Ludwig Wittgenstein - O Pewności.pdf - Wittgenstein Ludwig - inacosiegapisz

Biblioteka ALETHEIA

Ludwig Wittgenstein

O pewności

Greckie słowo ALETHEIA oddawane jest

zazwyczaj za pomocą łacińskiego „veritas"

oraz jego odpowiedników w językach nowożytnych.

Znaczy więc tyle, co „prawda", jednakże zgodnie

ze swoją etymologią ALETHEIA ma sens negatywny,

bo jest rzeczownikiem zaprzeczonym. Będący

jej podstawą przymiotnik ALETHES składa się

z partykuły przeczącej A - i z rdzenia słownego,

który w najczystszej postaci widoczny jest w LETHO,

homeryckim wariancie ogólnogreckiego LANTHANO

ukrywam", a także w LETHE „zapominanie,

zapomnienie" oraz w LATHOS „zapomniany"

(Theocr. 23, 24), i znaczy „nie ukryty", „nie zatajony".

W swym źródłowym znaczeniu ALETHEIA to -

to, co nieskrywane", „to, co niezatajone",

bądź we współczesnej wykładni Martina Heideggera -

nieskrytość".

PRZEŁOŻYLI

MAŁGORZATA SADY i WOJCIECH SADY

WSTĘPEM OPATRZYŁ

WOJCIECH SADY

Warszawa 1993

Tytuł oryginału: Uber Gewifiheit

Podstawa przekładu: Uber GewiftheitlOn Certainty,

Harper Torchbook, New York, Evanston, San Francisco,

London 1972

Opracowanie graficzne: Jan Bokiewicz

PRZEDMOWA

Małgorzata Sady and Wojciech Sady ©

Tytuł dotowany przez Fundację Kultury

W 1946 r. Ludwig Wittgenstein 1 skończył pisać Część I

Dociekań filozoficznych — i przez parę następnych lat czytał

tekst wybranym osobom jako niedoskonały, ale jednak

najlepszy, na jaki go było stać, wyraz jego nowych poglądów

na naturę języka. Wcześniej, zwłaszcza w latach 1937-1944,

intensywnie pracował nad Częścią II książki, która miała

być wykładem nowej filozofii logiki i matematyki — twierdził

wówczas, że w tej dziedzinie osiągnął najwięcej. W końcu

jednak, niezadowolony z uzyskanych wyników, zdecydował

się opublikować Część I oddzielnie. (Notatki do Części II

wydano pośmiertnie, w latach 1956 i 1978, jako Remarks on

the Foundations ofMathematics.) 2 W połowie lat

czterdziestych, co wyraźnie widać w końcowych partiach

Części I, jego zainteresowania przesunęły się od filozofii

matematyki do — jak to określał — filozofii psychologii.

Pracom nad filozofią psychologii — inspirowanym

głównie lekturą Principles of Psychology Williama Jamesa

ISBN 83-901171-1-8

Informacje o życiu Wittgensteina i elementarne wprowadzenia do obu

jego filozofii znaleźć można w Wojciech Sady, Wittgenstein. Życie i dzieło.

Lublin, Daimonion 1993.

Wittgenstein pisał po niemiecku, ale jego pisma publikowano

pośmiertnie w Anglii, w większości z równoległymi przekładami angiels-

kimi — i te ich wydania są najlepiej znane, tym bardziej, że właśnie wśród

filozofów anglojęzycznych prace te wywołały najżywszy oddźwięk. Ich

tytuły pochodzą od wydawców, którymi zgodnie z wolą Wittgensteina

zostali Elizabeth (G. E. M.) Anscombe, Rush Rhees i Georg Henrik von

Wright.

i Gestalt Psychology Wolfganga Kohlera — poświęcił Wit-

tgenstein pozostałe mu pięć lat życia. Mimo rosnących

kłopotów ze zdrowiem (niestrawność, rozstrój nerwowy,

wreszcie rak prostaty) pisał w tym czasie bardzo dużo. Co

pewien czas dyktował wybrane fragmenty maszynistce;

powstały w ten sposób zbiory uwag, wydane w latach

1980-1982 jako Remarks on the Philosophy of Psychology,

Yolume I (maj 1946 — październik 1947), Remarks on the

Philosophy of Psychology, Yolume //(listopad 1947 — sierpień

1948) i Las t Writings on the Philosophy of Psychology,

Yolume I: Preliminary Studies for Part II of Philosophical

Investigations (październik 1948 — marzec 1949). Maszyno-

pisy te poprawiał i poddawał dalszym selekcjom; wynikiem

tych zabiegów są m. in. dwa zbiory uwag, z których

wcześniejszy opublikowano w 1967 r. jako Zettel (Kartki),

zaś późniejszy wydawcy włączyli do Dociekań filozoficznych

jako ich obecną Część II. (Tłumaczono tę kontrowersyjną

decyzję faktem, że Wittgenstein zamierzał tych notatek użyć

do rewizji kilkudziesięciu ostatnich stron Części I.) Notatki o

filozofii psychologii powstawały też po 1949 r., zachowane

rękopisy opublikowano w 1992 r. jako Last Writings on the

Philosophy of Psychology, Yolume II: The Inner and the

Outer, 1949-1951 (ostatnie zapiski poczynione zostały 15

kwietnia 1951 r.).

W 1947 r. Wittgenstein ostatecznie zrezygnował z katedry

w Cambridge. Miał trochę oszczędności, ale nie miał

domu. Zamieszkał zrazu na irlandzkiej farmie. Następnych

parę miesięcy spędził samotnie w należącej do przyjaciela

chacie na odludnym wybrzeżu Irlandii. (Żywił się wówczas

prawie wyłącznie konserwami, a na uwagę tubylca, że to

bardzo niezdrowo, odparł: „Ludzie i tak żyją za długo".)

Wreszcie kłopoty ze zdrowiem zmusiły go do zamieszkania w

hotelu w Dublinie, co pewien czas bywał też u rodziny w

Wiedniu i u przyjaciół w Cambridge. Ten wielki samotnik

stwierdził teraz, że dłużej już samotności znieść nie może,

tym bardziej, że będąc chory, potrzebował po prostu opieki. Z

wdzięcznością przyjął więc zaproszenie od swego ucznia

i przyjaciela, Normana Malcolma, i w lipcu 1949 r. odpłynął

do Stanów Zjednoczonych.

Malcolm przybył do Cambridge w 1938 r. i szybko uległ

kompletnej fascynacji Wittgensteinem, przejął jego poglądy,

naśladował jego zachowanie. Nie usłuchał go w jednym:

zamiast porzucić filozofię i zabrać się do jakiejś „uczciwej",

fizycznej pracy, po powrocie do U.S.A. zrobił doktorat i

został wykładowcą filozofii. W 1949 r. pracował w Cornell

University. Wittgenstein zamieszkał w jego domu w Ithaca

(na pytanie żony Malcolma, co będzie jadał, odparł, że jest

mu to obojętne, o ile tylko dostanie na wszystkie posiłki to

samo; w rezultacie jadał wyłącznie chleb z serem). Uczest-

niczyli wspólnie w ogromnej liczbie seminariów i dyskusji, w

których brali udział m. in. Max Black, John Nelson i Oets

Bouwsma, a które Wittgenstein kompletnie zdominował

swoją obecnością. Malcolmowi czytał, uwaga po uwadze,

Dociekania filozoficzne. Rychło jednak te lektury zamieniły

się w dyskusje, a jednym z wiodących tematów stała się

próba obalenia sceptycyzmu, podjęta przez George'a Ed-

warda Moore'a w dwóch artykułach: Obrona zdrowego

rozsądku i Dowód na istnienie świata zewnętrznego*.

Późnym latem 1949 r. Wittgenstein poczuł się bardzo źle,

ale przeprowadzone w szpitalu badania niczego nie wykryły.

W październiku powrócił do Anglii, a w listopadzie lekarz z

Cambridge, dr Edward Bevan, stwierdził u niego raka

prostaty. Wiadomość przyjął z najwyższym spokojem, wyraził

tylko zmartwienie, że kuracja hormonalna może pozwolić mu

żyć jeszcze kilka lat. Na Boże Narodzenie pojechał do

rodzinnego domu (a raczej pałacu) w Wiedniu, w którym

jego siostra, Hermina, umierała właśnie na raka, a gdzie w

luksusowych warunkach przebywał przez trzy miesiące.

Czytał wtedy Farbenlehre (Teorię kolorów) Goethego — po-

G. E. Moore, O metodzie filozoficznej. Wstęp, wybór, tłumaczenie

Wojciech Sady. Warszawa 1990, ss. 16-35, 68-85. Książka została wydana w

skandaliczny sposób, pozbawiona przyobiecanej tłumaczowi korekty

zawiera kilkaset błędów. Mimo to będę się do niej w tym opracowaniu

odwoływał.

budziło go to do spisania serii uwag, włączonych do

wydanych w 1977 r. Remarks on Colour (Uwagi o kolorze).

Zaczął też pisać o problemach, o których dyskutował z

Malcolmem parę miesięcy wcześniej — problemach statusu

poglądów na świat Zdrowego Rozsądku w ujęciu G. E.

Moore'a — i tak powstały uwagi, noszące w prezentowanym

poniżej tekście numery od l do 65.

Po krótkim pobycie u przyjaciół w Londynie i Cambridge

(pisał w tym czasie kolejne uwagi o kolorach), zamieszkał w

kwietniu 1950 r. w domu Elizabeth Anscombe w (Mordzie,

gdzie, z przerwami, pozostał do lutego 1951 r. Późnym latem

spisał uwagi od 66 do 299 O pewności. Dwukrotnie spotykał

się w tym czasie z dominikaninem, Ojcem Konradem, co

jeszcze bardziej utwierdziło go w przekonaniu, że nie jest w

stanie zaakceptować dogmatów wiary swego dzieciństwa.

Mimo, że pieniądze mu się kończyły, odmówił przyjęcia

stypendium od Fundacji Rockefellera, twierdząc, że nie jest

już zdolny do twórczej pracy filozoficznej.

Jesienią odwiedził w towarzystwie studenta z Cambridge,

Bena Richardsa, swą pustelniczą chatę w Norwegii; chciał

spędzić tam resztę życia, ale nic z tych planów nie wyszło.

Potem, za wstawiennictwem Ojca Konrada, miał zamieszkać w

klasztorze. Z początkiem 1951 r. stało się jednak oczywiste, że

koniec jest bliski. Bał się umierać w szpitalu i z wdzięcznością

przyjął w pierwszych dniach lutego zaproszenie drą Bevana, by

nie płacąc za nic spędził ostatnie dni w jego domu w Cambridge.

Wkrótce potem zaprzestano wszelkich kuracji. I wtedy

właśnie Wittgenstein, który od jesieni niczego nie napisał,

zabrał się jak szalony do pracy. Powiedział wówczas do

przyjaciela, że w tych ostatnich dniach nie interesuje go

zupełnie „życie przyszłe", a tylko życie obecne i to, co jeszcze

może napisać. W ciągu dwóch miesięcy powstał szereg notatek o

kolorach (uwagi l — 88 On Colour), o filozofii psychologii, a

wreszcie ponad połowa tekstu O pewności (uwagi 300 — 676).

26 kwietnia 1951 r. skończył 62 lata. 27-go spisał ostatnie

uwagi filozoficzne. 28-go stracił świadomość. 29-go, otoczony

przez paru swych uczniów i przyjaciół, zmarł.

Notatki O pewności mają znaczenie dwojakie. Po pierwsze

— i przede wszystkim — Wittgenstein rozwija w nich

pewne idee z Dociekań filozoficznych, wprowadza też idee

nowe, których w jego „główniaku" nie znajdziemy. Po

drugie, jako polemika z Moore'm, mogą one szalenie pomóc w

zrozumieniu zawiłości filozofii Dociekań. Tak bowiem, jak

Tractatus logico-philosophicus był — nader krytycznym —

rozwinięciem filozofii Russella, tak na Dociekania filozoficzne

patrzeć można jako na — nader krytyczne — rozwinięcie

filozofii Moore'a. Przypomnijmy w związku z tym parę

faktów.

W 1903 r. Bertrand Russell i George Edward Moore dali

początek jednemu z dwu wielkich nurtów filozofii XX w.:

filozofii analitycznej. Obaj rozwiązać chcieli wielkie, kla-

syczne problemy filozoficzne, obu dręczyła świadomość, że

dzieje tej dyscypliny są dziejami porażek i złudzeń. Szukali

przeto metody, która pozwoli zbudować system filozofii na

trwałych podstawach i w rzetelny sposób. Znaleźli tę metodę w

analizie językowej. Moore rozpoczynał Principia Ethica

(1903) od znamiennego stwierdzenia:

We wszystkich (...) badaniach filozoficznych trudności i nieporozu-

mienia, jakich pełno w historii tej dziedziny, powodowane są

głównie przez bardzo prostą przyczynę: a mianowicie przez próby

odpowiadania na pytania bez uprzedniego ścisłego ustalenia, na

jakie to pytanie chcecie dać odpowiedź.

Warunkiem koniecznym rzetelnego filozofowania jest przeto

usunięcie językowego zamętu, dokładne ustalenie, jakie

pojęcia kryją się za naszymi stówami i jakie sądy wyrażane są

przez nasze zdania.

W tym miejscu drogi Russella i Moore'a rozchodziły się:

Russell prowadził analizy logiczne, próbując wyeksplikować

tradycyjne problemy filozoficzne w precyzyjnym języku

logiki matematycznej; Moore zadowalał się mnożeniem

wyjaśnień przy użyciu języka potocznego, co określa się

Ludwig Wittgenstein - O Pewności.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: