Masaz kalsyczny oraz segmentarny.doc

tytuł: "Masaż klasyczny i segmentarny"

autor: Adam Zborowski

Tom i

Całość w d tomach

Część pierwsza: masaż klasyczny

Wstęp

Każdy autor opracowania formułuje inną swoistą definicję masażu. Po zapoznaniu się z definicjami masażu różnych autorów można powiedzieć, że masaż jest metodą leczenia fizykalnego zewnętrznych i wewnętrznych objawów chorobowych, a w wielu przypadkach przyczyn chorobowych. Polega on na mechanicznym drażnieniu tkanek, wywierając pośredni i bezpośredni wpływ na organizm. Składa się on z wielu chwytów, ruchów i opracowań, których celem jest nie tylko leczenie, lecz także zapobieganie wielu chorobom. Masaż jest również integralną częścią odnowy biologicznej organizmu. Na przestrzeni dziejów masaż przeżywał swoje wzloty i upadki. Ta zmienna passa związana była z filozofią epoki, rozwojem a medycyny i farmakologii, modą europejską i zamożnością ludzi. Gwałtowny rozwój medycyny i farmakologii na początku Xx wieku przytłumił znaczenie medycyny fizykalnej. W chwili obecnej obserwuje się bardzo duże zainteresowanie metodami ludowymi, medycyną wschodu, a szczególnie masażem. Doprowadziło to do pojawienia się na rynku księgarskim sporej ilości opracowań na temat różnych metod masażu. Najczęściej dotyczą one metod masażu wywodzących się z medycyny wschodu. Zapomina się o rodzajach masażu stosowanych z bardzo dobrym efektem leczniczym od dawien dawna, a mających swe korzenie w medycynie europejskiej. Skłoniło mnie to do napisania serii książek, w których dość obszernie omówię te właśnie metody masażu. Ze względu na obszerność materiału pomijam wiadomości z anatomii i fizjologii oraz całej grupy przedmiotów medycznych zakładając, że czytelnik posiada niezbędny zasób wiedzy z tej dziedziny bądź uzupełni ją, korzystając z literatury fachowej. Oczywiście pewne elementy anatomii i fizjologii zostaną zasygnalizowane, ale tylko na tyle na ile jest to niezbędne do zrozumienia pewnych procesów. Mam nadzieję, że książki te będą pomocne przy nauczaniu masażu, jak również staną się poradnikiem dla wykwalifikowanych masażystów. Serdecznie dziękuję Pani prof. dr hab. Janinie Sokołowskiej-Pituchowej za pomoc w realizacji przedsięwzięcia.

Adam Zborowski

Omówienie ogólne masażu

a. Rys historyczny

Masaż należy do najstarszej dziedziny wiedzy lekarskiej. Wywodzi się z Indii i Chin, gdzie wchodził w zakres rytuału religijnego. Już cjjj lat p.n.e. znajdujemy w dziele chińskim Kung- Fu wzmiankę o leczeniu za pomocą masażu. W okresie medycyny sakralnej kapłani zalecali jego stosowanie, tak jak i wód mineralnych, w czasie spełniania obrzędów, które były częścią kultu religijnego i jednocześnie miały znaczenie lecznicze. Dopiero Hindusi w swej księdze mądrości ( Weda) pochodzącej z ahjj roku p.n.e. podają dokładne wskazówki wykonywania masażu. Z czasem masaż odpadł od rytuału religijnego i chociaż wszedł w zakres leczenia, medycyna oficjalnie zajęła się nim. Jedynie z króciutkich przekazów piśmiennych wiemy, że lekarze w niektórych chorobach zalecali masaż, o czym świadczą wzmianki w dziełach Hipokratesa, Celsusa i Galena. W Grecji masaż miał szczególne znaczenie dla sportowców biorących udział w igrzyskach olimpijskich. Nie był to masaż w dzisiejszym tego słowa znaczeniu, lecz raczej namaszczanie przez natłuszczanie ciała oliwą przed zawodami. Namaszczanie i nacieranie były pierwszymi w świecie zabiegami, z których rozwinął się wiele lat później masaż zwany klasycznym. W kronikach historycznych państwa rzymskiego znajduje się notatka, że Juliusz Cezar, cierpiący na rwę kulszową, leczony był masażem z zastosowaniem głaskania, szczypania i nagniatania. Stąd wniosek, że tak Grecy jak i Rzymianie rozumieli wartość masażu i stosowali go jako zabieg leczniczy, sportowy i kosmetyczny. e W niektórych krajach słowiańskich, a wiemy na pewno, że w Polsce do połowy Xiv wieku, istniały nawet łaźnie parowe, w których po kąpielach ludzie poddawani byli klepaniu rózgami w celu poprawy ukrwienia tkanek. Średniowiecze było okresem zahamowania rozwoju nauki i lecznictwa. Należy przypuszczać, Ze w okresie tym masaż był również zaniedbany. O masażu w całym tego słowa rozumieniu można mówić dopiero w Xvi wieku. Został on wskrzeszony we Francji przez znakomitego chirurga i lekarza Ambrożego Pare = aeag-aeij_=. Jest on również twórcą masażu metodą uciskową. Lekarz ten zaobserwował, że głaskanie obolałych po operacji miejsc przynosi nie tylko ulgę w cierpieniu, ale również wywołuje pewne zmiany w skórze, a nacieranie wywiera pewien wpływ na mięśnie. Po raz pierwszy w dziejach medycyny lekarz ten zapisał swoją obserwację i zaczął stosować masaż jako oficjalną, lekarską metodę leczenia. Dlatego w historii medycyny mówi się o Ambrożym Pare jako o wskrzesicielu masażu, gdyż on pierwszy nie tylko wznowił masaż, ale ponadto przeprowadził badania nad jego filozofią. W dziejach masażu odegrał również rolę znakomity filozof angielski Bacon Werulamski = aefa-afbf_=, który zasady masażu opierał na wchodzącej wówczas w życie mechanoterapii. Następnym krokiem naprzód w dziejach rozwoju masażu są badania Friedricha Hoffmana = afjf-afgb_=, jednego z najznakomitszych ówczesnych lekarzy. Należał on do tych nielicznych wówczas medyków, którzy byli gorącymi zwolennikami naturalnych metod leczniczych. Prawdziwy jednak rozwój masażu leczniczego nastąpił dopiero na początku Xix w. dzięki lekarzom szwedzkim. Oni to opracowali metodę terapeutyczną g i higieniczną zwaną popularnie (szwedzką gimnastyką), której częścią składową był także masaż. Po raz pierwszy spod pióra lekarzy wyszedł opracowany system stosowania masażu w poszczególnych chorobach i w profilaktyce. Największe zasługi położył Per Henrik Ling = aggf-ahci_=, szwedzki lekarz, założyciel Centralnego Instytutu Gimnastycznego w Sztokholmie. Mniej więcej w tym samym czasie we Francji lekarz Martin de Lyon wyleczył samego siebie z uporczywego lumbago za pomocą masażu. Szkołę masażu klasycznego stworzył lekarz holenderski Johan Mezger z Amsterdamu = ahci-aiji_=, którego uważa się za twórcę (masażu naukowego). Po raz pierwszy bowiem został opracowany w osobnym dziele cały system metod masażu oraz wskazań i przeciwwskazań opartych o doświadczenia i badania własne autora oraz niebogatą zresztą literaturę. Od czasów Mezgera datuje się stosowanie masażu w klinikach najpierw chirurgicznych, a następnie w innych oddziałach klinicznych, nie wyłączając laryngologicznych i ocznych. Szczególnie dobre wyniki osiągnął Mezger i jego uczniowie w leczeniu masażem chorób stawów. Do uczniów Mezgera należy zaliczyć również Polaka, profesora Uniwersytetu w Berlinie - Izydora Zabłudowskiego, który jest twórcą oryginalnej metody masażu. U schyłku Xix w. i na początku Xx w. Zabłudowski cieszył się sławą niemal europejską i z wielu krajów przyjeżdżali do niego lekarze celem zapoznania się z jego metodą, która do dziś jest stosowana np. w byłej Czechosłowacji. Sława jego była w pełni uzasadniona. W uznaniu jego zasług powierzono mu kierownictwo Uniwersyteckiego Zakładu Masażu i Leczniczego w Berlinie. Należy podkreślić fakt, że w skali światowej masaż po raz pierwszy właśnie dzięki niemu zyskał taką rangę i został zrównany z innymi dyscyplinami wiedzy lekarskiej na poziomie uniwersyteckim. Zabłudowski pozostawił po sobie duży dorobek naukowy, między innymi liczne prace z zakresu masażu ogłoszone w trzech językach: polskim, niemieckim i rosyjskim. U schyłku Xix w. odbył się Europejski Zjazd Chirurgów. Część programu tego Zjazdu była poświęcona zagadnieniom stosowania masażu w lecznictwie i profilaktyce. W niektórych publikacjach można spotkać opinię, że wyniki obrad tego Zjazdu opublikowane w prasie fachowej przyczyniły się w znacznej mierze nie tylko do rozpowszechnienia metod masażu, lecz również do ich spopularyzowania. Pojawiło się bowiem wówczas wielu masażystów (cudotwórców), którzy nie mieli żadnego przygotowania fachowego do stosowania tej metody leczniczej i profilaktycznej. Przyczyniło się to w pewnej mierze do zdeprecjonowania wartości leczniczej masażu. Mimo to zarówno przed I wojną światową, jak i w okresie międzywojennym nie zaniechano tej metody leczniczej. Można przytoczyć nazwiska lekarzy, którzy prowadzili badania naukowe nad stosowaniem masażu. Jednakże poziom tych badań nie dorównywał rozmachowi badań wykonanych przez Mezgera i Zabłudowskiego. Masaż nie był nigdy tak popularną metodą leczniczą, jak za czasów Mezgera i jego uczniów. Jednym z uczniów Mezgera był szwedzki lekarz Zander, który usiłował zastąpić mieszenie ręczne specjalnymi aparatami. Rozpowszechniają się one chwilowo po całym świecie, jednak dalsze doświadczenia uczą, że jakkolwiek mogą być w pew- aa nych przypadkach stosowane nie zastąpią jednak ręki masującego. Piśmiennictwo polskie u schyłku Xix w. wzbogaciło się o kilka wartościowych pozycji, jak np.: J. Grabowskiego, I. Strabowskiego, J. Zawadzkiego. W okresie międzywojennym masaż stanowił dość popularną metodę leczenia zwłaszcza w zakładach i gabinetach fizykoterapii. Wielu lekarzy nie tylko zalecało tę metodę leczenia, ale na podstawie własnej praktyki i obserwacji doskonaliło ją i opracowywało jej modyfikacje. Do zasłużonych na tym polu należą M. Kosiński i J. Zaorski, którzy pozostawili dorobek naukowy, wzbogacając ubogie piśmiennictwo polskie z tego zakresu. Rozwój chemii i farmacji przygłuszył znaczenie naturalnych metod leczniczych. Na początku Xx w. obserwuje się odwrócenie medycyny od leczenia uzdrowiskowego, od gimnastyki i masażu. Dopiero w dzisiejszych czasach zauważa się wielki renesans naturalnych metod leczniczych, a między innymi i masażu; prowadzi się badania nad działaniem masażu, szkoli się masażystów, zwłaszcza niewidomych, prawie we wszystkich krajach europejskich.

b. Cechy psychofizyczne masażysty

Ciężka praca fizyczna, jaką wykonuje masażysta, wymaga pełnej sprawności fizycznej i psychicznej. Masażysta nie może być obciążony niewydolnością układu oddechowego, zaburzeniami statycznymi, nadmiernym poceniem się rąk. Często zdarza się, że pacjent wskutek złego samopoczucia czy chwilowego załamania psychicznego jest bardzo drażliwy, niecierpliwy, a nawet opryskliwy. Masażysta w takich sytuacjach musi zachować cierpliwość i wyrozumiałość. Należy również pamiętać, że pacjenci powracający do zdrowia po ciężkiej chorobie lub operacji, z kalectwem, zmęczeni lub nerwowi źle znoszą przesadną troskliwość. Dlatego oprócz pełnego opanowania psychicznego, wymagana jest od masażysty znajomość psychologii i umiejętność (rozszyfrowania) pacjenta, aby oprócz leczenia masażem oddziaływać również na jego psychikę. Masażysta musi tak postępować z chorym, aby ten miał do niego pełne zaufanie. Zaufanie to czasami objawia się zwierzeniami pacjenta, niejednokrotnie nawet bardzo intymnymi, z których bystry masażysta jest w stanie wyłowić elementy mogące być pośrednimi lub bezpośrednimi przyczynami choroby. Przy wykonywaniu zabiegu masażysta często wydaje polecenia dotyczące położenia pacjenta. Komendy te powinny być jednoznaczne i zrozumiałe. Musimy bowiem pamiętać, że pewne określenia =np. odwodzenie= mogą być pacjentowi nie znane.

c. Higiena osobista masażysty

Obok wymienionych wyżej cech osobowości masażysty, ważny jest jego ubiór i higiena osobista. Strój masażysty musi być wygodny i swobodny, aby nic nie krępowało jego ruchów. Zadanie to spełnia biały płaszcz z krótkimi rękawami, a najlepiej płócienna biała kurtka z krótkimi rękawami oraz płócienne spodnie. Masażysta musi bardzo sumiennie przestrzegać zasad higieny osobistej. Ręce, jako narzędzie pracy, wymagają utrzymania w nieskazitelnej czystości, paznokcie muszą być stale krótko przycięte. Pielęgnacja rąk przeciwdziała wytwarzaniu się na ich skórze modzeli i innych zgrubień. Podczas pracy nie wolno nosić na rękach żadnej biżuterii. Zabieg powinien ae być wykonywany z zachowaniem zasad czystości. Przed każdym zabiegiem ręce muszą być starannie umyte wodą z mydłem i wytarte do sucha. Pocenie się rąk należy zwalczać, stosując częste zmywanie roztworem alkoholu i zasypywanie pudrem wysuszającym naskórek. Mycie rąk przed i po każdym zabiegu jest wskazane nie tylko z uwagi na chorych, którym można przenieść różne choroby skórne, ale i ze względu na własne zdrowie masażysty. Częste mycie rąk mydłem powoduje wysuszanie skóry, a niekiedy i pękanie. Można temu zapobiec przez stosowanie bezpośrednio na mokre ręce gliceryny, po której dokładnym wtarciu należy ręce osuszyć. Jakikolwiek proces ropny na skórze masażysty lub chorego jest przeciwwskazaniem do wykonywania zabiegu.

d. Warunki ogólne wykonywania masażu

Masażysta wykonując zabieg najczęściej stoi przy kozetce. Niezmiernie ważną rzeczą jest zatem wyposażenie gabinetu do masażu w stoły, których wysokość można dowolnie regulować. Wykonywanie masażu w pozycji pochylonej jest dla masażysty bardzo męczące i grozi wystąpieniem deformacji klatki piersiowej i kręgosłupa. Umieszczone na stole do masażu prześcieradło należy tak składać, aby na każdym można było wymasować czterech pacjentów. Podstawowym warunkiem przy wykonywaniu masażu jest całkowite rozluźnienie mięśni pacjenta. Masaż jest zabiegiem biernym i dlatego napinanie mięśni utrudnia jego wykonanie. Pacjenta należy ułożyć tak, by jego masowane mięśnie były w stałej gotowości do reagowania skurczem i rytmicznym rozkurczem na bodziec, jakim jest ma- ag saż. Dobrze wykonany masaż nie powinien wywoływać bólu. Jedynie w przypadkach, gdy należy ze względu na wskazania przezwyciężać nadmierne napięcia mięśniowe, bólu nie da się całkowicie uniknąć. Częstość powtarzania poszczególnych zabiegów zależy od indywidualnej tolerancji chorego. Przy stosowaniu masaży, tak jak i przy zabiegach fizykalnych, obowiązuje zasada stopniowego obciążania układu krążenia chorego. W praktyce oznacza to, że pierwsze masaże trwają krócej, a w miarę przyzwyczajania się chorego oraz przy wnikliwej obserwacji odczynu miejscowego i ogólnego na zabieg, czas trwania masażu stopniowo przedłuża się oraz zwiększa jego intensywność. Temperatura powietrza w gabinecie nie powinna być niższa niż ah stopni C.

e. Wyposażenie pomieszczeń do masażu Na stanowisku pracy masażysty potrzebna jest kabina o wymiarach c,j x d,e m wyposażona w dwa stoły do masażu, przedzielona ścianką lub parawanem. Oprócz stołów do masażu gabinet powinien być wyposażony w stolik, krzesło, taboret obrotowy, szafkę na czyste prześcieradła oraz pojemnik na używane, ręcznik, mydło, spirytus salicylowy, sterinol oraz umywalkę z ciepłą i zimną wodą. Zaleca się wyposażenie gabinetu w lampę Solux celem ewentualnego dodatkowego ogrzewania chorego.

f. Środki poślizgowe i wspomagające masaż

Środki poślizgowe powinny być stosowane w takim stopniu, aby zwiększyć poślizg ręki masażysty po skórze pacjenta, nie zmniejszając jednocześnie nadmiernie siły tarcia. Środki pośli- ai zgowe nakładamy zawsze na dłoń masażysty =a nie na skórę pacjenta=. Do środków poślizgowych zaliczamy: - talk kosmetyczny - oliwę nicejską, - wazelinę, - lanolinę, - mydło. Środki wspomagające masaż dzielimy na: - środki farmakologiczne stosowane u chorego wraz z masażem =wstrzyknięcia, czopki, tabletki itp.=, - preparaty wcierane w skórę i tkanki danego pacjenta, które możemy podzielić na: - lecznicze silnie rozgrzewające, - lecznicze słabo rozgrzewające, - preparaty odżywcze =bogate w witaminy A, D, E, F, H=, - preparaty przeciwbólowe i rozgrzewające =stosowane w sporcie=. Aby wykonać wcieranie preparatu, należy oczyścić skórę i rozgrzać ją odpowiednio, co ułatwi wnikanie preparatu w skórę i w głąb tkanek pod nią leżących. Oczyszczoną skórę masujemy najpierw na sucho, bez środków poślizgowych, stosując głaskanie, ugniatanie, wibrację, a dopiero potem nakładamy maść na masowaną część ciała i wcieramy ją w skórę ruchem rozcierania. Preparat ma być w takim stopniu dawkowany, w jakim skóra jest go w stanie wchłonąć. Zbyt duża ilość preparatu nie wchłonięta przez skórę, zmniejsza tarcie między ręką masażysty a ciałem pacjenta, przez co upośledza dokładne wtarcie preparatu i nie daje efektu grzewczego.

ba f. a. Wykaz niektórych preparatów stosowanych przy masażu

a. nazwa: Actol odpowiednik: Nifluril rodz. preparatu: krem działanie: silne przeciwzapalne, szybkie przeciwbólowe zastosowanie: RZS, ZZSK, zwyrodnienie stawu biodrowego i kolanowego, postrzał, rwa kulszowa b. nazwa: Amuno odpowiednik: Metindol rodz. preparatu: żel działanie: silne przeciwbólowe, zmniejsza obrzęki stawowe zastosowanie: choroba zwyrodnieniowa, RZS, ZZSK, zapalenie kaletek maziowych, ścięgien, błony maziowej, pochewek ścięgnistych, zapalenie okołostawowe barku i dna c. nazwa: Apisarthron odpowiednik: rodz. preparatu: maść z jadu pszczelego działanie: przeciwreumatyczne zastosowanie: choroba reumatyczna, rwa kulszowa, nerwobóle d. nazwa: Arcalen odpowiednik: rodz. preparatu: krem działanie: ułatwia wchłanianie wysięków, uelastycznia skórę, chroni przed oparzeniami słonecznymi zastosowanie: w terapii pourazowej =krwiaki, obrzęki, wylewy podskórne=, w masażu sportowym e. nazwa: Ben- Gay odpowiednik: Bengue.s Balsam, Cremalgin, Finalgon, Finalgon Extra Stark, Musterole Deep Strenght, Transvasin rodz. preparatu: maść działanie: miejscowo drażniące, powoduje przekrwienie i grzanie zastosowanie: bóle mięśniowe i stawowe, dolegliwości na tle gośćcowym, zapalenie korzonków nerwowych, lumbago f. nazwa: Bengue,s bc Balsam odpowiednik: Ben- Gay i jw. rodz. preparatu: maść działanie: jw. zastosowanie: jw. g. nazwa: Butapirazol odpowiednik: Butazolidyin, Megazone, Phenylbutazon, Penetradol, Tomanol rodz. preparatu: maść działanie: długotrwałe przeciwbólowe i przeciwzapalne zastosowanie: tylko w okresach zaostrzenia nigdy długotrwale, w przewlekłych stanach zapalnych, RZS, zwyrodnienie stawu biodrowego i kolanowego, postrzał, rwa kulszowa, zapalenie torebki stawowej, zapalenie kaletek maziowych, zapalenie okołostawowe, ZZŻ, napad dny h. nazwa: Butazolidin odpowiednik: Butapirazol i jw. rodz. preparatu: maść działanie: jw. zastosowanie: jw. i. nazwa: Capsiderm N odpowiednik: Capsigel N, Capsiplex rodz. preparatu: maść działanie: bardzo mocne wygrzewające, przeciwbólowe i przeciwzapalne zastosowanie: przy wrażliwej skórze stosować na podkładzie wazeliny; nerwobóle, zapalenie nerwu kulszowego, naderwanie ścięgien, bóle mięśniowe i stawowe

10. nazwa: Capsiplex odpowiednik: Capsiderm N, Capsigel N rodz. preparatu: maść działanie: jw. zastosowanie: jw. aa. nazwa: Capsigel N odpowiednik: Capsiderm N, Capsiplex rodz. preparatu: emulsja działanie: słabo rozgrzewające, przeciwbólowe i przeciwzapalne zastosowanie: nerwobóle, zapalenie nerwu kulszowego, naderwanie ścięgien, bóle mięś- be niowe i stawowe ab. nazwa: Cremalgin odpowiednik: Ben- Gay, Benkue.s Balsam, Finalgon, Finalgon Ekstra Stare, Musterole Deep Strenght, Transvasin rodz. preparatu: balsam działanie8zastosowanie: jak Ben- Gay ac. nazwa: Damul odpowiednik: Deltan, Dolobene Gel rodz. preparatu: roztwór działanie: bardzo ostre działanie, nie wolno wmasowywać ani wcierać; smarujemy na małej powierzchni; stosować maksymalnie ad dni, potem dwa miesiące przerwy zastosowanie: stany zapalne, obrzęki i wybroczyny, po uszkodzeniu mięśni, ścięgien i więzadeł, w zapaleniu kaletki maziowej, pochewek ścięgnistych, ostre zapalenie okołostawowe ad. nazwa: Decontra- Ctyl Baume odpowiednik: rodz. preparatu: balsam działanie: zwiotcza mięśnie prążkowane zastosowanie: choroby zwyrodnieniowe, zaburzenia statyczne kręgosłupa, parkinsonizm, stany spastyczne mięśni ae. nazwa: Deltan odpowiednik: Damul, Dolobene Gel rodz. preparatu: roztwór, żel działanie8zastosowanie: jak Damul af. nazwa: Dolgit odpowiednik: rodz. preparatu: krem działanie: przeciwzapalne i przeciwbólowe zastosowanie: RZS, choroba Stilla, ZZSK, choroba zwyrodnieniowa, zespół bolesnego barku, zapalenie okołostawowe, rwa kulszowa, bóle pourazowe ag. nazwa: Dolobene Gel odpowiednik: Damul, Deltan rodz. preparatu: żel działanie8zastosowanie: bg jak Damul ah. nazwa: Enoxolon odpowiednik: rodz. preparatu: b j) maść działanie: słabe przeciwzapalne zastosowanie: krwiaki, pęknięcia naczyń, sklerotyzacja naczyń ai. nazwa: Etogel odpowiednik: Rheumon rodz. preparatu: żel działanie: przeciwzapalne z niewielkim przeciwbólowym zastosowanie: reumatoidalne zapalenie mięśni, rwa kulszowa, zapalenie kaletek maziowych, nerwoból lędźwiowy, stany zapalne tkanek miękkich bj. nazwa: Finalgon odpowiednik8rodz.

preparatu8działanie8zastosowanie : jak Ben- Gay ba. nazwa: Fitoven odpowiednik: rodz. preparatu: pasta działanie: uszczelnia ściany naczyń włosowatych, hamuje procesy zapalne i wysiękowe zastosowanie: zespoły bólowe związane ze zmianami ukrwienia kręgosłupa, obrzęki pourazowe, zapalenie żył, krwiaki bb. nazwa: Forapin odpowiednik: rodz. preparatu: maść z jadu pszczelego działanie: drażni i wywołuje miejscowe przekrwienie, rozszerza i zwiększa przepuszczalność naczyń włosowatych, zmniejsza reakcję na ból zastosowanie: reumatoidalne zapalenie stawów i mięśni, rwa kulszowa, zapalenie kaletek maziowych i pochewek ścięgnistych; w sporcie - w bólach pourazowych bc. nazwa: Intralgin odpowiednik: rodz. preparatu: maść, żel działanie: przeciwbólowe zastosowanie: bóle różnego pochodzenia bd. nazwa: Ketazon odpowiednik: Ketazon Comp. rodzaj preparatu: maść bi działanie: przeciwzapalne i przeciwreumatyczne zastosowanie: przewlekłe postacie chorób reumatycznych, artrozy, dna, dyskopatie, ZZŻ be. nazwa: Megazone odpowiednik: jak Butapirazol rodz. preparatu: maść działanie8zastosowanie: jak Butapirazol bf. nazwa: Metindol odpowiednik: Amuno rodz. preparatu: maść działanie8zastosowanie: jak Amuno bg. nazwa: Musterole Deep Strenght odpowiednik: jak Ben- Gay rodz. preparatu: maść działanie8zastosowanie: jak Ben- Gay bh. nazwa: Neopeviton odpowiednik: Nicodan Percutan rodz. preparatu: maść działanie: rozszerz naczynie krwionośne obwodowe, wpływa na mięśnie gładkie zastosowanie: ściśle według wskazań lekarza bi. nazwa: Neuriplege odpowiednik: rodz. preparatu: maść działanie: zmniejsza napięcie mięśni zastosowanie: artrozy, bóle lędźwiowe, rwa kulszowa, przykurcze wywołane urazami, SM, porażenie poprzeczne cj. nazwa: Nicodan Percutan odpowiednik: Neopeviton rodz. preparatu: maść działanie8zastosowanie: jak Neopeviton ca. nazwa: Nicotofuryl odpowiednik: rodz. preparatu: maść działanie: rozszerza naczynia krwionośne zastosowanie: w sporcie w stanach zapalnych stawów cb. nazwa: Nifluril odpowiednik: Actol rodz. preparatu: maść, żel działanie8zastosowanie: jak Actol ca cc. nazwa: Penetradol odpowiednik: jak Butapirazol rodz. preparatu: maść działanie8zastosowanie: jak Butapirazol cd. nazwa: Perclusone odpowiednik: rodz. preparatu: maść działanie: przeciwzapalne i przeciwbólowe zastosowanie: RZS, ZZSK, choroba zwyrodnieniowa, lumbago, zapalenie kaletki maziowej i torebki stawowej, dna, ostre ZZŻ ce. nazwa: Phenylbutazon odpowiednik: jak Butapirazol rodz. preparatu: maść działanie8zastosowanie: jak Butapirazol cf. nazwa: Phologosan odpowiednik: rodz. preparatu: c j) maść działanie: przyspiesza procesy gojenia tkanki łącznej zastosowanie: nakłada się na nieduże powierzchnie; nie stosować dłużej niż jeden tydzień; stosowana w traumatologii sportowej w urazach więzadeł i ścięgien cg. nazwa: Plastenan odpowiednik: Plastenan Neomycine rodz. preparatu: maść działanie: reguluje wytwarzanie kolagenu w tkance łącznej zmienionej zapalnie, przyspiesza ziarninowanie, przyspiesza zrastanie kości zastosowanie: wolno gojące się uszkodzenia skóry, odleżyny, osłabiony proces kostninowania ch. nazwa: Rapostan odpowiednik: Tanderil rodz. preparatu: krem działanie: słabe działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne zastosowanie: w stanach zapalnych, zwyrodniających schorzeniach reumatycznych narządu ruchu, dna, ZZŻ, po złamaniach i zwichnięciach ci. nazwa: Reparil- Gel odpowiednik: rodz. preparatu: żel działanie: przeciwobrzę- cc kowe i przeciwzapalne zastosowanie: szerokie zastosowanie w stanach zapalnych stawów i tkanek miękkich dj. nazwa: Rheumon odpowiednik: Etogel rodz. preparatu: żel działanie8zastosowanie: jak Etogel da. nazwa: Sastridex odpowiednik: rodz. preparatu: żel działanie: przeciwzapalne i przeciwbólowe zastosowanie: choroby reumatyczne, bóle stawowe, stany zapalne po zabiegach plastycznych i po urazach, nerwobóle db. nazwa: Srilane odpowiednik: rodz. preparatu: maść działanie: środek zwiotczający mięśnie szkieletowe zastosowanie: w skurczach spastycznych pourazowych, schorzenia stawu biodrowego, kręcz szyjny, nerwobóle okolicy kręgosłupa dc. nazwa: Tanderil odpowiednik: Rapostan rodz. preparatu: maść działanie8zastosowanie: jak Rapostan dd. nazwa: Tolectin odpowiednik: rodz. preparatu: żel działanie: silne działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne, zapobiega zmianom zwyrodnieniowym kości zastosowanie: RZS, ZZSK, choroba zwyrodnieniowa stawów, zapalenie torebki stawowej, choroba Stilla, zapalenie okołostawowe, nadwerężenie mięśnia lub ścięgna de. nazwa: Tomanol odpowiednik: jak Butapirazol rodz. preparatu: maść, żel działanie8zastosowanie: jak Butapirazol df. nazwa: Trafuril odpowiednik: rodz. preparatu: maść działanie: rozszerza naczynia krwionośne, wzmaga ukrwie- ce nie, oddziałuje również na głębiej położone narządy i tkanki zastosowanie: reumatoidalne zapalenie stawów i mięśni, nerwobóle dg. nazwa: Transvasin odpowiednik: jak Ben- Gay rodz. preparatu: krem działanie8zastosowanie: jak Ben- Gay dh. nazwa: Vipericin Forte odpowiednik: Vipracutan, Vipratox, Viprosal rodz. preparatu: maść z jadu żmii działanie: przeciwzapalne i przeciwbólowe zastosowanie: bóle gośćcowe stawowe i mięśniowe, nerwobóle di. nazwa: Vipracutan odpowiednik: jw. rodz. preparatu: emulsja z jadu żmii działanie8zastosowanie: jw. ej. nazwa: Vipratox odpowiednik: jw. rodz. preparatu: emulsja z jadu żmii działanie8zastosowanie: jw. ea. nazwa: Viprosal odpowiednik: jw. rodz. preparatu: maść z jadu żmii działanie8zastosowanie: jw. eb. nazwa: Voltaren odpowiednik: rodz. preparatu: maść, żel, emulgel działanie: silnie przeciwzapalne i przeciwbólowe zastosowanie: w chorobie zwyrodnieniowej, RZS, ZZSK, zapalenie pozastawowe, pourazowe stany zapalne Wykaz opracowany na podstawie ( Leki współczesnej terapii), PZWL, Warszawa aihg, Wydanie Ix.

cg Część teoretyczna

Mimo wprowadzania coraz nowszych metod masaży specjalnych, masaż klasyczny wcale nie stracił swego znaczenia. Ciągle jest niezastąpiony w leczeniu chorób narządu ruchu.

I. Zasady stosowania masażu klasycznego

a. Przed rozpoczęciem masażu należy przeprowadzić wywiad z pacjentem. b. Masaż stosujemy zgodnie z kierunkiem przepływu krwi żylnej. c. Zabieg należy stosować zgodnie ze wskazaniami i przeciwwskazaniami. d. Czas trwania masażu uzależnia się od: - rodzaju schorzenia, - wielkości powierzchni masowanej - aktualnego stanu zdrowia pacjenta - tego, który jest to zabieg z kolei. e. Siła masażu wzrasta ze wzrostem liczby wykonywanych zabiegów z uwzględnieniem reakcji pacjenta. Reakcja ta uzależniona jest od: - wieku - niemowlęta wymagają masażu bardzo delikatnego, dzieci do lat ae masażu średniej mocy, osoby w wieku ae - dj lat masażu mocnego, osoby po dj roku życia, masażu średniej mocy; - płci - kobiety wymagają łagodniejszego masażu niż mężczyźni; - zawodu - pracowników fizycznych masujemy mocniej niż pracowników umysłowych; - budowy ciała - typ asteniczny, leptosomatyczny osobnik szczupły, wysoki - wymaga łagodnego, dłużej trwającego masażu, - typ atletyczny dobrze umięśniony wymaga masażu średniej mocy do granicy bólu, - typ pykniczny z przewagą tkanki ci łącznej i tłuszczowej wymaga masażu średniej mocy z możliwością przekroczenia granicy bólu; - stanu zdrowia pacjenta - w stanach podostrzonych masujemy delikatnie, w stanach przewlekłych mocniej. f. Ponieważ masaż jest dla organizmu mikrourazem, pacjent powinien odpocząć po zabiegu ae- bj min. g. Należy pouczyć pacjenta, że nie jest wskazane gwałtowne oziębienie ciała bezpośrednio po masażu. h. W związku z reakcją organizmu na masaż należy poinformować pacjenta, że po pierwszych trzech =do pięciu= zabiegach może odczuwać pozorne pogorszenie stanu zdrowia.

i. Czas trwania masażu. Masaż jednej kończyny nie powinien trwać krócej niż 10 min., masaż ogólny 45 - 60 min., stosowany z gimnastyką może przekroczyć nawet 70 min. Im większy obszar ciała masujemy u tego samego pacjenta, tym krótszy jest czas trwania masażu poszczególnych części ciała.

10. Jako podstawowa seria zabiegów masażu klasycznego przyjęta jest liczba dziesięć. Jednakże w zależności od efektu leczniczego ilość zabiegów może zostać zwiększona do ej. Należy jednak pamiętać, że po cj zabiegach powinno się zrobić kilkudniową przerwę, aby odzwyczaić organizm od masażu. aa. Jeżeli nie ma przeciwwskazań =np.: choroby serca= masaż można wykonywać codziennie. Zaleca się, aby trzy ostatnie zabiegi w serii były wykonywane co drugi dzień celem stopniowego odzwyczajania organizmu od masażu. ab. Każdy chwyt masażu powtarzamy minimum dwukrotnie. ac. Nie wskazane jest przerywanie wykonywanego chwytu. Chwyt przerwany w trakcie jego wykonywania musi być powtórzony. ad. Całkowicie prze- da rwany zabieg masażu nie może być kontynuowany, lecz musi być rozpoczęty od nowa.

b. Omówienie poszczególnych technik masażu

a. Głaskanie Jest to najczęściej stosowana technika. Każdy masaż rozpoczynamy i kończymy głaskaniem. W niektórych schorzeniach jest to jedyny chwyt możliwy do wykonania. Działanie głaskania polega na mechanicznym usunięciu złuszczonego naskórka i wydzieliny gruczołów skóry, na przepchnięciu krwi żylnej i chłonki w kierunku dosercowym. Dzięki naprzemiennemu zwężaniu się i rozszerzaniu światła naczyń następuje pobudzenie układu krążenia, ustępują zastoje i obrzęki, przyspiesza się wchłanianie krwiaków powstałych na skutek urazów. Ostrożnie wykonane głaskanie na obwodzie ogniska zapalnego prowadzi do polepszenia krążenia krwi i chłonki, współdziała przeto w zwalczaniu stanu zapalnego. W zależności od siły zastosowanego bodźca głaskanie pobudza lub obniża pobudliwość nerwów czuciowych skóry. Obok funkcji leczniczej głaskanie ma również znaczenie diagnostyczne, gdyż pozwala nam wykryć niektóre zmiany chorobowe w tkankach. Głaskanie wykonuje się od obwodu w kierunku dosercowym powtarzając ruch kilkakrotnie. Ręka masażysty posuwa się lekko, miarowo, a dłoń przystosowuje się do zarysów i kształtu masowanego obszaru ciała. Głaskania możemy podzielić ze względu na: a. Siłę wykonania: a.a bardzo łagodne, tzw. muskanie - wykonujemy opuszkami palców lub grzbietową ich stroną, a.b średniej mocy - do nich zaliczamy głaskanie całą dłonią i głaskanie (pierścieniowe) dc = Wprowadzone przez autora umowne nazwy chwytów. Najczęściej biorą nazwy od przedmiotów z którymi się kojarzą. Mają one na celu umożliwienie uszeregowania oraz symbolicznego przedstawienia chwytu. W masażu klasycznym spotkacie Państwo cały szereg tego typu określeń.=, a.c głaskanie mocne wykonujemy kłębami lub (grzebyczkami). b. Kierunek wykonania: b.a podłużne - wykonujemy wzdłuż przebiegu włókien mięśniowych lub osi ciała, b.b poprzeczne - wykonujemy poprzecznie do przebiegu włókien mięśniowych lub osi ciała, b.c okrężne - wykonujemy np.: wokół stawów, łopatek, gruczołów piersiowych itp. Przeciwwskazania do wykonywania głaskań obejmują: - Ii stadium choroby B~rgera =wykonujemy tylko ugniatania=, - przeciwwskazania do stosowania masażu.

b. Rozcieranie Jest drugą w kolejności techniką stosowaną w masażu klasycznym. Zadaniem rozcierania jest rozdrobnienie i przemieszczenie na obwód wysięków pozapalnych czy pourazowych krwiaków, zrostów i blizn. Jest również jedyną techniką umożliwiającą zlikwidowanie zmian w postaci narośli w tkance kostnej. Charakterystyczne również dla tej techniki jest wytworzenie znacznej ilości ciepła oraz towarzyszące temu zjawisku przekrwienie tkanek masowanych, co ułatwia wchłanianie przemieszczonych drobin. Wskazania lekarskie obejmują stany pourazowe, jak: stłuczenia, nadwichnięcia, skręcenia, wylewy krwawe, drobne wysięki, zgrubienia torebki stawowej, zmiany w pochewkach ścięgnistych, blizny, zrosty itp. Rozcieranie usuwa kwas mlekowy, bierze czynny udział przy wyzwalaniu się z tkanek wszystkich metabolitów przemiany mate- de rii, ułatwia rozprowadzanie wszelkich substancji po organizmie. Ze względu na sposób wykonania wyróżniamy rozcieranie: a. Koliste. Rozcieranie koliste wykonujemy w drenażu limfatycznym i masażu segmentarnym. Polega ono na co najmniej trzykrotnym roztarciu w jednym miejscu, wnikając w coraz głębsze warstwy tkanek, po takich trzech kolistych ruchach przepychamy roztarte substancje w kierunku wykonywanego chwytu, po czym wracamy do połowy uprzednio opracowanego odcinka. b. Spiralne. Ażeby uchwycić sposób wykonania tego rozcierania wykonajmy proste ćwiczenie. Proszę na kartce papieru narysować sprężynę dowolnej długości o średnicy około d cm Opuszkami palców od drugiego do piątego przesuwamy po narysowanej sprężynie drodze. Ruch, jaki zostanie wykonany przy pokonywaniu tej drogi, będzie właśnie rozcieraniem spiralnym. Rozcieranie to wykonujemy w masażu klasycznym, izometrycznym, segmentarnym i sportowym. Biorąc pod uwagę głębokość, na jaką docieramy rozcieraniem, możemy podzielić je na: a. Rozcieranie powierzchowne wykonujemy opuszkami palców lub całymi dłoniami. b. Rozcieranie głębokie wykonujemy kłębami lub (grzebyczkami). Ze względu na kierunek wykonania rozcierania możemy podzielić na: a. Podłużne wykonujemy wzdłuż przebiegu włókien mięśniowych lub osi ciała. b. Poprzeczne wykonujemy poprzecznie do przebiegu włókien mięśniowych lub osi ciała. Rozcieranie to ma szczególne zastosowanie w przypadku zapalenia ścięgien i pochewek ścięgnistych. c. Okrężne wykonujemy np.: wokół stawów, łopatek itp. Przeciwwskazania do sto- dg sowania rozcierań podłużnych obejmują stany zapalne ścięgien i pochewek ścięgnistych. Przeciwwskazania do stosowania wszelkich rozcierań obejmują: - miejsce obrzęku w stanach zapalnych, zwłaszcza podostrych, - chorobę B~rgera - ze względu na możliwość otarcia skóry, jak również w związku z występowaniem odczynu paradoksalnego, - skazę naczyniową, - stan po przebytym zakrzepowym zapaleniu żył, - świeżo podane blokady =czas, po którym można wykonać masaż należy ustalić z lekarzem wykonującym blokadę=, - przeciwwskazania do stosowania masażu.

c. Ugniatanie Ugniatanie spełnia dwie funkcje: przepychającą krew i chłonkę z naczyń obwodowo leżących do centralnych i ssącą przez wytworzenie próżni w miejscu ugniatanym oraz wypełnienie jej przez krew i chłonkę z naczyń leżących obwodowo od miejsca masowanego. Ugniatanie wypycha z tkanek substancje, które zostały wyzwolone wskutek rozcierania. Usuwając z tkanek substancje zużyte, tworzy w nich miejsce dla substancji odżywczych. Technikę tę zaleca się przeważnie w celu intensywnego pobudzenia mięśni. W następstwie zabiegu zwiększa się napięcie i zdolność do sprawnego kurczenia się włókien mięśniowych oraz następuje lepsze odżywienie tkanek. Ugniatanie łącznie z prowadzonymi kompleksowo ćwiczeniami ruchowymi i elektrostymulacją ma szerokie zastosowanie w leczeniu niedowładów i porażeń neurogennych oraz zaników mięśniowych z nieczynności. Mięśnie zmęczone wysiłkiem fizycznym powracają szybciej po zabiegu ugniatania do stanu wyjściowego. Ugniatanie podobnie jak rozcieranie powoduje przyrost tkanki mięśniowej, di wzrost siły i wytrzymałości mięśni. Należy jednak pamiętać, że zbyt mocno i często wykonywane ugniatanie prowadzi najpierw do przyrostu tkanki mięśniowej potem do jej przerostu, a następnie zwiotczenia. Pod wpływem ugniatania naczynia krwionośne chwilowo się kurczą, aby potem gwałtownie się rozszerzyć i przepuścić przez swoje światło większą ilość krwi niż przed masażem. Dlatego ugniatanie u ludzi ze skłonnościami do krwotoków jest przeciwwskazaniem. Wskazania obejmują nie tylko choroby mięśni, ale również głębokie blizny, zrosty w powięziach i ścięgnach. Przy wykonywaniu ugniatań należy pamiętać, że każdą grupę mięśniową traktujemy jak oddzielną wiązkę. Jeżeli dużych mięśni nie możemy objąć rękami, dzielimy je na mniejsze wiązki, zgodnie z przebiegiem włókien mięśniowych =np. mięsień czworoboczny=. Ugniatanie wykonujemy od przyczepu dalszego mięśnia do przyczepu bliższego, kończąc ugniatanie głaskaniem. Ze względu na sposób wykonania ugniatania możemy podzielić na: a. Ugniatanie poprzeczne. Celem ugniatania poprzecznego jest wyciskanie substancji z tkanek. Polega ono na tym, że ujmujemy między kciuk a palce pozostałe odcinek mięśnia lub grupy mięśniowej, opracowując ruchami półkolistymi, naprzemiennie kciukiem i palcami pozostałymi, dany odcinek, który następnie przekazujemy ręce drugiej. Powtarza ona ruch ręki pierwszej. b. Ugniatanie podłużne. Celem ugniatania podłużnego jest przepychanie substancji (wyciśniętych) przez ugniatanie poprzeczne. Wykonujemy go w ten sposób, że obie ręce pracują równolegle i naprzemiennie, przesuwając się kłębami po krawędziach mięśnia ugniatanego. ea Kciuki natomiast przesuwają się środkiem mięśnia, dociskając go do pozostałych palców. c. Ugniatanie pionowe =uciski=. Podobnie jak ugniatanie poprzeczne i podłużne, uciski mają zastosowanie na wszystkich mięśniach ciała. Polegają one na rytmicznym uciskaniu w głąb tkanek jednocześnie bądź naprzemiennie, przesuwając się ruchem głaszczącym w kierunku dosercowym. Uciski wykonane jednocześnie działają rozluźniająco, zaś wykonywane naprzemiennie pobudzająco. d. Ugniatanie (esowate). Celem ugniatania (esowatego) jest (wyciskanie) substancji z tkanek. Wykonujemy go na mięśniu najdłuższym grzbietu przy użyciu kciuków. Kciuki umieszczone są po przeciwnych stronach mięśnia, na różnych wysokościach w odległości kilku centymetrów. Wykonując przesunięcia mięśnia kciukami w strony przeciwne, doprowadzamy do przekrzywienia mięśnia na kształt litery ( S). e. Ugniatanie ze skręceniem. Celem tego ugniatania jest podobnie jak ugniatania (esowatego), (wyciśnięcie) substancji z tkanek. Ma ono jednak szersze zastosowanie. Wykonujemy go bowiem na tylnej części mięśni podudzia, tylnej i przedniej grupie mięśni uda, na mięśniu dwugłowym ramienia, trójgłowym ramienia oraz na wale mięśnia czworobocznego. Ugniatanie ze skręceniem wykonujemy ujmując mięsień masowany między kciuki a palce pozostałe, przy czym kciuk jednej ręki uciska mięsień, gdy tymczasem palce drugiej ręki przepychają ten mięsień w kierunku przeciwnym. Ruch ten powtarzamy naprzemiennie raz przez prawy kciuk i lewe palce, potem przez lewy kciuk i prawe palce. f. ( Mieszenie). Jest formą ugniatania poprzecznego. Występuje tu jednoczesność pracy obu rąk. Obejmujemy mięsień ec lub grupę mięśniową kciukiem i palcami pozostałymi. Ręce pracują jednocześnie jedna obok drugiej. ( Odrywamy mięsień od podłoża), wykonujemy okrężny pionowy ruch i przesuwamy się w kierunku górnego przyczepu masowanego mięśnia. Kłęby obu rąk pełnią funkcję głaszczącą. ( Mieszenie) stosujemy na wale mięśnia czworobocznego, mięśniach ramienia, tylnej grupie mięśni podudzia i uda, przedniej grupie mięśni uda. Często stosujemy (mieszenie) na niektórych stawach, zwłaszcza: łokciowym, ramiennym i kolanowym. Należy pamiętać o tym, że jeżeli nie ma przeciwwskazań do wykonania ugniatania poprzecznego i podłużnego należy je wykonywać właśnie w takiej kolejności, bowiem najpierw musimy z tkanek (wypchnąć - wycisnąć) substancje, a potem (przepychać) je w kierunku dosercowym celem odprowadzenia. Ważnym elementem, który należy uwzględnić przy wyborze techniki ugniatania w danej jednostce chorobowej, jest fakt różnego wpływu tych technik na napięcie mięśniowe jak również to, że niektóre ugniatania powodują rozciągnięcie włókien mięśniowych. Pobudzająco na mięśnie działają: - ugniatanie poprzeczne, - uciski naprzemienne, - ugniatanie (esowate), - ugniatanie ze skręceniem, - (mieszenie). Rozluźniająco na mięśnie działają: - ugniatanie podłużne - uciski jednoczesne, - delikatne i powolne (mieszenie). Do technik, które powodują rozciągnięcie włókien mięśniowych, zaliczamy: - ugniatanie poprzeczne - ugniatanie (esowate), - ugniatanie ze skręceniem. Przeciwwskazania do wy- ee konywania ugniatań będą obejmowały przeciwwskazania do wykonywania masażu w ogóle, jak również przeciwwskazania do poszczególnych technik. Nie wykonujemy ugniatania podłużnego ani innej techniki działającej rozluźniająco przy obniżonym napięciu mięśni. Nie wykonujemy ugniatania poprzecznego ani innej techniki działającej pobudzająco w rwie kulszowej, u małych dzieci, w porażeniu spastycznym i chorobie Heinego- Medina.

d. Oklepywanie Oklepywanie jest kolejną techniką masażu klasycznego. Zalicza się do bardzo silnych bodźców mechanicznych. Powstają pod jego wpływem odczyny miejscowe pod postacią przekrwienia znacznego stopnia oraz zmiany pobudliwości obwodowego układu nerwowego. Krótkotrwałe, szybko po sobie następujące sprężyste uderzenia wywołują wystąpienie wyraźnych skurczów mięśni gładkich i poprzecznie prążkowanych. Reakcję mięśni na oklepywanie można porównać z reakcją na działanie impulsów prądów małej częstotliwości w zabiegach zwanych elektrostymulacją. Działanie oklepywania przejawia się poprawą stanów troficznych mięśni, zmniejszeniem pobudliwości nerwowej =w nerwicach wegetatywnych=, jak również zmniejszeniem się bólów neuralgicznych. Oklepywanie wykonujemy uderzając zawsze poprzecznie w mięśnie. Uderzenia podłużne mogłyby spowodować rozerwanie włókien mięśniowych. Rytmiczne uderzenia naszych rąk wywołują skurcz i rozkurcz naczyń krwionośnych, powodując zasysanie krwi z części leżących obwodowo do miejsca masowanego. Ze względu na siłę oddziaływania oklepywania możemy podzielić na: a. Oklepywania lekkie. Należą do nich oklepywanie eg opuszkami palców i delikatne (miotełkowe). Działają one uspokajająco zarówno na mięśnie jak i na układ nerwowy. Mają zastosowanie w nerwicach wegetatywnych. b. Oklepywania średniej mocy. Zaliczamy tu oklepywanie (miotełkowe), słabe (półpiąstkowe), (szczypanie) i (łyżeczkowe). Działają one pobudzająco na tkankę mięśniową i nerwową. Mają duże zastosowanie w porażeniu wiotkim. c. Oklepywania silne. Zaliczamy do nich oklepywanie (karatowe), (piąstkowe) i (grzbietowo-paliczkowe). Wykonuje się je tam gdzie występuje duża masa mięśniowa a więc np.: na pośladkach, udach oraz u sportowców. Należy pamiętać, że silne oklepywanie hamuje czynność tkanki mięśniowej i nerwowej, a nawet może działać porażająco. Oklepywania te znajdują zastosowanie w masażu sportowym. Przeciwwskazania do oklepywania obejmują: - skazę naczyniową, - otyłość - obrzęki, - niektóre choroby neurologiczne - sklerodermię, - chorobę B~rgera, - chorobę Raynauda, - żylaki, - porażenia spastyczne - ostre rwy i nerwobóle - niektóre choroby reumatyczne - przeciwwskazania do wykonywania masażu.

e. Wibracja =wstrząsanie= J...