jezus historyczny.PDF
(
960 KB
)
Pobierz
Znak, issue: 648 / 2009 — Jezus historyczny - w stronę chrześcijaństwa z ludzką twarzą
Jezus historyczny w stronę chrześcijaństwa z ludzką twarzą
«The Historical Jesus Towards Christianity with Human Face»
by Tadeusz Bartoś
Source:
The Sign (Znak), issue: 648 / 2009, pages: 105110, on
www.ceeol.com
.
POWROTY
SPÓR O JEZUSA („ZNAK” NR 647)
Jezus historyczny
–
w stronę chrześcijaństwa z ludzką twarzą
TADEUSZ BARTOŚ
Do pewnego stopnia konieczne jest
„odreligijnienie” postaci Jezusa,
bo wyniesiona zbyt wysoko traci
ludzkie kontury, staje się Bogiem na
miarę ludzkich wyobrażeń o Bogu,
które – z konieczności skrzywione –
dodatkowo jeszcze przesłaniają Jego
człowieczeństwo.
podstawowego i koniecznego niż myśle-
nie wbrew sobie” – pisał Charles Péguy. Je-
śli tego zabraknie, celem zabiegów pole-
micznych stanie się już tylko neutraliza-
cja niepokojących kwestii.
Już wiem, co wiem
W dyskusji, jaka toczy się na łamach „Zna-
ku” wokół najnowszych badań nad histo-
rią początków chrześcijaństwa, głos mery-
torycznej analizy spotyka się z tendencją
apologetyczną. Niepokój polemistów jest
jakoś zrozumiały: nie było jeszcze takie-
go wyzwania, jakie dziś stawiają tradycji
chrześcijańskiej badania historyczne zwa-
ne „trzecim poszukiwaniem” (
third quest
).
Byłoby jednak błędem uchylać się przed
stanięciem oko w oko z nową interpreta-
cją początków chrześcijaństwa. Potrze-
ba otwartości, która unika sprowadzania
wszystkiego do własnych kategorii – to-
leruje odmienność perspektywy. „Nie
ma nic trudniejszego, ale też nic bardziej
Głębszej refleksji wymaga najpierw reguła
badań historycznych, która zakazuje my-
ślenia o przebiegu wydarzeń z perspek-
tywy ich rezultatu końcowego: wyklucza
ona przypisywanie postaci historycz-
nej idei, które zrodziły się po jej śmierci.
Trzeba się zdecydować, czy to założenie
ma sens, i wtedy zaakceptować jego kon-
sekwencje. Jeśli zaś nie ma ono sensu, na-
leżałoby to jakoś uzasadnić. W tej kwestii
nie wszyscy autorzy kwietniowego nume-
ru „Znaku” zajmują czytelne stanowisko.
Zawieszanie własnych przedzałożeń –
chleb powszedni hermeneutycznego rze-
miosła – to warunek konieczny rozumienia.
Kiedy bowiem już wiemy, jak jest, wtedy dal-
sze badanie staje się iluzją, utwierdzaniem
się we wcześniej powziętym przekonaniu.
TADEUSZ
BARTOŚ,
fi lozof, teolog,
wykładowca
Akademii
Humanis-
tycznej im.
A. Gieysztora.
105
Powiedzenie: „Bóg pisał prosto po krzy-
wych ścieżkach mego życia”, owa konsta-
tacja
ex post
sensu wcześniejszych wyda-
rzeń, bynajmniej nie jest prezentacją ich
pierwotnego znaczenia. Jest nadaniem im
nowego sensu.
Ex post
bowiem dopowiada
coś, czego wcześniej nie było. Nadawanie
nowych znaczeń jest, oczywiście, upraw-
nione, pod warunkiem jednak, iż wiemy,
że interpretujemy.
Dla przykładu: socjologiczna i psy-
chologiczna analiza procesu wtórnego
ureligijnienia i ubóstwienia postaci Jezu-
sa w pierwszych pokoleniach chrześcijan
(dzieło Gerda Theissena, w Polsce popu-
laryzowane przez Tomasza Polaka) wyni-
ka z założenia, że po Jego śmierci wpływ
na to, co o Nim mówiono, miały także po-
trzeby środowiska uczniów: emocjonal-
ne i społeczne, organizacyjne i dyscypli-
narne. Stąd tego typu rekonstrukcja histo-
ryczna ucieka przed przyjmowaniem za
prawdziwą i bezalternatywną interpreta-
cji zapisanej w dogmacie, który ukształto-
wał się pod koniec pierwszego wieku jako
r e z u l t a t ( ! ) złożonych procesów religij-
no-społecznych.
interpretacji. Jedno jest pewne: ogólna
przesłanka, że całość historii Kościoła by-
ła dziełem Ducha – jako założenie dogma-
tyczne – nie może być przesłanką dla ba-
dania historycznego. Tego typu założenie
pojawia się w tekście ks. Henryka Wit-
czyka, kiedy stwierdza on, że popaschal-
na ewolucja świadomości uczniów Jezu-
sa była pogłębianiem rozumienia prawdy
o Jezusie (już wcześniej obecnej), a nie
nadawaniem nowego sensu. Twierdzenie
to jest w istocie wyznaniem wiary w bez-
pośrednie zaangażowanie Bóstwa w wy-
darzenie Jezusa. Nie sposób go skutecz-
nie dowodzić, bo jest z innego porząd-
ku. To decyzja konfesyjna, stwierdzenie
w rodzaju: „Pan Bóg pisał prosto po krzy-
wych liniach mego życia”. Z punktu wi-
dzenia logiki badania historycznego jest
ona nadaniem nowego sensu, interpreta-
cją przenoszącą późniejszy stan świado-
mości na wcześniejsze wydarzenia. A te-
go badanie historyczne zakazuje.
Obydwa podejścia wykluczają się
w ramach jednej metodologii, mogą jed-
nak współwystępować, na wzór mode-
lu chalcedońskiego: czym innym jest ba-
dana naukowo historia ewolucji chrześ-
cijańskich grup religijnych z I wieku,
a czym innym przyjmowana na wiarę
boska logika dziejów Ducha (w tym sen-
sie Tomasz z Akwinu odróżniał teologię
od filozofii – zob. I
pars
, q. 1, a. 2). Tego
jednak ks. Witczyk nie akceptuje, kiedy
w lekceważącym tonie odmawia warto-
ści pytaniu o możliwe przyczyny ludzkie
(psychologiczne, socjologiczne, kultu-
rowe), sterujące procesami wewnątrz
grupy uczniów Jezusa po Jego śmier-
ci. Zgodność ludzkiego z boskim prowa-
dzi u niego do usunięcia z pola widzenia
wszystkiego, co ludzkie, a odkrywania
Asystencja Ducha Świętego
Jezus nie tworzył świata, który powstał
po Jego śmierci. Tworzyli go inni ludzie,
żywi, z krwi i kości, a więc podlegli nie
tylko Duchowi Świętemu (w co wierzą
chrześcijanie), lecz także uwarunkowa-
niom kulturowym, socjologicznym i psy-
chologicznym swojej epoki. Były tam tar-
cia, możliwe były różne drogi interpreta-
cji przesłania Jezusa.
Czy jednak takie rekonstrukcje nie
naruszają „depozytu wiary”? Otóż nie-
koniecznie, choć domagają się jakiejś re-
106
jedynie logiki działania boskiego, z zało-
żenia zresztą nieróżniącej się od trady-
cyjnej katolickiej dogmatyki. Temu też
zostaje instrumentalnie podporządko-
wana Gadamerowska
Wirkungsgeschich-
te
. Staje się ona sposobem na „ucieczkę
do przodu”, by patrzeć już tylko na wynik
(rezultat oddziaływania tekstu jako cało-
ści), a nie na proces doń prowadzący.
Tymczasem, zgodnie z katolicką tradycją,
przyczyny naturalne nie znoszą nadprzyro-
dzonych. I
vice versa
. Podobne zasady obo-
wiązują w katolickim rozumieniu natchnie-
nia biblijnego. Tomasz z Akwinu twierdził,
że wiara nie bierze się z widzenia (wierzyć
to „przystać na to, co nie jawi się człowieko-
wi w żaden sposób” –
assentire non apparen-
tibus
). Wszystkie te dyrektywy teologiczne
są ekstrapolacją dogmatu chalcedońskiego.
Stąd teza o procesie wtórnego wyniesienia
i ubóstwienia postaci Jezusa z uwagi na ko-
nieczność uwolnienia napięcia powstałego
w grupie Jego uczniów na tle ich rozczaro-
wania klęską Mistrza i wyrzutów sumienia
z powodu popełnionej zdrady nie jest z ko-
nieczności sprzeczna z dogmatem katolic-
kim, bo nie jest tezą negującą boskość Jezu-
sa. Stanowi jedynie odtworzenie kontekstu
ludzkiego. Natura nie usuwa łaski – jedno
drugiemu się nie sprzeciwia, jeśli tylko ma-
my łaskę wiary. Wiara jest jednak czymś in-
nym aniżeli motywowaną religijnie manie-
rą nieprzyjmowania do wiadomości niewy-
godnych pytań.
Ginące człowieczeństwo
Gubienie wymiaru ludzkiego w iluzyj-
nym wyobrażeniu boskości, gdzie wiel-
kie słowa, takie jak działanie Boga, inspi-
racja Ducha Świętego, natchnienie, zasła-
niają ludzkie uwarunkowania, to trwała
tendencja katolicyzmu. Rzecz dotyczy
zarówno mówienia o wspólnotach chrze-
ścijańskich pierwszych wieków, jak i sty-
lu wypowiedzi o współczesnym Kościele,
który niekiedy przedstawia siebie jako in-
stytucję tak bardzo nadprzyrodzoną, że
niepodlegającą właściwie prawom ludz-
kim: socjologicznym, ekonomicznym,
psychologicznym.
Przy takim nastawieniu rekonstrukcja
kontekstu kulturowego, socjologicznego
i psychologicznego ewolucji grup uczniów
Jezusa odbierana jest jako zagrożenie dla
realności działania Ducha. Gdy jednak
gubimy człowieczeństwo uczniów Jezusa,
pozostaje nam już tylko logika dziejów Du-
cha Świętego. Filozofia Hegla – szczytowe
osiągnięcie tego typu myślenia o obecno-
ści Boga w świecie – jest tu dobrą ilustra-
cją. Wsparta słynną formułą: „tym gorzej
dla faktów”, przemienia religię w ideolo-
gię, tj. doktrynę na użytek władzy. Tej oso-
bliwej gnozie ulegają teologowie (i egze-
geci), jeśli nie dość konsekwentnie odróż-
niają wiarę od wiedzy.
Ochrona obrazu Jezusa
Badania historyczne dają wgląd w osobi-
ste doświadczenie Jezusa, niezapośred-
niczone przez późniejszą teologię i kult.
Do pewnego stopnia konieczne jest więc
„odreligijnienie” tej postaci, bo wyniesio-
na zbyt wysoko traci ludzkie kontury, staje
się Bogiem na miarę ludzkich wyobrażeń
o Bogu, które – z konieczności skrzywio-
ne – dodatkowo jeszcze przesłaniają Jego
człowieczeństwo. Człowiek o nadludzkiej
mocy, superman, wielki mag, najwyższy
Pan kosmiczny – wszystkie te uwznio-
ślające wyobrażenia zamazują skończo-
ność Jezusa, Jego słabość, ograniczenia
107
kulturowe i historyczne. Obraz na ludz-
ką miarę skleconej boskości, przypisany
człowiekowi, sprawia, że gubimy trop, za-
mazany zostaje wszelki ślad. Ani Bóg, ani
człowiek nie jest już widoczny.
Starożytne spory chrystologiczne miały
na uwadze zwalczanie owego nadmiernego
ureligijnienia postaci Jezusa, który w here-
zji doketystycznej był już tylko Bogiem uda-
jącym człowieka: pseudoboskość doszczęt-
nie strawiła Jego człowieczeństwo.
Dylemat zauważony znalazł antido-
tum. Istotną ochroną jest powstała tak-
że w starożytności teologia apofatyczna.
Chce ona powstrzymać człowieka przed
iluzją wyobrażania sobie natury bosko-
ści. Idąc tym tropem, Tomasz z Akwinu
sądził, że dysponujemy jedynie słowem
„Bóg”, a nie możemy utworzyć sobie Jego
pojęcia. Teologia negatywna „wylądowa-
ła” w sercu katolickiej ortodoksji.
tam niepodobieństwa aniżeli podobień-
stwa owej tajemniczej i przerastającej
wszelkie ludzkie pojmowania rzeczywi-
stości (III Sobór Laterański). Gdy mówimy,
że Jezus jest Bogiem, wiemy, co chcemy
powiedzieć, nie wiemy jednak, co mówi-
my. Zgodnie z procedurą teologii apofa-
tycznej, orzekając Jego boskość, musimy
zarazem temu zaprzeczyć oświadczając,
iż nie jest On Bogiem. Bo nie jest Bogiem
w jakikolwiek sposób, który możemy so-
bie wyobrazić czy pomyśleć.
Tylko człowiek
Niezdolni do utworzenia pojęcia Boga, po-
zostajemy pierwotnie wobec Jezusa jako
człowieka. Do tego mamy naturalny do-
stęp. Całość chrześcijańskiego przekazu
zapośredniczona jest w ludzkim naucza-
niu i życiu Jezusa. Nie ma innej drogi do
Tajemnicy Boga, która i tak pozostanie na
zawsze niewypowiadalna i niepojmowal-
na. Chrześcijańska tradycja interpretacyj-
na, wskazująca na boskość Jezusa, nie roz-
rywa zasłony niewiedzy. Jej przekaz chce
raczej zwrócić naszą uwagę na tajemnicę
wiary, która pozostaje zakryta.
Nie będziesz czynił żadnej rzeźby
ani żadnego obrazu
Uwzględnienie apofatyzmu gruntownie
zmienia perspektywę teologiczną. W jego
świetle wszelki obraz Boga ginie, ulatnia
się, staje się płynny, bardziej jest procesem
aniżeli zamkniętą w ludzkiej głowie cało-
ścią. Zapominamy łatwiej i częściej, niż
nam się wydaje, że Bóg jest
Wiara nie jest wiedzą
(ani ideologią grupy religijnej)
ponad wszelką naszą wypowiedzią, ponad
wszelkim poznaniem, i nie tylko je przekracza,
ale stoi totalnie ponad wszelkim umysłem (tak-
że anielskim) i ponad wszelką substancją (To-
masz z Akwinu,
In librum De divinis nominibus
expositio
).
Chrześcijanin, gdy w wierze przyjmuje
(
assentit
) tajemnicze słowa o Bóstwie Je-
zusa, bynajmniej nie jest o nich pysznie
i zarozumiale przekonany, raczej odnosi
się do nich jako do drogowskazu, które-
go nie potrafi ogarnąć w swoim myśleniu.
„Artykuł wiary” służy temu, by wytrącić
umysł człowieka z jednostajności zarozu-
miałej gnozy (wiedzy), której wydaje się,
że posiadła prawdę (Hans Urs von Baltha-
Słowo „Bóg”, kiedy je słyszymy, potra-
fimy zrozumieć jedynie fałszywie: więcej
108
Plik z chomika:
momo22
Inne pliki z tego folderu:
Archeologia Palestyny - praca zbiorowa.djvu
(40876 KB)
South American High Gods.pdf
(1337 KB)
kehrer, wprowadzenie do socjologii religii, r.6,7.rar
(23800 KB)
kehrer, wprowadzenie do socjologii religii, r.1-4.rar
(33923 KB)
Berger Peter - Święty baldachim - Socjologia religii.zip
(61246 KB)
Inne foldery tego chomika:
antropologia religii
Bliski Wschód
Callois Roger
Cambridge University
Dokumenty!!!!!!!!!!!
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin