Sartre znowu modny.pdf

HITY

wciąż ak-

przebiegu czyjegoś życia i poznanie prawdy o nim jest więc niemoż-

liwe, ponieważ — by odwołać się do Nietzschego — nie istnieją fakty,

a jedynie ich interpretacje. Życie może zyskać sens tylko jako opowieść,

a opowieść jest zawsze interpretacją, której istotę stanowi wyznacze-

nie w chaotycznym strumieniu życia początku i — przede wszystkim

— końca, dzięki któremu zdarzenia nabierają określonego sensu. Jak

mówi Roquentin „człowiek jest zawsze opowiadaczem zdarzeń, żyje

otoczony swoimi zdarzeniami i zdarzeniami innych, wszystko, co się

z nim dzieje, widzi poprzez nie; i usiłuje przeżywać swoje życie tak,

jakby je opowiadał”. Dla bohatera Mdłości w tej tendencji ludzkiego

umysłu tkwi jednak fałsz, dodaje bowiem: „Trzeba jednak dokonać wy-

boru: żyć czy opowiadać”. Takie postawienie sprawy wydaje się wy-

kluczać możliwość ujmowania życia jako opowieści. Także sam Sartre

wyraźnie odróżniał dwa porządki — życie i literaturę, rzeczywistość

i sztukę. Gdybyśmy jednak wzięli te deklaracje za dobrą monetę, na-

leżałoby uznać, że monumentalne biograiczne projekty Sartre’a, takie

jak Budelaire czy Saint Genet , comédien et martyr , a także autobio-

graiczne Słowa stoją w sprzeczności z wyciągniętymi przez Roquentina

wnioskami na temat relacji życia i opowieści. Wymowa Mdłości nie jest

jednak wcale tak jednoznaczna — w swojej reinterpretacji powieści

Hanna Puszko zwraca uwagę na fakt, że konsekwencją posłużenia się

przez Sartre’a formułą dziennika jest paradoksalna dwupoziomowość

narracji. Jak dowodzi Puszko, Mdłości są zbudowane na antynomii

kłamcy — wygłaszając swą krytykę opowieści jako nieuchronnego za-

fałszowania życia i negując możliwość stworzenia biograii, Roquentin

podważa równocześnie swoje tezy właśnie dlatego, że jego „prawdziwe

życie” istnieje tylko jako zapośredniczone przez akt opowiadania. Po-

wieść nie przynosi więc rozstrzygnięcia dylematu „żyć czy opowiadać”,

a nawet podważa taki sposób postawienia problemu.

• Literatura czy ilozoia?

Kolejnym równie aktualnym, co niejednoznacznym wątkiem, obecnym

w dorobku Sartre’a, jest ścisły związek literatury i ilozoii. Nazwisko

autora Mdłości raczej nie pojawiało się w dyskusjach na temat wzajem-

nych relacji tych dwóch dziedzin, toczonych choćby wokół koncepcji

Derridy czy Rorty’ego, należy on jednak niewątpliwie do tych, dla któ-

rych ilozoia jest rodzajem pisarstwa, a literatura sposobem uprawiania

ilozoii. Oryginalne połączenie obydwu dziedzin można, bez wątpienia,

uznać za znak irmowy Sartre’a i wątek przewijający się w całości jego

dzieła. Droga autora Muru do ilozoii wiodła przez literaturę, od której

— mimo porzucenia na początku lat 50. stricte literackiej twórczości

— nigdy się nie oddalił. Sartre, już od dzieciństwa zdradzający duże

zainteresowanie literaturą, jako czternastolatek podjął decyzję o byciu

pisarzem, dokonując tym samym wyboru, który określił całe jego życie,

mówiąc językiem autora Bytu i nicości , był pierwotnym projektem eg-

zystencjalnym. Dość szybko jednak obie dziedziny — literatura i ilozo-

ia — stały się równie ważne, a istotą swego fundamentalnego projektu

uczynił Sartre ich syntezę, pragnąc „być Stendhalem i Spinozą”.

Wzajemne związki ilozoii i literatury w dziele Sartre’a można po

pierwsze — jak to się najczęściej robi — rozumieć jako relację, w której

literatura stanowi medium służące prezentacji określonych poglądów.

Trudno zaprzeczyć, że w każdym stricte literackim utworze Sartre’a

można odnaleźć — w mniej lub bardziej rozwiniętej formie — podsta-

wowe wątki jego ilozoii. I tak, na przykład w uznawanych za literacki

manifest egzystencjalizmu Mdłościach , mielibyśmy przede wszystkim

do czynienia ze zbeletryzowaną wizją ontologicznej różnicy między

„bytem-dla-siebie”, czyli człowiekiem świadomym swego istnienia

i posiadającym dodatkowo świadomość tejże świadomości a „bytem-

-w-sobie”, czyli sposobem istnienia przynależnym przedmiotom. Sa-

motnej i pozbawionej oparcia w jakichkolwiek transcendentnych pra-

wach jednostce świat jawi się tu jako obcy i absurdalny, budząc trwogę

i wywołując tytułowe „mdłości”, które, jako doznanie odsłaniające

byt, są ważną kategorią ilozoiczną. W stworzonej przez Sartre’a wer-

sji fenomenologii mdłości są odpowiednikiem Husserlowskiej redukcji

transcendentalnej, która w przypadku autora Muru ma jednak na celu

nie dotarcie do konstytutywnych cech przedmiotu („stołowość stołu”),

lecz do bezpośredniego uchwycenia „nagiego bytu”. W monumental-

nych Drogach wolności głównym problemem, obecnym także w stricte

ilozoicznych dziełach Satre’a z Bytem i nicością na czele, jest kwestia

wolności i złej wiary. Wolność, na którą człowiek jest skazany, wiąże

się nierozerwalnie z odpowiedzialnością. Człowiek, pragnąc uciec od

ciężaru wolności, pogrąża się w złej wierze, która przejawia się m.in.

w wypieraniu się samego siebie i przypisywaniu rezultatów własnych

wyborów czynnikom zewnętrznym, co dla Sartre’a jest równoznaczne

z egzystencją nieautentyczną. W Drogach wolności można odnaleźć

oczywiście także inne kluczowe wątki ilozoii Sartre’a m.in. reali-

zację głośnej tezy, że „egzystencja poprzedza esencję”, widoczną

w konstrukcji bohaterów, którzy nie są postaciami wyraźnie od początku

określonymi, ale zyskują swą tożsamość w toku akcji, dokonując suwe-

rennych wyborów lub uciekając w złą wiarę. Za ilustrację ilozoicz-

nych koncepcji można też uznać opowiadania z tomu Mur , a szczególnie

dramaty, takie jak np. Przy drzwiach zamkniętych, z którego pochodzi

słynny cytat „Piekło to inni”, czy Muchy .

• Ruch myśli

Fakt, że w dziele Sartre’a rzeczywiście trudno jest w sposób ścisły od-

dzielić literaturę od ilozoii, nie oznacza to jednak, że jego utwory be-

letrystyczne są wyłącznie ilustracją ilozoicznych koncepcji. Czytanie

np. Mdłości wyłącznie jako literackiego manifestu egzystencjalizmu, to

obcowanie z utworem posiadającym dzisiaj już tylko historyczne zna-

czenie. Warto więc pokusić się o nieco bardziej wyrainowaną lekturę

Mdłości , która wbrew pozorom nie wymaga intelektualnej ekwilibry-

styki. Wystarczy uwolnić się od stereotypowych założeń i pójść choćby

za sugestią Hanny Puszko, według której Sartre napisał swą powieść

„...nie po to, by przedstawić w bardziej atrakcyjnej formie swe poglądy

czy idee ilozoiczne. Powieść ta ma raczej sens terapeutyczny: jest to

forma releksji oczyszczającej, za pomocą której Sartre usiłuje oczyścić

własną świadomość ze wszystkich treści — czyli mówiąc językiem ze

szkicu La Transcendence de l’Ego — wygnać wszystkich jej mieszkań-

ców, aby ujrzeć ją samą w jej prawdziwej egzystencji. Mdłości są więc

Sartrowskim doświadczeniem fenomenologicznym, są tekstem pisarza

i ilozofa fenomenologa w jednej osobie. Ale ilozoiczność Mdłości nie

polega na tym, że możemy w powieści tej odnaleźć zespół tez ilozoicz-

nych, akceptowanych przez autora, a włożonych w usta ikcyjnych bo-

haterów. Nie jest to uproszczony wykład ilozoii, lecz akt ilozofowania,

polegający na specyicznym sposobie prowadzenia ilozoicznego dyskur-

su. Jego ilozoiczność objawia się nie w samych pojęciach i zdaniach,

z których się składa, lecz w konstrukcji, zmuszającej do bezustannego

ruchu myśli” (H. Puszko, Być Stendhalem i Spinozą... Szkic o ilozoii

J.-P. Sartre’a , W-wa 1997, s. 201). Ta specyiczna właściwość, chociaż

z pewnością nie określa wszystkiego, co wyszło spod pióra Sartre’a,

jest niewątpliwie cechą charakterystyczną jego dzieła, rozumianego

jako pewien całościowy projekt. Ważne i wciąż aktualne są nie tyle

poglądy Sartre’a rozumiane jako określony zespół twierdzeń, ale jego

ilozoiczna postawa, która znalazła swój wyraz także w jego utworach

literackich — ruch myśli, którego stymulatorem jest zasada myślenia

i pisania przeciw wszystkim, ale przede wszystkim przeciw sobie, ciągłe

poddawanie próbie wypracowanych koncepcji i kwestionowanie goto-

wych rozwiązań.

tyle pog lą-

dy Sartre’a

rozumiane

jako określony

zespół twier-

dzeń, ale jego

ilozoiczna po-

st awa, któ-

ra znalaz ła

Ważne i wciąż ak-

swój wyraz

także jego

pog lądy Sartre’a

utworach

rozumiane jako

literackich

— ruch

myśli, któ-

ilozoiczna posta-

rego sty-

wa, która znalaz ła

mulatorem

swój wyraz także

jest zasada

w jego utworach

myśleni a

literackich — ruch

i pisania

myśli, którego

przeciw

stymulatorem jest

wszystkim,

zasada myśleni a

ale p rzede

i pisania przeciw

wszystkim

wszystkim, ale

prz eciw so-

p rzede wszystkim

bie, ciągł e

poddawanie

próbie wy-

pracowanych

koncepcji

i kwestio-

nowa nie

gotowych

rozwi ązań.d ażne i wciąż

ak tualne są więc nie tyle

pog lądy Sartre’a rozumia

sieilozo iczna postawa,

Często można dziś spotkać się z opinią, że postać Sartre’a i jego dzieło

należą już do przeszłości i mogą zainteresować jedynie historyków i-

lozoii bądź literatury. Zamiast oddawać się historycznym dywagacjom

warto jednak zastanowić się, kim Sartre może być dla nas w chwili

obecnej, kiedy dawno już ulotniła się otaczająca egzystencjalizm aura

obyczajowego i intelektualnego skandalu, a sam ilozof — niegdyś po-

stać kultowa — w przeciwieństwie do innego bohatera tamtej epoki,

Che Guevary, nie stał się ikoną pop-kultury. Nie da się ukryć, że dziś,

kiedy skompromitowana postać intelektualisty zaangażowanego straciła

swój urok, a miejsce „prawodawców” — by posłużyć się określeniami

Zygmunta Baumana — zajęli „tłumacze”, Sartre wydaje się postacią

anachroniczną. Trudno dziś uznawać autora Bytu i nicości za moralny

autorytet, próżno też byłoby szukać ilozofa, który zdeklarowałby się

jako egzystencjalista.

Warto jednak pamiętać, że nasze oceny i sądy o nieaktualności myśli

Sartre’a zakorzenione są w teraźniejszości, która — bądźmy konsekwen-

tni — jutro również stanie się historią. Historia ma jednak to do siebie,

że jest podatna na potencjalnie nieskończoną ilość reinterpretacji, na

możliwość snucia zupełnie odmiennych opowieści, spośród których po-

winniśmy wybierać te najciekawsze. Należące obecnie do dobrego tonu

powtarzanie, że Sartre jest passé byłoby co najmniej mało odkrywcze,

egzystencjalizm wyszedł bowiem z mody już na początku lat 60., kiedy

na intelektualne salony wkroczyli koryfeusze strukturalizmu, a w ka-

wiarniach wypadało pokazywać się z książkami Lévi-Straussa.

Tomasz Macios

czekać, by ze śmietnika historii powrócił na giełdę idei. Co ciekawe, po-

wrócił on — choć oczywiście w odmiennym kształcie i innym kontekście

— także za sprawą tych, którzy jak Michel Foucault skazali go niegdyś

na banicję. Za jedną z takich zmodyikowanych wersji podmiotu, któ-

re mają sporo wspólnego z koncepcjami Sartre’a, można niewątpliwie

uznać pojęcie tożsamości narracyjnej, które zrobiło wielką karierę we

współczesnej humanistyce. Łączenie Sartre’a z tą kategorią może wy-

dać się dziwne, warto jednak przypomnieć choćby fakt, że zarówno

narracyjne rozumienie człowieka, jak i Sartre’owski egzystencjalizm

mają wspólne źródło w koncepcjach Husserla, a szczególnie Heidegge-

ra, podkreślającego czasowość i skończoność ludzkiego istnienia. Brak

tu miejsca na szczegółowe analizy, mające na celu wskazanie różnic

i podobieństw między koncepcjami Sartre’a a poglądami Paula Ricoeura,

Alasdaira MacIntyre’a, Charlesa Taylora, Jerome’a Brunera, Anthony’ego

Giddensa czy innych przedstawicieli współczesnej humanistyki, których

nazwiska łączy się z pojęciem tożsamości narracyjnej. Wystarczy jed-

nak sięgnąć po Mdłości , by dowieść, że głos ich autora warto byłoby

uwzględnić we współczesnych debatach narratologicznych. Zarówno

w głównym wątku fabularnym, wypowiedziach bohatera-narratora, jak

i budowie utworu ważne miejsce zajmuje problem narracji jako sposobu

rozumienia i konstruowania świata, a także wzajemnych relacji życia

i opowieści.

Jean Paul Sartre

Mur

tłum. Jerzy Lisowski

Zielona Sowa

Kraków 2005

Jean Paul Sartre

Mdłości

tłum. Jacek Trznadel

Zielona Sowa

Kraków 2005

Jean Paul Sartre

Drogi wolności

tłum. Julian Rogoziński

Zielona Sowa

Kraków 2005

• Żyć czy pisać?

Przypomnijmy, że sensem pobytu Roquentina w Bouville jest praca nad

biograią markiza de Rollebon, a sama powieść ma formę dziennika

głównego bohatera. Pisanie służy tu lepszemu poznaniu rzeczywistości

i samego siebie — projekt Roquentina rozpada się jednak, gdy uświa-

damia on sobie, że życie jest chaosem, który nie podlega żadnym wyż-

szym sankcjom — Bogu, Naturze, czy wreszcie Historii, rozumianej jako

logiczne, sensowne następstwo wydarzeń. Obiektywne odtworzenie

• Na fali narracji

Wiele się od tego czasu zmieniło, a kolejne intelektualne trendy

w szczytowym momencie swej popularności wyznaczały sposób oceny

i interpretacji zjawisk odchodzących w przeszłość. Za sprawą struk-

turalistów i poststrukturalistów autonomiczny podmiot fenomenologii

i egzystencjalizmu traił do lamusa. Nie trzeba było jednak zbyt długo

Ważne i

tualne są

więc nie

tualne są nie tyle

określony zespół

twierdzeń, ale jego

przeciw sobie,

ciągł e podda-

wanie próbie

wypracowanych

koncepcji i kwe-

stionowa nie goto-

wych rozwi ązań.

eda swvn e jako oir eślony zespół twier

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: