Czesława Fater
Aniołowie bez skrzydeł
Łzy mojego Dziadka
Dziesiątki lat upłynęły od zagłady Żydów w drugiej wojnie światowej. Lęk, ucieczka od śmierci i niezłomna walka o życie nie były daremne. Ocalona, wyszłam z pożogi i czułam się jak zmartwychwstała. Gorzkie myśli i krwawe obrazy wyryte w mózgu zepchnęłam głęboko w niepamięć, aby zacząć życie od nowa. Marzyłam o dachu nad głową, pracy i gnieździe rodzinnym.
Spotkałam człowieka o łagodnym charakterze, pełnym wyrozumienia. Miłością goił rany w moim sercu. Razem, wspólnym wysiłkiem budowaliśmy dom.
Ciepło rodzinne umożliwiło nam twórcze i samodzielne życie, według własnych upodobań i zainteresowań. Dom stał się dla nas świątynią wypełnianą pracą i ważnymi treściami. Choć po paraliżujących przeżyciach wojny przygnębiona i wycieńczona, jednak duchowo i psychicznie silna, realizowałam plany, trzymając się Mickiewiczowskiej dewizy: “Mierz siły na zamiary, nie zamiar podług sił.”
Często zadawałam sobie pytanie, z jakich źródeł czerpałam wiarę w siebie, równowagę i siłę duchową do wytrwania w tej walce ze ścigającą mnie śmiercią?
Odpowiedź znalazłam sięgając do korzeni, do wspomnień z odległych lat mojego dzieciństwa. Bywałam wtedy często u Dziadków - rodziców Mamy - w Aleksandrowie. Babcia z “cynamonowego” sklepiku wyżywiła swoją rodzinę. Żyli ubogo, ale chędogo. Synowie kształcili się w Jesziwie, córki, choć wychowane bardzo religijnie, chłonęły wiedzę i były otwarte na świat. Mama wyróżniała się erudycją i talentami. Czytała prozę i poezję niemiecką i rosyjską w oryginale, równie dobrze opanowała klasyków żydowskich. Opowiadała legendy z mitologii greckiej, znała poglądy różnych filozofów. Najczęściej powtarzała mądrości z Midraszy żydowskich. Lubiła dyskutować na tematy religii i świeckości, nie widząc sprzeczności w ich połączeniu. Kochała muzykę, teatr i malarstwo. Jej osobowość; uroda i maniery wywoływały szacunek i uznanie otoczenia. Wychowywała swoje dzieci niezwykle starannie, dbała o ich rozwój intelektualny i artystyczny, kształtowała poczucie estetyki i piękna, chodziła z nimi na koncerty i wystawy. Za wszystko, co w dzieciństwie i młodości sprawiało mi radość i satysfakcję, jestem jej bardzo wdzięczna i będę opłakiwać ją do końca moich dni.
A Dziadek?
Przesiadywał od wczesnego rana do późnej nocy nad świętymi księgami Talmudu. Żywił głęboką wiarę w przyjście Mesjasza. Rezygnował z przyjemności doczesnego życia dla zapewnienia sobie zaszczytnego miejsca w raju wśród cadyków wszystkich pokoleń. Jedyną odmianą w jego codzienności były doroczne wyjazdy do rebego w Górze Kalwarii. Tam w bóżnicy cadyka odprawiał modły noworoczne wśród tysięcy chasydów.
Z wielu, bardzo wielu obrazów wciąż żywych w mojej świadomości przytoczę tylko dwa:
Noc. . . Przytulona do Babci, śpię głęboko. Nagle budzą mnie jęki i westchnienia. Otwieram oczy, odwracając się do światła. Widzę Dziadka pochylonego nad opasłą księgą. Jego czoło i zżółkłe kartki oświetla gruba świeca. Łzy spływają mu po twarzy. Przelękniona zeskakuję z łóżka. Podbiegam do niego.
- Czemu płaczesz, Dziadziu? - pytam. - Co cię boli? Czy jesteś chory?
Dziadek podnosi głowę znad księgi, przerywa modły i wziąwszy mnie na ręce, sadza na kolana. Całuje, głaszcze po głowie i szepcze:
- Wrogowie spalili naszą świątynię. . . wygnali nas z naszego kraju. Jerozolima została zburzona, zamieniona w pustynię. . . Ciężko żyć w diasporze. . . Kiedy będziesz duża, zrozumiesz moje słowa.
Miałam wtedy pięć lat. Kiedy dorosłam, uprzytomniłam sobie, że owej nocy Dziadek odprawiając modły opłakiwał zburzenie Jerozolimy.
Rok 1939, listopad. Niemcy niszczą Polskę. Posługując się perfidnymi metodami, ścigają i rozstrzeliwują niewinnych mieszkańców mego miasta. Od pierwszej chwili ogłosili wyrok śmierci na społeczność żydowską. Toteż Żydzi ogarnięci trwogą masowo uciekają z dużych miast na prowincję, inni z miasteczek do większych osiedli. I jedni, i drudzy wierzyli, że wybrana droga pomoże im ominąć śmierć.
W domu Dziadka w Łodzi skupili się bliscy i krewni z różnych stron kraju. Moje siostry z mężami i niemowlętami szykowały się do ucieczki do Warszawy. Ja, najmłodsza, starałam się im pomóc, opiekując się ośmiomiesięczną siostrzenicą i czteromiesięcznym siostrzeńcem.
Zamęt, panika i strach rosły z godziny na godzinę. Dochodziły słuchy o hitlerowskich zbrodniach, łapankach na ulicach, w domach, wywożeniu do obozów i znęcaniu się nad ofiarami. W tej sytuacji Rodzice, którzy wcześniej opuścili Łódź i dotarli do rodzinnego miasta Ojca, prosili, abym natychmiast przyjechała do nich, bo życie w miasteczku wydawało się spokojniejsze. Posłuszna, przygotowałam rzeczy pierwszej potrzeby. Wybrałam także garderobę dla siostry Mamy i jej rodziny. Ciocia z mężem i córeczkami pozostali na miejscu, uważając, że ta barbarzyńska wojna musi się szybko skończyć.
Gdy szłam pożegnać się z wujostwem, udało mi się kupić bochenek chleba, trochę kartofli, cukier i ciasteczka dla dzieci. Obładowana paczkami, pośpiesznie weszłam na ulicę Kościelną. Na trzecim piętrze, w jednopokojowym mieszkanku, przy stole siedzieli wszyscy, pogrążeni w rozpaczliwym smutku i strachu. Najbardziej zaskoczyła mnie obecność Dziadka z Aleksandrowa. Przybył do Łodzi razem z innymi uchodźcami. U cioci czuł się pewniejszy. Poznał mnie od razu. Zerwał się z miejsca i podniesionym głosem zawołał:
- Wnuczka moja przyszła do nas! Anioł w domu!
Mało nie upadł ze wzruszenia. Odetchnął, usiadł, ręce złożył przed sobą na stole, a na nich oparł głowę.
Wszyscy milczeli, nie reagowali. Ich wygląd zdradzał cierpienie. Jakby wstydzili się swojej nędzy i bezradności. . . Po długich minutach grobowej ciszy opowiedziałam im o ucieczce Rodziców, sióstr i o tym, że na życzenie Rodziców opuszczam Łódź. Na pytanie, czy chcą wyjechać razem ze mną, bogobojny Dziadek odpowiedział:
- Zostaję z dziećmi do końca wojny, będę dzielić ich los. Przyjmujemy Sąd Boży.
Dyskretnie, żeby nie urazić wujostwa, wyjęłam chleb, pokroiłam w kawałki i posypałam cukrem. Z braku opału nic ciepłego nie było do picia. Jedli ostrożnie, aby starczyło na jutro, pojutrze, a może na wiele dni. . .
Usiadłam obok Dziadka. Wzięłam jego zimną dłoń i nieśmiało ją pocałowałam. Podziwiałam spokój tych dotkliwie cierpiących ludzi. Nikt z nich nie skarżył się ani nie narzekał. Nawet w najbardziej przytłaczających momentach mój Dziadek nie bluźnił. Głęboko wierzył w sprawiedliwość boską.
Księżyc ukazał się zza horyzontu, zmrok zapadł. Pożegnanie z rodziną, szczególnie z uwielbianym Dziadkiem, było bardzo bolesne. Z kolei objęli mnie ciocia, wujek, małe kuzyneczki. Całowałam ich, a oni stali bez słów, płakali. Dziadek z wysiłkiem wstał z krzesła, opierając się na mnie. Drobnym krokiem odprowadził mnie do schodów. Przy poręczy stanęliśmy. Dziadek, wysoki, niebieskooki, siwiejący blondyn, chyba czuł, na co jest skazany. Znieruchomiał. Po chwili złożył ręce na mojej głowie, szepcząc błogosławieństwa.
Nagle gwałtownie zapłakał. Przerażona, obawiając się, że upadnie, złapałam go w objęcia i błagałam, aby nie rozpaczał. Bóg go nie opuści i znów będziemy razem.
Powoli wyczerpały się łzy Dziadka. Stał osłabiony, miał nabrzmiałe powieki i ochrypłym głosem prosił:
- Nie zapomnij nas. Będę bezustannie modlił się, aby Bóg chronił ciebie. Pragnę chociażby jeszcze jeden raz zobaczyć was wszystkich i umrzeć w spokoju.
Zaniemówiłam. Do głębi wzruszona, chciałam podprowadzić Dziadka do drzwi, ale odmówił i nadal trzymał się poręczy. Zeszłam pół piętra i odwracając się spojrzałam na niego. Stał nachylony patrząc za mną. Spod zaczerwienionych powiek ściekały łzy.
Echo ostatniej prośby Dziadka: “Nie zapomnij nas”, stało się mottem tej pracy.
Więcej Dziadka nie widziałam.
Rozdział pierwszy
Obudziłam się dzisiaj z uczuciem grozy. Ogarnął mnie strach przed pójściem do szopu. Przeżycia ostatnich dni dobiły mnie. Nie mogłam się otrząsnąć z okrutnych wydarzeń, których byłam naocznym świadkiem. Czułam, że opuszczają mnie siły, zarówno fizyczne, jak i duchowe. Zdawałam sobie sprawę, że dłużej nie będę w stanie wytrzymać napięcia wywołanego tym, co widziałam na własne oczy.
Pojawiają się przed moimi oczami postacie rozjuszonych esesmanów, którzy zastrzelili biegnącego do kryjówki chłopczyka. Widzę siebie stojącą w kolejce z moimi współpracownikami z szopu, w panicznym strachu, niepewną, czy czarny esesmański palec skieruje mnie na prawo czy na lewo. Przechodzą mnie dreszcze, kiedy w mojej pamięci odżywa przerażająca, straszliwa chwila, w czasie której zamiast na lewo, co oznaczało śmierć, intuicyjnie pociągnęłam moją sąsiadkę na prawo i dzięki temu obie zostałyśmy ocalone.
Stałam oszołomiona nie wiedząc, co mam począć. Wokół mnie rozlegały się strzały, dzikie okrzyki. Widziałam biegnących, oszalałych ze strachu Żydów. Istny świat chaosu i zniszczenia, a ja stałam w samym jego środku cała i nietknięta.
Wszystkie te piekielne obrazy rozbłysły przede mną tego ranka, jakby ostrzegały mnie przed pójściem do szopu. Aby jednak nie zostać sama, wybiegłam z domu. Biegnąc, gdzie oczy poniosą, dotarłam do ulicy Leszno. Mieszkała tam Zosia, koleżanka z mojego rodzinnego miasta Łodzi. Wstąpiłam do niej, aby się czegoś dowiedzieć o jej rodzinie, czy udało się im wyjść cało z ostatnich akcji. Właściwie chodziło mi raczej o to, żeby być razem z nimi. Strach przed śmiercią zmusił mnie do poszukiwań kogoś bliskiego. Nie szukałam pomocy, ale ulgi, w myśl przysłowia: “Nieszczęście wielu jest połową pocieszenia.”
W mieszkaniu Zosi zostałam jej matkę i młodszą siostrę.
- Miałyśmy szczęście, bo udało nam się wyrwać z ognia - oświadczyła matka Zosi. Zalana łzami, serdecznie mnie ucałowała. Ledwo zdążyłam usiąść, gdy wtem rozległy się odgłosy wystrzałów, przerywane rykami jakby dzikich bestii. Drzwi mieszkań, w których pozostali jeszcze Żydzi, otwierały się gwałtownie. Ze wszystkich pięter ludzie zbiegali na ulice. Okrzyki wołających o ratunek zmieszane ze straszliwym lamentem rozdzierały ściany pięciopiętrowego domu. Ludzie biegli po schodach, popychali się, tworząc niesamowite kłębowisko, prące ku ulicy. Również moja koleżanka i jej bliscy gdzieś szybko zniknęli. Przez krótką chwilę byłam sama w pokoju. Nie namyślając się długo, ukryłam się w stojącej tuż obok skrzyni. Nie zdążyłam głęboko odetchnąć, kiedy przed moimi oczami zaczęły przesuwać się obrazy z poprzednich akcji. Uprzytomniłam sobie, że mordercy hitlerowscy z niemiecką dokładnością zwykli zaglądać do szaf, łóżek, skrzyń, a każdego tak odnalezionego na miejscu rozstrzeliwali. Po kilku sekundach, pchnięta instynktem wyskoczyłam ze skrzyni i w ostatniej niemal chwili wybiegłam na ulicę. Szybko wepchnęłam się do jednego z ustawionych na ulicy Leszno szeregów.
Wcześniej, wybiegając z bramy, zobaczyłam straszliwy widok. Ze szczytu stojącej naprzeciwko wysokiej kamienicy dwie “ludzkie” łapy wyrzuciły przez okno kobietę. Zginęła na miejscu. Obraz tych monstrualnych łap esesmana po dziś dzień rani moje serce.
Stojąc w szeregu razem z setkami, a może tysiącami Żydów powoli uprzytomniłam sobie, gdzie jestem, co mnie czeka i co zaraz nastąpi. Pocieszyłam się myślą, że nie jestem sama, że jestem razem z wieloma Żydami. Wszyscy tworzyliśmy nieruchomą ludzką masę, czekającą tylko na rozkazy. Z różnych stron rozlegały się strzały, odbijające się echem jak grzmoty w górach. Niektóre z nich gwałtownie cichły, jakby zagłuszały je ciała, w które trafiały kule.
Opanowało mnie uczucie obojętności, bezradności. Poczułam się zagubiona, bez żadnej nadziei. Mój mózg przestał pracować, stanął jak maszyna pozbawiona dopływu prądu. Nagle wśród niemej ciszy dotarł do moich uszu szept: - Cesiu! Cesiu! - Kto to może być? Pomyślałam, że to moja siostra Rachela z dzieckiem. Chciałam odwrócić głowę, żeby się o tym przekonać, ale serce mocno we mnie zabiło i powstrzymałam się od wykonania jakiegokolwiek ruchu. Za taki “grzech” Niemcy rozstrzeliwują na miejscu.
Bez względu jednak na grożącą śmierć, nie mogłam pozostać obojętna wobec kogoś, kto mnie wzywał po imieniu. I kiedy szept powtórzył się wyraźniej, rozpoznałam delikatny głos Anity Birnbaum.
Anita mieszkała razem z rodzicami w getcie. Jej starsza siostra, aktorka polskiej sceny, mieszkała z mężem ewangelikiem po aryjskiej stronie, pod nazwiskiem Gruszecka. Przez cały czas pomagała rodzicom i siostrze, utrzymywała ich przy życiu. Z dostarczanego przez nią prowiantu Anita nie omieszkała od czasu od czasu przekazać jakiejś części dla Lusi, córeczki mojej siostry Racheli.
Zobaczywszy mnie wbiegającą do szeregu, w którym stała, wyszeptała drżącym głosem:
- Cesiu, Cesiu, zapamiętaj, proszę cię, adres mojej siostry. Jeśli zdołasz wyrwać się z tego piekła, przekaż jej, że mnie widziałaś.
Skinieniem głowy dałam jej znać, że tak zrobię.
Przez wiele godzin staliśmy jak skamieniali na jednym miejscu. I nagle ten nieprzeliczony tłum poruszył się. Zaczęliśmy maszerować naprzód. Odniosłam wrażenie, że nie jest to marsz ludzi słabych, wygłodniałych i udręczonych, prowadzonych przez katów do komór gazowych. Wręcz przeciwnie. Był to marsz mocnych, dumnych ludzi o wyprostowanych plecach, świadomych celu, do którego zmierzali.
Jak długo trwał marsz na Umschlagplatz, nie wiem. Stałam stłoczona w nie kończącym się szeregu ludzi pędzanych z ulicy Leszno. Widziałam niemą rozpacz, bezmiar łez płynących z oczu. Nieszczęśliwi Żydzi odmawiali szeptem ostatnie modlitwy. I kiedy obojętne niebo milczało, usłyszałam nagle odbity echem głos mojej mamy: “Dziecko moje, ratuj się!” Święty nakaz kochanej Mamy zabrzmiał w moich uszach. Obudziło się we mnie uparte pragnienie życia. Nie poddam się - postanowiłam. Poczułam, jak w mojej głowie zaczynają rodzić się nowe myśli. Zaczęłam szukać jakiegoś punktu oparcia, jakiegoś sposobu, dzięki któremu udałoby mi się wyrwać z tej doliny śmierci.
Umschlagplatz był długi i szeroki. Po jego prawej stronie wznosił się wysoki mur, po lewej stały dwa budynki, w których mieścił się szpital żydowski. Z daleka widać było szyny kolejowe. Zwykle stały tam przygotowane zawczasu wagony odwożące ofiary do Treblinki. Tym razem, kiedyśmy dotarli na Umschlagplatz, wagonów jeszcze nie było.
Zaczęłam prędko rozglądać się na wszystkie strony w poszukiwaniu czegoś lub kogoś, kto by mi pomógł wyrwać się z tego piekła. I nagle poznałam w stojącym nieopodal policjancie Heńka Kaca. Bez zastanowienia krzyknęłam:
- Ratuj mnie! Ratuj mnie!
On lekkim, uspokajającym skinieniem głowy potwierdził, że mnie poznał.
Heniek Kac, kuzyn mego szwagra, studiował za granicą. Przyjechał na letnie wakacje do rodziców. Kiedy Judenrat przystąpił do organizowania żydowskiej policji w getcie, Heniek nie mając środków na kęs chleba zgłosił się do niej.
Po kilku chwilach Heniek wdarł się w tłum, złapał mnie za rękę i pociągnął w stronę szpitala. Z wielką siłą natarł na wysokie drzwi i otworzywszy je wepchnął mnie na korytarz.
- Tu masz na mnie czekać - powiedział i zatrzasnąwszy drzwi zniknął.
Zostałam ma korytarzu owładnięta śmiertelnym strachem, bezradna, nie wiedząc, co począć. Rozglądając się zauważyłam stojącą obok Reginkę Kadisz z siostrzyczką. Były to moje sąsiadki z Łodzi. Oprócz nich było jeszcze kilka innych dziewcząt, które po chwili pobiegły na górę w poszukiwaniu jakiejś kryjówki.
Znów otworzyły się ciężkie i szerokie drzwi wejściowe. W okamgnieniu Heniek podał mi biały fartuch i zatrzasnął drzwi. Z fartuchem w ręku pobiegłam schodami na górę, zaczęłam zaglądać do pokojów, szukając chorych. Miałam zamiar udawać pielęgniarkę albo chorą. Nie znalazłam w szpitalu żywej duszy, w popłochu zbiegłam z powrotem. Gwałtownie zatrzymałam się na dole jakby zamieniona w słup soli.
Dręczące chwile śmiertelnego strachu przerwało wejście Heńka Kaca, który tym razem otworzył drzwi powoli i cicho. Wziął mnie za rękę i pośpiesznie doprowadził do grupy pielęgniarek stojących przy wyjściu z Umschlagplatzu. Wszystkie były ubrane w białe fartuchy i trzymały w ręce dokumenty, na podstawie których mogły pojedynczo opuścić to groźne miejsce.
Przy wyjściu po jednej stronie stali gestapowcy, po drugiej żydowscy komisarze, którzy skrupulatnie przeglądali dokumenty każdej pielęgniarki. Kiedy zbliżyłam się do wyjścia, Heniek wyjaśnił komisarzowi zmyśloną przyczynę mego spóźnienia i zagubienia dokumentu. Słowa Heńka przekonały kontrolerów i otworzyli przede mną szlaban. Po chwili znalazłam się na wolności. Cudem zostałam uratowana od śmierci w komorze gazowej Treblinki.
Było już po godzinie policyjnej. Dookoła, na ulicach getta, nie było żywej duszy. Jedna wielka pustynia i złowroga przejmująca cisza. Wszędzie leżały ciała zamordowanych przykryte gazetami, na nich kamienie chroniące je przed wiatrem. Po wyjściu z Umschlagplatzu wszystkie pielęgniarki rozbiegły się. Ja również pobiegłam tam, gdzie razem z Rachelą i Lusią wcześniej nocowałyśmy. Napięcie i strach odebrały mi siły. Mimo to biegłam jak szalona, żeby zobaczyć moją siostrę z dzieckiem. Jedna tylko myśl kołatała mi w głowie: Jaki los je spotkał? Co się z nimi stało w tym długim, przeklętym dniu?
Kiedy wpadłam do domu, potknęłam się o rozwalone drzwi oderwane od framugi. Kawałki rozbitych mebli leżały na podłodze. Z górnego piętra doszedł mnie odgłos czyjegoś głębokiego westchnienia. Wpadłam do zdemolowanego pokoju i zobaczyłam siostrę z dzieckiem. Leżały na rozciągniętym na podłodze materacu. Szwagra ujętego podczas łapanki wywieziono wcześniej do Majdanka. Przez uciekiniera przysłał siostrze liścik, w którym było jedno zdanie: “Stąd nikt nie wraca.” Rachela lekko drzemała i raz po raz wzdychała. Czekała na mnie. We mnie widziała jedyny ratunek. Miała oczy spuchnięte od płaczu. Mocno przytuliła dziecko do siebie. Spoza ramion, którymi obejmowała córeczkę, przeświecały jasne włoski. Obie były wyczerpane z głodu, pragnienia i strachu. Wyjęłam z torebki dwie kromki chleba, które zaoszczędziłam z całodziennego posiłku, i podzieliwszy jedną na trzy części, przygotowałam dla nas “jedzenie”. Popiłyśmy kilkoma łykami wody ze stojącej w pobliżu butelki. Ten kawałeczek chleba przywrócił nam na chwilę siły. Rachela zaczęła opowiadać.
- Dzisiaj natychmiast po przyjściu do szopu weszłam z Lusią do komórki, w której już kilka razy udało mi się schronić. W komórce gnieździło się wiele matek z dziećmi na rękach. Starsze dzieci chowały się pod sukniami matek. Z trudem udało mi się znaleźć miejsce wśród stojących, zdyszanych kobiet. Ciężko było oddychać z braku powietrza. Po prostu mdlałyśmy. Dzieci ze strachu zaniemówiły. Żadnym dźwiękiem nie zdradzały swojej obecności. I tym razem udało nam się ujść cało. Kiedy wróciłam do domu, zastałam mieszkanie puste, splądrowane, zdemolowane. Chciałam od razu z niego uciec, ale nie wiedziałam dokąd. Zresztą nie mogłabyś nas odnaleźć.
Rachela była całkowicie zrezygnowana. Umilkła i z opuszczaną głową czekała na słowa otuchy z mojej strony. Opowiedziałam jej, w jaki sposób udało mi się wyrwać z Umschlagplatzu. Nachyliwszy się nad nią dodałam zdecydowanie, że musimy teraz za wszelką cenę wydostać się z getta, i to jak najszybciej. Rachela przyrzekła pomóc, obiecała współdziałać ze mną.
Zapadłyśmy wszystkie w półsen. O północy, a była to noc z 5 na 6 września 1942 roku, nagle obudziłam się. Zdawało mi się, że słyszę odgłosy jakiegoś dalekiego tumultu. Odgłosy te początkowo słabe, w miarę upływu czasu wzmagały się. To był tumult wywołany przez ludzi. Poczułyśmy niebezpieczeństwo. Siostra nie chciała jednak budzić dziecka, dlatego starała się i mnie powstrzymać od jakichkolwiek działań. Gdy zgiełk i szum przybliżył się do nas, Rachela pochwyciła dziecko na ręce i zbiegłyśmy na ulicę.
Noc była ciemna. Gęste chmury przesłaniały księżyc i gwiazdy. To wszystko wraz z ciężką atmosferą zapowiadało nowe, straszliwe wydarzenia. Mimo że szłyśmy obok siebie, jedna prawie nie widziała drugiej. W pobliżu natrafiłyśmy na liczne grupy Żydów, których niemiecki rozkaz wypędził na ulice. Z ust do ust przekazywali sobie złowrogie rozporządzenie: “Jutro do godziny 10 rano wszyscy pozostali w getcie Żydzi muszą się zebrać na wyznaczonych ulicach.”
W wielkim pośpiechu wróciłyśmy do zrujnowanego domu. Rachela uśpiła dziecko i zaczęła szperać po wszystkich zakamarkach domu w poszukiwaniu jedzenia.
Wskazówki zegara poruszały się szybko, przez rozbite szyby zaczęło się wkradać światło nadchodzącego dnia. Razem z siostrą zaczęłyśmy na nowo obszukiwać mieszkanie, które kiedyś było komfortowe. Szukałyśmy pod gruzami w każdym kącie resztek żywności. Znalazłyśmy tylko dwie butelki z wodą. Jedną włożyłam do torby Racheli, w której leżała ostatnia kromka chleba z marmoladą oraz kilka rzeczy przeznaczonych dla dziecka.
6 września 1942 roku około 8 rano wyszłyśmy na ulicę. Panował tu straszny popłoch. Według niemieckiego rozporządzenia, kto do godziny 10 rano nie znajdzie się w obrębie czterech wyznaczonych ulic w getcie, ten zostanie rozstrzelany. Nic dziwnego, że Żydzi wartkim potokiem płynęli ze wszystkich ulic i uliczek.
Nieśli ze sobą cały “dobytek”, tłumoki, walizki i paczki przywiązane sznurkami do pleców. Byli także Żydzi bez tobołów. Oni już wcześniej wszystko stracili. Dzieci tym razem było mniej. Zarówno małych, niesionych na rękach, jak i starszych, prowadzonych. W tłumie było widać również Żydów, którzy stali zadumani, ogarnięci melancholią, sprawiający wrażenie, że rozmawiają sami ze sobą. Byli samotni mężczyźni i samotne kobiety. Ich rodziny wcześniej zostały wywiezione do obozów śmierci. Cały ten tłum podążał w tę samą stronę.
Zatrzymałyśmy się na środku drogi. Zauważyłyśmy, że wszyscy ludzie kierują się w stronę czterech wyznaczonych przez Niemców ulic. Powoli tłum stawał się coraz rzadszy. Musiałam chwilę pomyśleć, dokąd mamy iść. Intuicyjnie zdecydowałam się. Złapałam siostrę za rękę i zerwałam się z miejsca. Skierowałam się na prawo w przeciwieństwie do podążającego na lewo tłumu. Pędzona jakąś tajemniczą siłą ruszyłam w kierunku ulicy prowadzącej do bramy getta, którą wychodziło się na aryjską stronę. Nie znałam ulicy, po której szłyśmy. Na chwilę zatrzymałyśmy się. Wokół nas panowała śmiertelna cisza. Jakby wszystko, co żywe, zamarło lub schowało się. I w tej beznadziejnej chwili dostrzegłam naprzeciwko nas w parkanie furtkę, przez którą wyjrzała kobieta.
- Zlitujcie się - krzyknęłam.
Przecząco pokręciła głową i gwałtownie zamknęła furtkę. Jednym skokiem, przebiegłyśmy ulicę i dopadłyśmy furtki. Drżącymi głosami błagałyśmy:
- Droga pani, proszę zlitować się nad dzieckiem i wpuścić nas.
Kobieta otworzyła furtkę, wpuściła nas do środka i błyskawicznie zamknęła. Wprowadziła nas do stojącej obok przybudówki, w której leżały worki z wapnem, należące kiedyś do fabryki mydła “Puls”. Na ławce siedziało dwóch mężczyzn. Młody ojciec z synem, chłopcem czternasto-, piętnastoletnim. Byli to Żydzi. Usiadłyśmy obok. Milczeliśmy.
- Drzwi nie są zamknięte i zostaną otwarte - powiedziała kobieta przed wyjściem. Chodziło jej o to, żeby nie być oskarżoną o przechowywanie Żydów, za co groziła kara śmierci. Po kilku chwilach wróciła z czajnikiem gorącej wody.
Znowu ogarnięte strachem przed grożącym niebezpieczeństwem wyleciałyśmy na dwór. Nieprzyjemny zapach dolatujący ze stojącego obok śmietnika w jakiś sposób przyciągał do siebie. Pomyślałyśmy, że łatwo będzie w nim się ukryć, ponieważ Niemcy nie zbliżą się do cuchnącego miejsca. Siostra z dzieckiem natychmiast wskoczyła do wnętrza. Ja byłam jedną nogą w śmietniku, gdy wtem zauważyłam leżącą na ziemi czworokątną pokrywę. Raptownie wyciągnęłam nogę ze skrzyni i zwracając się do siostry krzyknęłam:
- Wyjdź!
Chwyciłam rączkę żelaznej pokrywy i z całych sił uniosłam ją w górę. Rachela z dzieckiem opuściła się w głąb piwnicy, ja zaraz za nimi. Pokrywą zasłoniłam właz. Znalazłyśmy się w podziemnym pomieszczeniu kloacznym, nad którym stały klozety. Cienkie promienie światła przenikały do wnętrza przez szczeliny żelaznej pokrywy. Skurczone siedziałyśmy na ziemi, trzymając dziecko na kolanach.
Równo o godzinie 10 usłyszałyśmy włamujących się esesmanów, którzy po chwili biegali już po podwórzu. Dzikimi, zwierzęcymi krzykami i strzelaniną rozpoczęli polowanie na Żydów. Każdego znalezionego rozstrzeliwali na miejscu. Rzeź Żydów w magazynie “Pulsa” trwała około piętnastu minut. Dla nas oznaczało to wieczność. Przez dłuższy czas akcja przeprowadzana na naszym podwórzu i na przyległej ulicy odbijała się echem. Skulone z bólu i strachu, leżałyśmy wsłuchane w strzały skierowane do kloaki tuż nad naszymi głowami. Z głębi serca wyrywały się nam bezdźwięczne słowa: “Szema Israel - Słuchaj, Izraelu”, słowa wypowiadane w chwilach śmiertelnego niebezpieczeństwa.
W tej piwnicy zostałyśmy cały dzień. Ciemność stawała się coraz gęstsza. Nagle żelazna pokrywa uniosła się w górę. Przed nami ukazała się ta sama kobieta, która nas uratowała rano. Była dozorczynią magazynów “Puls”. Trzymając w ręku latarkę wzywała nas do opuszczenia piwnicy. Kiedy wyszłyśmy, oświadczyła:
- Wszyscy Żydzi, którzy ukryli się tutaj w pustych beczkach, już pół godziny temu dotarli do pobliskiego muru, skąd można przedostać się na aryjską stronę. Teraz właśnie Polacy, którzy pozostali w getcie, mogą je legalnie opuścić i udać się do domu. Może i wy znajdziecie szansę, żeby wraz z Polakami przedostać się na drugą stronę. Spieszcie się. Idźcie do bramy.
Doprowadziwszy nas do furtki dodała:
- Szukałam was po wszystkich zakamarkach, nawet w stojących na podwórzu żelaznych pustych beczkach. W końcu zrozumiałam, że jesteście w tym śmierdzącym dole.
Błyskawicznie otworzyła furtkę i wskazała drogę do zbawczego muru. Do głębi wzruszone, uściskałyśmy ją, a napływające do oczu łzy uwięzły nam w gardle. Również ona była bardzo wzruszona. Po serdecznym pożegnaniu zamknęła na klucz furtkę. Drżałyśmy jak w malarii. Umęczone wlokłyśmy się do przodu. I kiedy stukot kroków ludzi odbijał się echem w naszych uszach, szłyśmy w kierunku, skąd echo się rozlegało.
Pod osłoną ciemności wkradłyśmy się cicho do szeregu Polaków stojących przed wyjściem. W przejściu na aryjską stronę stał esesman i dwaj polscy policjanci - specjaliści od rozpoznawania Żydów. Do nich należała decyzja czy też wyrok, kto jest Żydem. Wartownicy co chwila ręcznymi reflektorami oświetlali długi szereg wystraszonych Polaków. Esesmani kierowali światło wprost w oczy stojących ludzi. Od czasu do czasu rzucali reflektor na całą długość muru. Kiedy pasmo takiego światła mignęło w moich wytrzeszczonych oczach, dostrzegłam przy murze kilku mężczyzn odłączonych od reszty. Wśród nich rozpoznałam ojca z synem, z którymi siedziałyśmy rano w magazynie firmy “Puls”. Odczułam ich strach i cicha modlitwa rwała mi się z serca: by “specjaliści” od Żydów ulegli oślepieniu podczas sprawdzania ich tożsamości. . .
Widok ojca z synem przy murze przypomniał mi o fotografii mojej mamy, którą przez cały czas przechowywałam za dekoltem. Ogarnęła mnie trwoga. Jeśli przeprowadzą osobistą rewizję i znajdą fotografię, wszystko się wyda. Wyciągnęłam zdjęcie i opuściłam je na ziemię, nogą odsunęłam od siebie. Moja Rachela stała zapatrzona w Lusię, swoje jedyne dziecko. Przechodziła cierpienia Hioba. Tymczasem coraz bliżej przesuwałyśmy się do przejścia. Obie wciągnęłyśmy głęboko powietrze w płuca, wyprostowałyśmy plecy, śmiało zadarłyśmy głowy i stanęłyśmy przed esesmanem. Hitlerowiec był wysokiego wzrostu. Gębę miał ognistoczerwoną. W jednej ręce trzymał rewolwer, w drugiej latarkę. Co chwila oświetlał nasze twarze. Zapalał latarkę, gasił, znowu zapalał i znowu gasił. Zatrzymał światło na twarzy Lusi i pogroził:
- Jeśli to żydowskie dziecko, natychmiast je na twoich oczach zastrzelę.
- To jest moje dziecko, jesteśmy chrześcijankami - odpowiedziała śmiało moja siostra.
Hitlerowiec odwrócił się wtedy do swego polskiego pomocnika i zapytał:
- Czy to Polki?
Policjant przyglądał się długo mojej siostrze, skierował na nią światło, badał wzrokiem, jakby chciał znaleźć jakiś “grzech”. Rachela zdawała sobie sprawę z jego intencji. Podniosła dłoń pokazując ślubną obrączkę na palcu. Dla tego eksperta było jasne, że wkrótce będzie ona należała do niego. Pałką wskazał przejście na drugą stronę. Mijając policjanta Rachela wsunęła dyskretnie obrączkę do jego ręki. Mogła wreszcie odetchnąć i ucałować Luśkę.
Lekkimi krokami szłyśmy naprzód, rozglądałyśmy się. Szczęście nam dopisało, niedaleko muru pojawiła się ryksza. Wsiadłyśmy do niej podając adres, pod który miała nas zawieźć. Ledwo zdążyłyśmy podać rykszarzowi ulicę, gdy wtem przed nami jakby spod ziemi wyrósł wysoki mężczyzna o blond włosach i zakazanej twarzy. Bez pytania przysiadł się do nas i zawołał:
- A stąd na Pawiak?
Było dla nas jasne, że mamy do czynienia z konfidentem albo szmalcownikiem, szantażystą. O niektórych Polakach, ciemnych typach, którzy kręcą się po wszystkich ulicach Warszawy, słyszałam jeszcze w getcie. Początkowo nie odpowiedziałyśmy na jego groźby. Pierwsza zareagowała Rachela, wyjęła z torebki banknot pięćsetzłotowy i podała mu. Opryszek wsunął banknot do kieszeni i dalej groził Pawiakiem. Zaczęłyśmy go błagać, przekonywać, że więcej pieniędzy nie mamy przy sobie. Zaproponowałyśmy, żeby pojechał z nami do domu, a jutro z samego rana spotkamy się w bramie i sowicie go wynagrodzimy.
Szmalcownik przystał na to i pojechał razem z nami. Kiedy ryksza zatrzymała się przed domem, szantażysta pierwszy wyskoczył i zniknął nam z oczu.
Rachela z dzieckiem pośpiesznym krokiem podeszła do bramy, zadzwoniła. Dozorca otworzył bramę. Na widok naszych zabiedzonych postaci zapalił latarkę, obejrzał nas i natychmiast zrozumiał, skąd przybywamy.
- Do kogo? - zapytał.
- Do naszych znajomych, do państwa Kopczyńskich - odpowiedziała siostra.
Dozorca zatrzymał się na podwórzu, oglądając się za nami, ciekaw, do kogo wchodzimy. Weszłyśmy na drugie piętro, gdzie mieszkała pani Kopczyńska z dwiema córkami. Jej dwaj bracia często przychodzili do getta, żeby za niewielką cenę kupować biżuterię. Mąż Racheli dobrze ich znał, nieraz sprzedawał im cenne rzeczy, ubrania. Szwagier mój miał także zamiar, jak każdy Żyd w owym czasie, nawiązać podczas tych transakcji bliższe kontakty z Polakami po drugiej stronie muru, aby w godzinie próby, w czas nieszczęścia uzyskać pomoc dla kogoś z rodziny, a przede wszystkim dla dziecka, które można by przerzucić na aryjską stronę. Przy ostatnim spotkaniu z braćmi Kopczyńskiej szwagier dostał adres ich siostry. Obiecali “urządzić” nas wśród Polaków.
Teraz stałyśmy pełne strachu przed drzwiami rodziny Kopczyńskich. Lekko zastukałam i drżąc z niepokoju czekałam na głos z wewnątrz. Obok mnie stała w milczeniu Rachela z dzieckiem. Powoli uchyliły się drzwi, stanęła w nich kobieta. Gniewnym głosem zapytała:
- Czego chcecie o tak późnej porze?
- Jesteśmy znajomymi pani braci. Bardzo panią prosimy o udzielenie nam noclegu na tę jedną jedyną noc - błagała Rachela.
- Nie, tego nie zrobię. U mnie mieszka oficer niemiecki.
...
AWM