Erich Fromm-Mieć czy Być.pdf

W Bibliotece Nowej Myśli

dotychczas ukazały się:

Anthony de Mello PRZEBUDZENIE

Lawrence LeShan ŚWIAT JASNOWIDZĄCYCH

Colin Wilson OUTSIDER

Benjamin Hoff TAO KUBUSIA PUCHATKA

Robert Bły ŻELAZNY JAN

Benjamin Hoff TE PROSIACZKA

Richard Bach MEWA

w przygotowaniu:

Roger E. Allen SZKOŁA MENEDŻERÓW KUBUSIA PUCHATKA

Erich Fromm

MIEĆ CZY BYĆ?

Przekład Jan Karłowski

Słowo wstępne Mirosław Chałubiński

v ••" r

Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie

IDDDłPPbSI

DOM WYDAWNICZY REBIS POZNAŃ 1995

Tytuł oryginału ^^^3^ f

To Have or to Be?

Publishers, Inc.

Redaktor naukowy prof. Mirosław Chałubiński

Redaktor Witold Kutte

»05908 l lt

Projekt serii i opracowanie graficzne Andrzej Florkowski

BUll)

Pierwsze pełne wydanie w języku polskim

ISBN 83-7120-176-1

Dom Wydawniczy REBIS Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań tel. 67-47-08, tel./fax 67-

37-74

Skład i łamanie perfekt s.c. Poznań, ul. Grodziska 11,

Druk i oprawa: Zakłady Graficzne im. KEN S.A.

pJ/i SJIUK. i oprawa: ziaKiaay iJranczne im. i\.Hii'< c y\ Bydgoszcz, ul.

Jagiellońska l, żarn. 53/S.A./95

Dla Tao działać oznacza być. LAO-TSY

Ludzie nie powinni tak bardzo troszczyć się o to, co robią, jak o to, czym są.

MISTRZ ECKHART

Im mniej jesteś, im słabiej przejawiasz swoje życie, tym więcej masz, tym

większe jest twoje wyalienowane życie.

KAROL MARKS

SŁOWO WSTĘPNE

"Wielka obietnica nieograniczonego postępu - Aietnica panowania nad przyrodą,

materialnego dostatku, największego szczęścia dla jak największej .iczby osób i

nieskrępowanej wolności osobistej - oodtrzymywała nadzieję i wiarę pokoleń od

zarania ipoki przemysłowej. [...] Wraz z postępem przemysłowym, [...] rosło

nasze poczucie, iż oto znaleźliśmy się aa drodze wiodącej do nieograniczonej

produkcji, a co za tym idzie, nieograniczonej konsumpcji, że technika czyni nas

wszechmocnymi, a nauka - wszechwiedzącymi. Że oto znaleźliśmy się na drodze do

stania się bogami, nadnaturalnymi istotami, które mogą wykreować drugi świat,

używając świata przyrody niczym klocków nowego stworzenia"1.

Powyższy cytat pochodzący z "Wprowadzenia" do pracy Mieć czy być?, stanowiącej

poniekąd testament Ericha Fromma (1900-1980) - udostępnianej w tym momencie

polskiemu czytelnikowi po raz pierwszy w pełnej wersji2 - wprowadza nas od razu

w samo centrum jego refleksji na temat osiągnięć

1 E. Fromm, Mieć czy być?, nin. wyd., s. 35 - 36.

2 Poprzednie polskie wydanie Mieć czy być? Duchowe podstawy wwego społeczeństwa

("Colloquia Communia" 1989; red. M. Cha-

cywilizacji europejskiej w czasach nowożytnych oraz kondycji współczesnej

kultury w głównych jej wersjach: kapitalistycznej i komunistycznej.

A owa kondycja jest - zdaniem Fromma - radykalnie kryzysowa. Ziemska religia

postępu (swego rodzaju świecki substytut religii tradycyjnej) dominująca w

czasach współczesnych zarówno w myśleniu potocznym, jak i naukowym nie spełniła

- bo spełnić nie mogła, o czym za chwilę - swych ma-ksymalistycznych obietnic.

Jest niekwestionowaną prawdą - podkreśla Fromm - iż w czasach nowożytnych

nastąpił bezprecedensowy rozwój techniki i nauki, ludzkość dokonała ogromnego

postępu w dziedzinie opanowania przyrody. Zniknęły też - przynajmniej w

rozwiniętej części świata - główne obszary nędzy i niedostatku. Jednakże

zdecydowanie trudno jest określić ogólny bilans osiągnięć współczesnego

człowieka jako pozytywny. I to z wielu powodów. Odwrotną stroną wzrostu

standardu materialnego i poziomu konsumpcji zachodnich społeczeństw jest

rabunkowa gospodarka zasobami natury. Już samo określenie "podbój przyrody",

zauważa Fromm (będąc w tym miejscu w całkowitej zgodzie z poglądami "zielonych"3

i raportami dla Klubu Rzymskiego), zakłada agresywny, władczy stosunek człowieka

do swego środowiska. Z kolei konflikty międzynarodowe (zwłaszcza między tzw.

blokiem wschodnim a państwami zachodnimi) grożą wybuchem wojny nuklearnej i w

efekcie zagładą cywilizacji, a być może końcem życia na Ziemi. Rosną też

łubiński) było niepełne. Trzeba też koniecznie zauważyć, iż Mieć czy być?

ukazało się po raz pierwszy w 1976 roku, prawie równocześnie w wydaniu

amerykańskim i zachodnionieimeckim.

3 Np. A. Naess, Rozmowy, "Zeszyty Edukacji Ekologicznej" 1992, z. 2.

dysproporcje między uprzemysłowioną, zamożną Północą a zacofanym ekonomicznie i

cywilizacyjnie Południem. I wreszcie kwestia dla wartości i ocen Fromma bodaj

najważniejsza: typ osobowości kształtowany zazwyczaj przez warunki życia

współczesnego, konsumpcyjnego kapitalizmu, a także tzw. realnego socjalizmu, nie

sprzyja rozwojowi ludzkich zdolności samodzielnego krytycznego myślenia,

zdolności do miłości4 i samourzeczywistnienia. Inaczej mówiąc, utrudnia

kształtowanie ludzi o tzw. orientacji produktywnej5 lub, posługując się

terminologią tej książki, orientacji na "być" ("bycie"). Bowiem nie postęp

materialny jest dla niego najważniejszym kryterium oceny poszczególnych

społeczeństw, lecz realizacja zawartego w ludziach pozytywnego potencjału

rozwojowego.

W tym miejscu dotykamy kluczowego dla Mieć czy być? rozróżnienia dwóch sposobów

(modi) istnienia (egzystencji) człowieka. Pierwszy z nich zorientowany jest na

posiadanie, drugi na bycie. Są to rzecz jasna typy idealne i konkretni ludzie

zbliżają się do jednego z tych dwóch biegunów, nigdy ich w pełni nie osiągając.

Subtelne analizy obu tych sposobów ludzkiego istnienia, ich infrastruktura

aksjo-logiczno-emocjonalna zajmują w Mieć czy być? bardzo wiele miejsca

(zwłaszcza w części I i II) i nie jest moim zadaniem bardziej szczegółowy ich

opis.

Trzeba jednakże podkreślić, iż cywilizacja współczesna spotyka się z ostrą

krytyką Fromma przede wszystkim z tego powodu, iż dominujący w niejspo-sób

istnienia jest zorientowany na posiadanie. Do jego

4 E. Fromm, O sztuce miłości. Warszawa 1971 (I wyd. 1956) (tłum. A. Bogdański),

r. III.

5 E. Fromm, Mań for Himself, New York 1947, r. III.

nader różnorodnych przejawów należą m.in. hedo-nistyczne postawy współczesnych

ludzi, utożsamianie przez nich szczęścia nie z rozwojem i samourze-

czywistnieniem lecz zaspokojeniem zmysłowym, za-^ chłanność, hiperkonsumpcja, a

także wspomniany już

•^f wcześniej eksploatatorski stosunek do przyrody. Li-> sta grzechów związanych

z praktykowaniem postaw

• <^, zorientowanych na posiadanie oraz wynikających stąd zagrożeń dla człowieka

jest więc bardzo długa.

Gdzie więc w tej dramatycznej sytuacji szukać dróg wyjścia?" Czy można^w

ogóle_myslec o jakiejś

- realna alternatywie?

Odpowiedź Fromma - szkicowo rzecz ujmując

• - jest prosta: [potrzebna jest radykalna przemiana : postaw i

wartoscT~ludzkich. Musi zwyciężyć modus Bycia nad^posiadaniem. inaczej mówiąc,

ludzie muszą powrócić do wartości głoszonych przez jwórców wielkich religii

humanistycznych (np. Budda, Jezus

-y^z Nazaretu, ^humanistyczna pschyoanaliza), którzy 4. '3e facto postulowali

praktyKowame systemu warto--^ .^ści zorientowanego na "bycie"JL

v / Fw^zgodzie z tym założeniem E. Fromm w III części Mieć czy być? zajmuje się

określeniem warun-

-- ków, które zasadniczo sprzyjałyby owej radykalnej ^ -...L przemianie postaw i

wartości ludzkich, konstruując ^ swoistą anarcho-socjalistyczną "utopię bycia".

I znów nie jest w tym miejscu moim zadaniem bardziej szczegółowy opis owej

utopii6. Chcę natomiast przede wszystkim wydobyć swoisty klimat analiz Fromma, a

więc przekonanie o radykalnym

6 Przez "utopię" rozumiemy tutaj całościową wizję społeczeństwa przeciwstawioną

zastałej rzeczywistości i służącą jej krytyce. Takie jej pojmowanie nie

przesądza, czy (i w jaki sposób) jest ona realizowana.

kryzysie naszej cywilizacji, polegającym głównie na praktykowaniu przez ludzi

fałszywego systemu wartości i związanych z tym zagrożeń, profetyczne próby

(uwzględniające jednakże ustalenie współczesnej nauki) konstruowania alternatyw

rozwojowych i, mimo wszystko, względny optymizm w ocenie celowości konstruowania

alternatywnych światów i szans realizacji takich prób. Fromm odrzuca bowiem

doktrynę "grzechu pierworodnego" (czyli przekonanie o nieuleczalnym zepsuciu

natury ludzkiej) w różnych, także świeckich (T. Hobbes, A. Schopenhauer, Z.

Freud) jej wersjach, i głęboko wierzy w prospołeczne, konstruktywne dyspozycje

człowieka, w dobrą naturę ludzką, której urzeczywistnieniu ma sprzyjać właściwa

organizacja społeczna ("zdrowe społeczeństwo", "państwo bycia" itp.).

Odnosi się wrażenie, że Fromm lubi człowieka i ufa mu nawet wtedy, gdy go poucza

i ostro krytykuje - trudno o bardziej naturalną reakcję - a ten odpłaca mu za to

sympatią. Niewielu jest chyba współczesnych pisarzy, o których tak często, jak o

Frommie, mówiono by: bardzo go lubię...

Pierwsze w Polsce pełne wydanie Mieć czy być? stanowi świetną okazję do

przedstawienia intelektualnej sylwetki Ericha Fromma7. A zauważyć trzeba, iż

Fromm jest w Polsce lepiej znany niż pozostali czołowi myśliciele z kręgu

frankfurckiego (m.in.

7 Zwięzłe omówienie jego twórczości i biografii dają m.in.:

M. Chałubiński, Fromm, Warszawa 1993; wstęp F. Ryszki (do:) E. Fromm, Ucieczka

od wolności, Warszawa 1970; nota biograficzna J. Prokopiuka (w:) E. Fromm,

Szkice z psychologii religii, Warszawa 1966; R. Saciuk, Amerykańska

psychoanaliza kulturowa, Wrocław 1986, r. III wraz z przypisami.

M. Horkheimer, M. Marcuse, T.W. Adomo, J. Ha-bermas).

Z jego prac na język polski przełożono jak dotąd m.in. Ucieczkę od wolności (I

wyd. 1941, wyd. poi. 1970), O sztuce miłości (I wyd. 1956, wyd. poi. 1971),

Szkice z psychologii religii (jest to wybór jego różnych prac; wyd. poi, 1966),

Zapomniany język (I wyd. 1951, wyd. poi. 1972) i całkiem niedawno Niech się

stanie człowiek. Z psychologii etyki (1994 r., tłumaczenie Mań for Himself, I

wyd. 1947), by nie wymieniać wielu artykułów i studiów rozproszonych w różnych

periodykach.

Erich Fromm urodził się we Frankfurcie nad Me-nem w r. 1900 w rodzinie

rabinackiej o starych tradycjach. Tam właśnie dokładnie zapoznał się z Biblią.

"Byłem wychowany - wspomina - w religijnej żydowskiej rodzinie i pisma Starego

Testamentu oddziaływały na moją wyobraźnię i kształtowały ją bardziej niż

cokolwiek - choć nie wszystkie w tym samym stopniu; byłem znudzony, a nawet

zdegustowany historią podboju Kanaanu przez Hebrajczyków, nie trafiła do mnie

historia Mordechaja czy Estery i nie potrafiłem jeszcze wtedy docenić Pieśni nad

Pieśniami. Ale historia nieposłuszeństwa Adama i Ewy, błaganie Boga przez

Abrahama o uratowanie mieszkańców Sodomy i Gomory [...] głęboko mnie poruszyły.

Ale najbardziej proroctwa Izaja-sza, Amosa i Joela. Nie tyle z powodów zawartych

w nich ostrzeżeń i przepowiedni nieszczęść, ile z powodu zapowiedzi «dni

ostateczny ch», kiedy to narody przekują swoje miecze na lemiesze, a dzidy na

sierpy; naród nie podniesie miecza przeciwko narodowi i wszelkie wojny ustaną,

kiedy wszystkie narody będą w przyjaźni i kiedy «ziemia wypełni się łaską Pana

tak jak woda wypełnia morze». Gdy miałem

trzynaście, czternaście lat wizja uniwersalnego pokoju i harmonii pomiędzy

narodami poruszyła mnie głęboko"8.

Na dojrzewającego, bardzo wrażliwego chłopca silnie wpłynęły także doświadczenia

pierwszej wojny światowej. Tragedia śmierci wielu jego znajomych rodziła pytania

o sens i przyczyny tych nieszczęść.

Obserwacje potęgujących się w Niemczech nastrojów szowinistycznych (z którymi

był związany rosnący antysemityzm), a także propagandy, zawsze

usprawiedliwiającej zmienną politykę rządu i zohydzającej przeciwnika, kierowały

zainteresowania Fromma w stronę psychologii i socjologii. Chcąc uzyskać

odpowiedź na wiele natarczywie nasuwających mu się pytań, Fromm sięgnął do

książek Zygmunta Freuda i Karola Marksa.

"Moje doświadczenia [...] - pisał po latach zadecydowały o namiętnym

zainteresowaniu naukami Freuda i Marksa. Pochłaniały mnie zarówno problemy

jednostki, jak i społeczeństwa; usiłowałem gorączkowo znaleźć odpowiedź na

dręczące mnie pytania. Obydwie teorie dostarczyły mi ich [...]. Chciałem

zrozumieć prawa społecznego istnienia ludzi"9. Jest rzeczą interesującą, iż

bardzo wcześnie dostrzegł on jednostronność tych koncepcji. Również bardzo

wcześnie zrodziła się u niego idea syntezy tych kierunków, która nie przestała

zaprzątać mu uwagi aż po ostatnie dni jego pracy naukowej.

Nieco później Fromm podjął studia na wydziale filozofii uniwersytetu

frankfurckiego. Studiował też psychologię w Monachium, Berlinie i Heidelbergu.

8 E. Fromm, Beyond the Chains of Illusion. My Encounter irith Marx and Freud,

London 1980, s. 4-5.

9 Ibidem, s. 8.

W Heidelbergu otrzymał tytuł doktora nauk filozoficznych w 1922 r. W latach

1923-1924 odbywał studia w Berlińskim Instytucie Psychoanalitycznym i rozpoczął

praktykę psychoanalityczną.

Bardzo ważnym wydarzeniem w życiu Fromma było zetknięcie się i współpraca z tzw.

szkołą frankfurcką. Ten ważny teoretyczny ośrodek naukowy, istniejący od 1923

r., skupiał w swoim gronie wielu wybitnych myślicieli związanych z lewicą

społeczną, którzy usiłowali łączyć niedogmatycznie pojmowany materializm

historyczny z psychoanalizą, neokanty-zmem, heglizmem. Szkoła frankfurcka

podjęła też ambitnie zakrojone studia nad wpływem przemian formacji

kapitalistycznych na kulturę i ludzką osobowość. W badaniach tych Fromm miał

bardzo duży udział, gdyż w latach 1929-1932 był wykładowcą w Instytucie Badań

Społecznych, istniejącym przy uniwersytecie frankfurckim.

Naukowców współpracujących z kręgiem frankfurckim szczególnie interesowało w

tych latach zjawisko nazizmu. Liczne dyskusje teoretyczne i zaawansowane pomysły

badań empirycznych niemieckich klas średnich, tylko częściowo zrealizowane,

zrodziły koncepcję osobowości autorytarnej (sadoma-sochistycznej). W jej

opracowaniu duży udział miał Fromm. Jego zdaniem - i zdaniem wielu innych

badaczy - zwycięski pochód faszyzmu w Niemczech był ułatwiony tym, że typ

psychiczny dominujący wśród przedstawicieli niemieckich klas średnich i w innych

warstwach społecznych charakteryzował się nieświadomym pragnieniem silnej

władzy, którą personifikowała postać Adolfa Hitlera.

Z okresu bezpośredniej współpracy Fromma z kręgiem frankfurckim pochodzą jego

studia opublikowane w organie tej szkoły "Zeitschrift fur Sozialfor-

schung", gdzie sformułował on idee rozwijane w późniejszym okresie swej

twórczości naukowej, m.in. reformowania psychoanalizy Freuda, koncepcję

charakteru społecznego, syntezy materializmu historycznego i freudyzmu itp. Z

tego też okresu pochodzą pierwsze jego większe publikowane prace, m.in. Die

Entwicklung des Christusdogmas (1930 r.) poświęcona problemom ewolucji dogmatu

Trójcy Świętej do I soboru nicejskiego (325 r.).

Pod koniec 1932 r. Fromm wyjechał do Stanów Zjednoczonych na zaproszenie

Chicagowskiego Instytutu Psychoanalitycznego, i tam dotarła do niego wiadomość o

dojściu Hitlera do władzy (styczeń 1933 r.). W tej sytuacji postanowił on

pozostać w USA.

Pobyt w Stanach Zjednoczonych był dla Fromma okresem niezwykle wytężonej i

bardzo owocnej działalności badawczej oraz naukowo-dydaktycznej. W latach 1934-

1941 był on członkiem Międzynarodowego Instytutu Badań Społecznych (stanowił

kontynuację ośrodka frankfurckiego) przy Columbia University i wykładowcą tejże

uczelni. W 1941 r. wychodzi Ucieczka od wolności, jego pierwsza książka, która

przyniosła mu międzynarodową sławę. Fromm podsumował w niej wcześniejsze wyniki

swych badań genezy niemieckiego faszyzmu.

Bliskie więzi łączyły Fromma z czołowymi przedstawicielami neopsychoanalizy, a

zwłaszcza z Karen Horney (znał ją jeszcze z okresu swej pracy w berlińskim

Instytucie Psychoanalitycznym), H. S. Sulliva-nem i C. Thompson. W latach 1941-

1942 Fromm pracował w założonym przez K. Horney Amerykańskim Instytucie

Psychoanalitycznym i wykładał w New School for Research. Od 1943 r.

współkierował Instytutem Psychiatrycznym im. Williama A. White'a w Nowym Jorku

(jego dyrektorem był H.S. Sullivan).

W latach 1942-1951 Fromm wykładał w Benning-ton College w stanie Vermont. W 1951

r. został profesorem psychologii Szkoły Medycznej przy Autonomicznym

Uniwersytecie w Meksyku, gdzie założył także własny Instytut Psychoanalityczny.

Lata czterdzieste i pięćdziesiąte stanowiły niezwykle płodny okres w życiu E.

Fromma. Ważniejsze prace, które powstały w tym okresie, to: Mań for Himself

(1947) zawierała ona m.in. systematycznie wyłożoną teorię osobowości i

charakteru społecznego), The Sane Society (1955), która oprócz koncepcji

specyficznie ludzkich potrzeb i prób analizy sytuacji człowieka w społeczeństwie

kapitalistycznym prezentowała też rozbudowaną utopię "zdrowego społeczeństwa"

(communitarian socialism) oraz Psychologia a religia (1955), najbardziej

systematyczny traktat Fromma z dziedziny filozofii religii. Wielkim bestsellerem

okazała się opublikowana w 1956 r. książka O sztuce miłości.

W latach późniejszych nie zauważa się u Fromma spadku żywotności intelektualnej.

Przeciwnie, publikuje on wiele książek, z których co najmniej dwie:

The Reyolution of Hope (1968) i prezentowana teraz polskiemu czytelnikowi Mieć

czy być? (1976) zyskały

wielki rozgłos.

Z innych studiów Fromma opublikowanych w późniejszym okresie życia wspomnę o

Marx's Concept o f Mań (1961), która stanowiła obszerny wstęp do pierwszego,

amerykańskiego wydania Rękopisów ekono-miczno-filozoficznych Karola Marksa

(tłumaczył je Tom Bottomore), Anatomy ofHuman Destructweness (1973), jednej z

podstawowych książek na temat uwarunkowań ludzkiej agresywności, i ostatniej z

opublikowanych przez niego większych prac Sigmund Fre-uds Psychoanalyse - Grósse

und Grenzen (1979).

Erich Fromm przebywał w ostatnich latach życia w Muralto (Szwajcaria), gdzie

obdarzono go tytułem honorowego obywatela kantonu. Zmarł tamże 18 marca 1980 r.

Z omówionych - z konieczności wyrywkowo - fragmentów biografii Fromma wynika

chyba jednoznacznie, że trudno mówić w jego przypadku o zasadniczych przełomach

duchowych. Prace Fromma z późnego okresu twórczości mają się do pisanych w

początkach jego naukowego życia jak pomysł (idea), szkic do realizacji, na

przykład już jedno z pierwszych jego studiów Die Entwicklung des Christusdogmas

(1930) zawiera pomysł syntetycznego wykorzystania psychoanalizy i materializmu

historycznego do badania zjawisk religijnych. Idei tej wierny będzie Fromm nie

tylko w Ucieczce od wolności (1941), lecz i w ostatniej opublikowanej książce:

Sigmund Freud Psychoanalyse - Grósse und Grenzen.

Ideę "zdrowego społeczeństwa", przeciwstawionego zastanej "chorej"

rzeczywistości daje się zauważyć w studiach Fromma publikowanych w "Zeitschrift

fur Sozialforschung", nieco śmielej te pomysły rozwija Ucieczka od wolności, ale

rozwiniętą postać utopia Fromma uzyskuje dopiero w The Sane Society. W The

Reuolution of Hope (1968) i Mieć czy być? (1976) kontynuuje te charakterystyczne

dla jego twórczości wątki moralno-utopistyczne.

Polemiką z biologizmem Freuda są w znacznej części wypełnione już

najwcześniejsze publikacje Fromma. W opozycji do twórcy psychoanalizy tworzył on

własną teorię osobowości i charakteru społecznego. Jednak rozwinięcie tych

pomysłów nastąpiło dopiero w Ucieczce od wolności oraz Mań for Himself (1947), a

później w The Sane Society oraz Mieć czy być?

Wiele z książek autora Ucieczka od wolności trudno nazwać naukowymi. Mam

oczywiście na myśli nie ich wartość poznawczą, lecz nie skrywane przezeń pasje

moralizatorskie i chęć naprawiania świata, które wykraczają poza ambicje

rzetelnego naukowo opracowania zebranego materiału podanego później w

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: