Zizek Slavoj - Lenin zastrzelony na Dworcu Finlandzkim -Spowiedz zatwardziałego leninisty.pdf - Zizek Slavoj - inacosiegapisz

Slavoj Žižek

Lenin zastrzelony na Dworcu Finlandzkim – o alternatywnych wersjach historii buntowników 1

Dlaczego kwitnący gatunek dzieł historycznych pod hasłem „co by było, gdyby” jest domeną

historyków konserwatywnych? Wstęp do takich książek z reguły zaczyna się od ataku na marksistów,

rzekomo wyznających historyczny determinizm. Weźmy najnowszy przykład, książkę pod redakcją

Andrew Robertsa, który sam napisał esej o świetlanych perspektywach, jakie czekałyby w XX wieku Rosję,

gdyby Lenin został zastrzelony po przyjeździe na Dworzec Finlandzki. Jeden z argumentów Robertsa za

tego rodzaju analizami jest taki, że jeśli Carr, Thompson i Hobsbawm coś potępili, rzecz musi mieć jakieś

zalety. Zdaniem Robertsa historia wielokrotnie pokazała, że ideały liberté, égalité i fraternité bez reszty

wzajemnie się wykluczają. „Jeśli przyjmiemy – pisze – że nie ma czegoś takiego jak historyczna

nieuchronność i nic nie jest z góry przesądzone, polityczny letarg – jedna z bolączek naszych czasów –

powinien zostać wyrugowany, ponieważ oznacza to, że w sprawach ludzkich wszystko jest możliwe”.

Empiria temu przeczy. Roberts pomija zasadniczy paradoks ideologiczny nowoczesnej historii,

sformułowany przez Maxa Webera w „Etyce protestanckiej i duchu kapitalizmu”. W odróżnieniu od

katolicyzmu, w którego doktrynie zbawienie było zależne od dobrych uczynków, protestantyzm wierzył w

predestynację. Dlaczego zatem protestantyzm pełnił funkcję ideologii wczesnego kapitalizmu? Dlaczego

przekonanie, że kwestia zbawienia została z góry przesądzona, nie tylko nie prowadziło do letargu, lecz

przyczyniło się do największej mobilizacji zasobów ludzkich w dziejach?

Konserwatywne sympatie autorów alternatywnych wersji historii są widoczne już w spisie treści.

Tytuły rozdziałów z reguły sugerują, że historia potoczyłaby się znacznie lepiej, gdyby uniknięto jakiegoś

rewolucyjnego albo „radykalnego” zdarzenia (gdyby Karol I zwyciężył w angielskiej wojnie domowej;

gdyby Konfederacja zwyciężyła w amerykańskiej wojnie domowej; gdyby Niemcy wygrały I wojnę

światową), a rzadziej – że historia potoczyłaby się znacznie gorzej, gdyby przybrała bardziej postępowy

obrót. W książce Robertsa znajdziemy dwa przykłady z tej drugiej kategorii: gdyby Thatcher zginęła

podczas zamachu w Brighton w 1984 roku i gdyby 11 września prezydentem był Gore (w tym drugim

eseju, napisanym przez neokonserwatystę Davida Fruma, wszelkie pozory historycznej rzetelności zostały

porzucone na rzecz propagandy politycznej udającej satyrę). Nic dziwnego, że Roberts z aprobatą odnosi

się do powieści Kingsleya Amisa „Russian HideandSeek”, której akcja rozgrywa się w Wielkiej Brytanii

okupowanej przez Sowietów. Jak zatem powinien odpowiedzieć marksista? Z pewnością jego reakcją nie

powinno być odgrzewanie ponurych przemyśleń Gieorgija Plechanowa na temat „roli jednostki w historii”

(gdyby Napoleon się nie urodził, ktoś inny musiałby odegrać podobną rolę, bo głębsza konieczność

dziejowa wymagała przejścia do bonapartyzmu). Ja raczej zakwestionowałbym założenie, że marksiści (i

generalnie lewicowcy) są tępymi deterministami, którzy nie umieją sobie wyobrazić alternatywnych

scenariuszy.

W pierwszym rzędzie trzeba odnotować, iż historia alternatywna należy do bardziej ogólnego

trendu, kwestionującego linearną narrację i postrzegającego życie jako wielokształtny przepływ. Wydaje

się, że losowy charakter życia i możliwość alternatywnych wersji wydarzeń są zmorą nauk „ścisłych” – jak

to ujął Stephen Gould: „Przewiń film życia do tyłu i puść od nowa. Historia ewolucji będzie zupełnie inna”.

To postrzeganie rzeczywistości jako jednego z możliwych wyników „otwartej” sytuacji, koncepcja, zgodnie

z którą inne możliwe rezultaty nadal unoszą się nad „prawdziwą” rzeczywistością, nadając jej niezwykle

kruchy i przypadkowy charakter, bynajmniej nie jest obce marksizmowi. Ba, to właśnie z niego wynika

nagląca natura aktu rewolucyjnego.

Ponieważ ulubionym tematem alternatywnych historyków jest rzeczywistość, w której nie doszło do

Rewolucji Październikowej, warto przyjrzeć się, jak sam Lenin odnosił się do kwestii „co by było, gdyby”.

Otóż był jak najdalszy od kultu „konieczności dziejowej”. Przeciwnie – to jego oponenci, mienszewicy,

podkreślali, że nie da się ominąć jednego ze stadiów przewidzianych przez determinizm historyczny:

1 Źródło: „EUROPA” (100) 9/06 (01.03.2006), POLEMIKA, str. 5. Tłumaczenie: Tomasz Bieroń.

1 / 4

Slavoj Žižek

najpierw rewolucja burżuazyjnodemokratyczna, a dopiero potem proletariacka. Gdy w swoich „Tezach

kwietniowych” z 1917 roku Lenin stwierdził, że to jest ten Augenblick , wyjątkowa szansa na rozpoczęcie

rewolucji, przytłaczająca większość jego partyjnych kolegów początkowo odniosła się do tej propozycji z

osłupieniem i lekceważeniem. On jednak rozumiał, że podobny zbieg sprzyjających okoliczności może się

nie powtórzyć: jeśli przegapimy ten moment, szansa zostanie stracona, być może na dziesięciolecia. Lenin

rozważał alternatywny scenariusz: co będzie, jeśli nie przystąpimy do działania teraz? Właśnie ta

świadomość katastrofalnych konsekwencji bezczynności skłoniła go do działania. Znacznie większą rolę

historie alternatywne odgrywają w radykalnym światopoglądzie marksistowskim. Dla radykalnego

marksisty rzeczywista historia, w której żyjemy, jest realizacją historii alternatywnej: musimy w niej żyć,

bo w przeszłości przegapiliśmy swoją chwilę. W znakomitym odczytaniu „Tez historiozoficznych” Waltera

Benjamina (opublikowanych pośmiertnie) Eric Santner rozwinął koncepcję, zgodnie z którą obecna

interwencja rewolucyjna powtarza/naprawia nieudane próby z przeszłości. Próby te liczą się jako

„symptomy” i mogą być wstecznie uleczone poprzez „cud” aktu rewolucyjnego. Są to „nie tyle zapomniane

czyny, ile zapomniane zaniechania, kiedy to nie zadbano, by zawiesić siłę więzi społecznych

uniemożliwiających akty solidarności z «innymi»”.

Symptomy rejestrują nie tylko dawne nieudane próby rewolucyjne, ale – skromniej – dawne braki

reakcji na wezwania do czynu czy nawet do empatii wobec tych, których cierpienie w pewnym sensie

należy do tej samej co my formy życia. Mają w naszym życiu status czegoś, co jest, co czegoś się od nas

domaga, choć nigdy nie osiągnęło pełnej substancjalności ontologicznej. Symptomy są zatem wirtualnymi

archiwami dziur, czy – lepiej – mechanizmami obronnymi przeciw dziurom, które występują w naszym

doświadczeniu historycznym. Według Santnera symptomy mogą również przybrać formę perturbacji

„normalnego” życia społecznego, na przykład uczestnictwa w odrażających rytuałach panującej ideologii.

W tym sposobie myślenia Kristallnacht – częściowo zorganizowany, częściowo spontaniczny wybuch

przemocy skierowanej przeciwko domom, synagogom, zakładom pracy i jednostkom – staje się

bachtinowskim karnawałem, symptomem, którego furia i przemoc ujawniały jego charakter jako próby

„działań obronnych”, rekompensujących wcześniejsze zaniechanie skutecznej interwencji wydobywającej

Niemcy z kryzysu społecznego. Innymi słowy, gwałtowność pogromów dowodziła, że autentycznie

proletariacka rewolucja była możliwa, nadmierna energia tych aktów przemocy wynikała z podświadomego

przekonania, że wcześniej stracona została jakaś szansa. A czy najgłębszym źródłem Ostalgie (nostalgii za

komunistyczną przeszłością) licznych intelektualistów (i zwykłych ludzi) wywodzących się z Niemieckiej

Republiki Demokratycznej nie jest tęsknota za tym, co być mogło, za utraconą szansą na zbudowanie

alternatywnych Niemiec? Również postkomunistyczne eksplozje neonazistowskiej przemocy można

interpretować jako symptomatyczne wybuchy gniewu, odzwierciedlające świadomość straconych szans.

Można nakreślić paralelę z życiem wewnętrznym jednostki: tak jak świadomość utraconej prywatnej

szansy (np. na dający spełnienie związek miłosny) często zostawia ślady w postaci irracjonalnych lęków,

bólów głowy i napadów wściekłości, tak dziura po zaniechanych działaniach rewolucyjnych może

prowadzić do irracjonalnych napadów destrukcji. Wymiar alternatywny leży u sedna marksistowskiego

projektu rewolucyjnego. W ironicznych komentarzach na temat Rewolucji Francuskiej Marks

przeciwstawiał rewolucyjny entuzjazm otrzeźwiającemu „na drugi dzień”: rzeczywistym rezultatem

podniosłego wybuchu rewolucyjnego, który obiecywał liberté, égalité i fraternité , jest żałosny utylitarno

egoistyczny wszechświat kalkulacji rynkowej. (W przypadku Rewolucji Październikowej rozdźwięk był

jeszcze większy). Marksowi nie chodziło jednak o zdroworozsądkową kwestię, że przyziemna

rzeczywistość handlu okazała się „prawdą teatru rewolucyjnego entuzjazmu”, więc po co było to całe

zamieszanie. Przez rewolucyjną eksplozję przebija inny utopijny wymiar: powszechnej emancypacji,

stanowiącej „wartość dodaną”, której sprzeniewierza się rzeczywistość rynkowa, obejmująca rządy na

drugi dzień. Ta wartość dodana nie jest po prostu likwidowana albo uznawana za nieistotną, tylko – by tak

rzec – transponowana do stanu wirtualnego. Staje się marzeniem, które czeka na urzeczywistnienie.

2 / 4

Slavoj Žižek

Spowiedź zatwardziałego leninisty 2

Reakcje na moją książkę zawierającą pisma Lenina w większości oscylują między standardowym

liberalnym antykomunizmem (jak śmiem rehabilitować ludobójcę itp.) oraz z pozoru sympatyczniejszą, ale

groźniejszą w skutkach „życzliwą” recepcją, która oswaja moją teorię i przekształca ją w „prowokacje”,

które „nie są pomyślane na serio”, lecz mają jedynie na celu obudzić nas z demokratycznodogmatycznej

drzemki i tym samym przyczynić się do ożywienia demokracji... Takich „wywrotowych” teoretyków

najchętniej akceptuje establishment. Zamienia ich w nieszkodliwe gzy, które nas kąsają i tym samym

otwierają nam oczy na niekonsekwencje i niedoskonałości naszego demokratycznego przedsięwzięcia –

broń Boże, byśmy mieli traktować ich projekt poważnie i próbowali wcielić go w życie.

Obie reakcje są całkowicie przewidywalne i jako takie niezbyt interesujące. Kiedy w odpowiedzi na

moją tezę o zmarnowanych przez Lenina szansach czytam: „Jasne, mógł wymordować cały naród rosyjski i

kilka narodów sąsiednich”, kiedy na mój komentarz o Leninie reaguje się słowami: „W ten sposób

moglibyśmy równie dobrze komentować «Mein Kampf»”, to ten styl krytyki nieodparcie przywodzi mi na

myśl moją młodość w socjalistycznej Jugosławii, gdzie przez wiele lat byłem bez pracy i nie mogłem uczyć

i gdzie moje odwołania do Freuda czy Lacana kwitowano tymi samymi słowami, których użył jeden z

moich obecnych krytyków: „Byłoby to żenująco śmieszne, gdyby nie było niebezpieczne”. Mogę tylko

powiedzieć, że szczerze się cieszę z odrzucenia mojej książki przez ludzi, którzy potrafią pisać takie

oszczercze kłamstwa – gdyby okazali choć odrobinę zrozumienia dla mojego pisarstwa, poczułbym się

głęboko zawstydzony moralnie. Nic dziwnego, że jeden z moich krytyków pozytywnie odnosi się do

„konstytucyjnego zakazu propagowania komunizmu”! Zakaz ten jest elementem osobliwego, lecz

symptomatycznego zjawiska „spóźnionego antykomunizmu”, który kwitnie po 2000 roku w większości

wschodnioeuropejskich krajów postkomunistycznych (na Litwie, w Polsce, w Czechach, na Węgrzech, w

Słowenii...). To próba kryminalizacji komunizmu, postawienia go na jednym poziomie z faszyzmem i

nazizmem (próba obejmująca zakaz publicznego posługiwania się symbolami komunizmu, łącznie z

czerwoną gwiazdą). Nietrudno zauważyć, że ta „równość” jest w istocie pozorna: komunizm zostaje

implicite wyniesiony do rangi największej zbrodni, a faszyzm uznany za jedynie za reakcję na komunizm i

jego imitację posługującą się politycznym terrorem.

Zamiast martwić się o mój leninizm, moi krytycy powinni raczej skupić się na rzeczywistych

zagrożeniach dnia dzisiejszego. Przypomnijmy sobie kuriozalny incydent, który – by powtórzyć słowa

moich krytyków – byłby żenująco śmieszny, gdyby nie był niebezpieczny. W grudniu 2006 roku grupa

konserwatywnonarodowych posłów polskiego Sejmu na poważnie zaproponowała proklamowanie Jezusa

Chrystusa królem Polski. Nie dość, że pomylili porządek religijny z politycznym, to jeszcze logika ich

propozycji była głęboko pogańska. Tego rodzaju zjawiska – by uderzyć w podniosły ton – są prawdziwym

zagrożeniem dla europejskiego dziedzictwa chrześcijańskiego. Same w sobie błahe, sygnalizują

niebezpieczne zmiany „ducha obiektywnego”, jak to nazywał Hegel. Zaskakujący paradoks polega na tym,

że zagrożenia te często wychodzą spoza Kościoła katolickiego. Dzisiaj, kiedy Kościół przedstawia się jako

moralny drogowskaz w kwestii poszanowania wolności i ludzkiej godności, warto przeprowadzić pewien

prosty eksperyment myślowy. Do początku lat 60. ubiegłego stulecia Kościół publikował osławiony indeks

książek, których lektura była zakazana dla (zwykłych) katolików. Spróbujmy sobie wyobrazić, jak

wyglądałyby artystyczne i intelektualne dzieje nowożytnej Europy, gdybyśmy z nich usunęli wszystkie

dzieła, które w tym czy innym czasie znalazły się na indeksie – spróbujmy sobie wyobrazić nowożytną

Europę bez Kartezjusza, Spinozy, Leibniza, Hume'a, Kanta, Hegla, Nietzschego i Sartre'a, już nie

wspominając o większości najwybitniejszych dzieł literackich. Kiedy zatem polskie Ministerstwo Edukacji

zaproponowało ostatnio, by w programie szkół średnich zastąpić teorię ewolucji kreacjonizmem, doskonale

wpisało się w tradycję Kościoła. Nie żeby Słowenia – mój własny kraj – była lepsza od Polski. Rasistowska

2 Źródło: Dziennik, „EUROPA”, numer 146/20070120, strona 14. Tłumaczenie: Tomasz Bieroń.

3 / 4

Slavoj Žižek

banda „prawdziwych” Słoweńców zatrzymała ostatnio samochód z prezydentem republiki, który jechał

odwiedzić grupę romskich przesiedleńców (obywateli Słowenii!) – obskoczyli samochód i ubliżali

prezydentowi na oczach policji, która nie interweniowała... Wróćmy jednak do głównego tematu: jakie jest

moje stanowisko wobec Lenina i Stalina? W książce o Leninie nie tylko przeprowadziłem obszerną analizę

stalinizmu, ale także jednoznacznie stwierdziłem, że stalinizm był konsekwencją leninizmu – oto odnośny

fragment: „Nie da się oderwać tej wyjątkowej konstelacji, która umożliwiła rewolucyjny przewrót w

październiku 1917 roku, od późniejszego «stalinowskiego» zwrotu. Ta sama konstelacja, która umożliwiła

rewolucję (niezadowolenie chłopów, dobrze zorganizowana rewolucyjna elita itd.), doprowadziła następnie

do «stalinowskiego» zwrotu – oto prawdziwa tragedia leninizmu. Słynna alternatywa Róży Luksemburg

«socjalizm albo barbarzyństwo» skończyła ostatecznie jako sąd nieskończony, potwierdzający

spekulatywną tożsamość dwóch przeciwstawnych terminów: «realny socjalizm» był barbarzyństwem”.

A zatem kiedy mówię, że powinniśmy dzisiaj „powtórzyć Lenina”, jasno stwierdzam, co przez to

rozumiem: „W rezultacie powtórzenie Lenina nie oznacza powrotu do Lenina – powtórzenie Lenina wiąże

się z akceptacją tego, że «Lenin jest martwy», że jego konkretne rozwiązania zawiodły, nawet monstrualnie

zawiodły, ale że istnieje w nich iskierka utopii, którą warto ocalić” [oba cytaty w przekładzie Juliana

Kutyły – przyp. tłum.]. W porównaniu do dzisiejszych antyglobalistycznych marzycieli prezentuję

stanowisko znacznie skromniejsze i – czemu nie? – pesymistyczne: realia są takie, że żyjemy w ciężkich

dla polityki emancypacyjnej czasach. Choć możemy dostrzec ograniczenia obecnego globalnego systemu

kapitalistycznego (w tym także demokratycznej formy jego politycznej samolegitymizacji), choć możemy

przedstawić autodestrukcyjną dynamikę, która napędza jego reprodukowanie się, i zauważamy

niewystarczalność wszystkich form walki, którymi dysponujemy, to jednak nie da się sformułować

konkretnego projektu globalnych zmian. A zatem – na przekór tanim „rewolucyjnym” wezwaniom do

radykalnego obalenia kapitalizmu i jego demokratycznej formy politycznej – moja teza brzmi: takie

wezwania, choć w dłuższej perspektywie konieczne, są dzisiaj pozbawione znaczenia. Nie mam jednak

zamiaru akceptować typowego „postmodernistycznego” rozwiązania politycznego, które polega na tym, by

porażkę zmienić w ukryte błogosławieństwo, czyli porzucić horyzont radykalnych zmian na rzecz

perspektywy wielorakich lokalnych „praktyk oporu” – dzisiaj ważniejsze niż kiedykolwiek jest to, by

nieprzerwanie kwestionować same fundamenty kapitalizmu jako globalnego systemu i precyzyjnie

wskazywać ograniczenia demokratycznego projektu politycznego.

Dlatego chciałbym wyrazić moją teoretyczną i polityczną solidarność z projektem „Krytyki

Politycznej”, a zwłaszcza ze Sławomirem Sierakowskim: popieram ich na całej linii. Nawiązanie

współpracy pomiędzy podobnymi środowiskami w różnych krajach europejskich to jedno z wielkich zadań

politycznych dla dzisiejszej lewicy.

4 / 4

Zizek Slavoj - Lenin zastrzelony na Dworcu Finlandzkim -Spowiedz zatwardziałego leninisty.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: