cnota jest naszym motywem,

ale coś innego.

Jest to jednak stanowisko ogromnie rygorystyczne i trudne do utrzymania.

Wynika z niego bowiem, że uprawiamy prawdziwie cnoty tylko wtedy,

gdy wszystkie uprawiamy, gdy więc jesteśmy absolutnie doskonali; gdy

zaś nam jakieś cnoty brakuje, to żadnej nie mamy i jesteśmy doszczętnie

zapsuci. Ale stawiać przed ludzmi dylemat: „albo jesteś wcieloną

doskonałością albo jesteś zupełnym zgniłkiem” jest w edukacji

niebezpieczne, jako że zbyt łatwo powiedzieć sobie: „pełni doskonałości i

tak nie osiągnę, a skoro nie jestem doskonały pod wszystkimi względami,

to już w ogóle wszystko jedno, co robię”. Nie jest to więc dobra doktryna i

nie ma żadnej sprzeczności w przypuszczeniu, że ludzie mogą mieć pewne

cnoty- nie z wyrachowania, ale dlatego, że są dobre- nie mieć natomiast

innych. Można być człowiekiem sprawiedliwym i roztropnym, ale nie być

odważnym; można być pomocnym innym ludziom i prawdomównym, ale

nie być wytrwałym w pracy, itd. Tyle tylko można z tej stoickiej doktryny

zachować, że cnoty wzmacniają się wzajemnie, że więc, gdy się ma

niektóre, to chyba łatwiej nabywa się innych, chociaż wydają się

niezależne. Jeśli kto chce być sprawiedliwy, to zauważy rychło, że

potrzeba do tego odwagi i wytrwałości. Jest więc przenikanie się cnót, ale

sztywna zasada „ wszystko albo nic” jest niezgodna ze skutecznością

zabiegów wychowawczych, a nawet łatwo przeradza się w fanatyzm.

Otóż zauważono nieraz, że cnoty praktykowane i głoszone w sposób

bezwzględnie sztywny rychło stają się nieznośne zarówno dla cnotliwego,

jak dla innych. Odwaga może wyrodzić się w lekkomyślną i niemądrą

brawurę, sprawiedliwość praktykowana bardzo rygotystycznie, bez

uwzględnienia komplikacji życia i okoliczności łagodzących w różnych

naszych wykroczeniach, staje się czasem okrucieństwem i przykrywką dla

zadowolonej z siebie pychy sprawiedliwego; prawdomówność może być

uprawiana jako brutalność i niewrażliwość na ludzkie przykrości i

cierpienia; mądrośc może być nawet pretekstem do ucieczki od życia i

jego nieuchronnych konfliktów; a chwalebna zasada, by innym przykrości

nie sprawiać, może stać się regułą nieograniczonej pobłażliwości dla

złego. Ludzie wychowani wśród plemion wojowniczych nabywają odwagi

i zdolności do dzielnego znoszenia cierpień fizycznych, ale też często

okrucieństwa; ludzie trudniący się pracą akademicką i wyposażeni we

wszystkie cnoty intelektualne, nieraz, z przekonania, że robią ważne

rzeczy, zamykają oczy na naglące sprawy społeczne, które obok się dzieją,

a w które wtrącać się to zawsze komuś się narażać. Ale, z drugiej strony,

cnoty obywatelskie, a więc poczucie odpowiedzialności za sprawy

publiczne i przekonanie, że powinniśmy w nich jakoś uczestniczyć, może

wyrażać się w nieustannej kłótliwości i w ochocie do narzucania innym

własnego zdania w sposób natrętny, w niezdolności do odróżnienia spraw

ważnych od nieważnych i niezdolności do wysiłku, by inne punkty

widzenia, od własnego odmienne, rozumieć.

Nie jest koniecznie tak, by wszystkie nasze cnoty były po prostu

przykrywką naszego samolubstwa, jak uczył La Rochefoucault, ale

naprawdę tak jest, że z każdego dobra można zło przyrządzić i nie

zauważać samemu, że się cokolwiek stało.

Nie wolno nam żądać ani nawet życzyć sobie, by wszyscy byli doskonali

albo byli identyczni ( co zresztą na jedno wychodzi ). Łatwo jest

abstrakcyjnie opisywać cnoty, ale ich stosowanie wymaga giętkości i

zrozumienia dla nieskończonej zawiłości ludzkich spraw, a to zrozumienie

jest wynikiem doświadczalnego obcowania ze ścierającymi się wzajem

wymaganiami życia, różnymi roszczeniami uzasadnionymi i wynikiem

obcowania z ludzmi dobrymi i rozważnymi.

Wszystko to zapewne prawdy zużyte i banalne, nic w nich nowego, warte

są jednak powtarzania, o ile uczą nas czujności wobec samych siebie, każą

zastanawiać się nieprzerwanie nad prawdziwymi motywami naszych

czynów- a w tych sprawach, jak każdy wie, samozakłamanie i

samozadowolenie ogromnie łatwo nam przychodzi. Warto jednak

zauważyć, że chociaż wszystkie cnoty mogą ulegać zwyrodnieniu i

przepoczwarzać się w przeciw- cnoty, to jednak niektóre są mniej, a inne

bardziej pod tym względam narażone. Cnota życzliwości dla bliznich

trudniej się chyba degeneruje, niż na przykład poszanowanie dla prawdy,

gdzie o fanatyzm łatwo, zwłaszcza gdy ma się pewność, że się jest

samemu prawdy posiadaczem, a zdolność do wybaczenia innym, mniej

hoduje niebezpieczeństw niż odwaga. Wszystkie te rzeczy zresztą stają się

skomplikowane w podręcznikach, ale nie są skomplikowane w życiu,

gdzie doświadczenia własne i innych ludzi do cnoty nas zaprawia.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: