SŁAWOMIR CENCKIEWICZ - GDAŃSK ’70 ZBRODNIA NIEUKARANA I BITWA O PAMIĘĆ.pdf
(
375 KB
)
Pobierz
455007214 UNPDF
S
ŁAWOMIR
C
ENCKIEWICZ
GDAŃSK ’70
ZBRODNIA NIEUKARANA
I BITWA O PAMIĘĆ
*
Gdy naród otworzył skrwawione swe serce,
Panowie świat chcieli okłamać,
Lecz szybko świat poznał, kto tu jest mordercą,
A naród niełatwo okłamać
Strzelajcie panowie do braci,
Do matek i ojców strzelajcie,
Lecz naród swą pracą i za to zapłaci,
Mordercy zapamiętajcie!
Anonim,
Jadą wozy kolorowe
, 1971 r.
W anonimowej poezji zawiera się cała, głęboka prawda o gdańskim
Grudniu ’70
1
. To, czego Polacy-gdańszczanie nie mogli głośno wy-
krzyczeć, wyraził za nich niejeden poeta-anonim. Uderza prostota
tamtych utworów literackich, niezwykle skrzętnie zbieranych i re-
jestrowanych przez Służbę Bezpieczeństwa. I nie dziwi dzisiaj ta
policyjna zapobiegliwość, bo siła oddziaływania tej poezji to przede
wszystkim opis przeciwstawnych światów: zła komunistycznej wła-
dzy uzbrojonej w czołgi, karabiny i milicyjne pałki, naprzeciw której
stanął naród nie tylko zniewolony, ale i upokorzony koniecznością
ciężkiej pracy bez należytego wynagrodzenia. Naród, rozstrzelany
w Grudniu ’70 na ulicach Trójmiasta, Elbląga i Szczecina.
„Mordercy zapamiętajcie!” – napisał poeta, przysięgając oprawcom dzień sprawiedliwego sądu
2
.
Lecz mimo upływu prawie czterdziestu lat Grudzień ’70 jest zbrodnią nieosądzoną, zbrodnią ano-
nimową, zbrodnią bez oprawców i katów. Pozostały tylko ofi ary... i głos grudniowców oraz rodzin,
które wciąż domagają się elementarnej sprawiedliwości, przywrócenia proporcji, a nade wszystko
upominają się o historyczną pamięć i prawdę.
* Artykuł jest rozszerzoną i zmienioną wersją wprowadzenia historycznego do albumu
Gdański Grudzień
’70. Rekonstrukcja. Dokumentacja. Walka z pamięcią
, Gdańsk–Warszawa 2009, s. 14–35.
1
Zob. m.in.
Poezja uliczna 1970 r.
, zestawiła M. Sokołowska [w:] J. Eisler, I. Greczanik-Filipp, W. Kwiat-
kowska, J. Marszalec,
To nie na darmo… Grudzień ’70 w Gdańsku i Gdyni
, red. M. Sokołowska, Pelplin 2006,
s. 177–188;
ibidem
, s. 129–130.
2
AIPN Gd, 003/14, t. XXI, „Jadą wozy kolorowe” [wiersz stanowi jeden z załączników do pisma plut. Michała
Popławskiego z Komendy Dzielnicowej MO Gdańsk Portowa, Gdańsk, 15 I 1971 r], k. 379. Przedruk:
Gdański
Grudzień ’70…
, s. 294.
7
„Mała destabilizacja”
Koniec roku 1970 to również kres rządów I sekretarza Komitetu Centralnego PZPR Władysława
Gomułki. Powitany przez zmęczone stalinizmem społeczeństwo w 1956 r. z nadzieją, a nawet z entu-
zjazmem, Gomułka szybko zamienił ten kapitał w rozczarowanie i wszechogarniający marazm. Hasło,
które pierwotnie miało opisać względny sukces jego rządów – „mała stabilizacja”, już w latach sześć-
dziesiątych oznaczało raczej stagnację gospodarczą i wszechogarniającą biedę. Analizując rządy Go-
mułki i jego ekipy (m.in. Józefa Cyrankiewicza i Zenona Kliszki), historyk Marcin Zaremba nie wahał
się określić tego czasu mianem „małej destabilizacji”
3
. Czasu, który już od końca lat pięćdziesiątych
charakteryzował się stale pogarszającymi nastrojami społecznymi, frustracją, strajkami i antykomuni-
styczną „szeptanką”, zapowiadającą bunt przeciw władzy ludowej. Pierwszy wstrząs miał miejsce przy
okazji obchodów milenijnych w 1966 r., a w jeszcze większej skali w marcu 1968 r., i mimo narzuconej
Polakom propagandowej interpretacji, mówiącej o zorganizowanym spisku „inteligentów”, „studentów”
i „syjonistów” przeciw „socjalistycznej ojczyźnie”, ukazał on władzom Polskiej Rzeczypospolitej Ludo-
wej siłę społecznego protestu. Protestu, w którym, wbrew utrzymującym się do dzisiaj obiegowym opi-
niom, uczestniczyli także robotnicy
4
. W 1968 r., mimo brutalnej pacyfi kacji marcowego buntu, emigracji
kilkunastu tysięcy obywateli PRL, udziału ludowego Wojska Polskiego w stłumieniu Praskiej Wiosny
i zakulisowej walki na szczytach władzy, Gomułka jeszcze zdołał utrzymać ster rządów. Jednak symp-
tomów pogarszania się sytuacji gospodarczej i nadciągającego kryzysu nie były w stanie przysłonić ani
sukcesy piłkarskie Górnika Zabrze w europejskim Pucharze Zdobywców Pucharów, ani też parafowany
w grudniu 1970 r. układ o normalizacji stosunków między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Republiką
Federalną Niemiec. Ekipa Gomułki zdawała sobie sprawę z zapaści, ale próbę ratowania socjalistycznej
gospodarki podjęła w sytuacji, kiedy na aprobatę społeczeństwa nie można było już liczyć.
Bezpośrednią przyczyną rewolty grudniowej była podwyżka cen opracowana w ramach reformy
przygotowanej pod kierunkiem Bolesława Jaszczuka
5
. Za pośrednictwem radia i telewizji podwyżkę
tę rząd premiera Cyrankiewicza ogłosił 12 grudnia 1970 r. (miała wejść w życie w dniu następnym).
Natomiast 13 grudnia 1970 r. treść uchwały Rady Ministrów PRL przybliżyła „Trybuna Ludu”, wy-
mieniając najpierw artykuły przemysłowe (m.in. pralki, telewizory, lampy, perfumy, szkło stołowe
i płyty gramofonowe), których ceny detaliczne uległy obniżce. Następnie wyszczególniła 46 kategorii
wyrobów z informacją o podwyższeniu cen. Podrożały wówczas m.in. mięso i przetwory mięsne
(o 17,6 proc.), mąka (16,6 proc.), powidła (36,2 proc.) i kasza (20–30 proc.), a także materiały budow-
lane i opałowe (drewno, koks, węgiel – 10–25 proc.)
6
. Decyzja o takich podwyżkach była ciosem dla
bardzo już zubożałego społeczeństwa. Co więcej, wcześniej również w kręgach partyjnych spotkała
się ona z krytyką. Wówczas po raz pierwszy podniosły się głosy mówiące o napiętej sytuacji w War-
szawie, Łodzi i Gdańsku. Podczas zebrań, organizowanych dla aktywu PZPR w celu objaśniania
okoliczności wprowadzenia podwyżek i podjętych reform, pojawiała się krytyka działań władz par-
tyjno-państwowych i uwagi o nieproporcjonalnym do zarobków wzroście cen
7
.
Mobilizacja
Komuniści brali więc pod uwagę możliwość wybuchu protestu społecznego i przygotowywali się
do zdławienia buntu. W stan gotowości postawili wojsko, milicję oraz służby specjalne. Zanim ogło-
szono podwyżkę cen, 8 grudnia 1970 r. minister obrony narodowej gen. Wojciech Jaruzelski wydał
rozkaz
W sprawie zasad współdziałania MON i MSW w zakresie zwalczania wrogiej działalności,
ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz przygotowań obronnych
8
. Dzień później ana-
3
M. Zaremba,
Społeczeństwo polskie lat sześćdziesiątych – między „małą stabilizacją” a „małą destabiliza-
cją”
[w:]
Oblicza Marca 1968
, red. K. Rokicki, S. Stępień, Warszawa 2004, s. 27.
4
J. Eisler,
Polski rok 1968
, Warszawa 2006, s. 361 i inne.
5
Idem
,
Grudzień 1970. Geneza. Przebieg. Konsekwencje
, Warszawa 2000, s. 59.
6
Ibidem
, s. 89–90.
7
Ibidem
, s. 78–99.
8
L. Kowalski,
Generał ze skazą. Biografi a wojskowa gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego
, Warszawa 2001, s. 335.
8
Płonący gmach Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku, 15 grudnia 1970 r.
logiczne zarządzenie „w sprawie zapewnienia porządku i bezpieczeństwa publicznego” wydał szef
resortu spraw wewnętrznych gen. Kazimierz Świtała. Powołano sztaby wojewódzkie oraz Centralny
Sztab MSW z kierownikiem – komendantem głównym Milicji Obywatelskiej i wiceministrem spraw
wewnętrznych gen. Tadeuszem Pietrzakiem na czele. W tym samym dniu Centralny Sztab MSW
opracował
Plan przedsięwzięć związanych z akcją „Jesień 70”
. W jednostkach MSW 11 grudnia
1970 r. ogłoszono stan pełnej gotowości bojowej
9
.
W roku 1970 nastroje załóg robotniczych Trójmiasta pogarszały się z miesiąca na miesiąc, szcze-
gólnie w tzw. kompleksie stoczniowym, a zwłaszcza w zatrudniającej blisko 18 tys. osób Stoczni
Gdańskiej im. Lenina. Z danych statystycznych wynika, że zarobki miesięczne robotników w sektorze
przemysłu metalowego i elektromaszynowego wahały się od 2200 do 2500 zł (przełom 1970/1971 r.).
W samej Stoczni Gdańskiej średnia płaca miesięczna wykwalifi kowanego robotnika (z nadgodzi-
9
H.M. Kula,
Grudzień 1970 „ofi cjalny” i rzeczywisty
, Gdańsk 2006, s. 98–99 i n.
9
nami) w 1970 r. i przez kolejne kilka lat wahała się między 3100 a 5200 zł
10
. Jednak tak wysokie
podwyżki cen zdecydowanie pogarszały sytuację stoczniowych rodzin. We wrześniu 1970 r. władze
odbierały sygnały o narastającej frustracji pracowników Stoczni Gdańskiej i przekonaniu o nadciąga-
jącym krachu gospodarczym. W październiku 1970 r. gdańska SB opisywała „narastające wzburzenie
pracowników fi zycznych” stoczni, którego podłożem „stały się trudności rynkowe”. Zarejestrowano
wówczas pierwsze „wypadki odmowy pracy przez całe brygady robocze”
11
. Kiedy ogłoszono decyzję
o podwyżkach, nawet osoby lojalne wobec SB alarmowały, że wśród stoczniowców przeważa opinia,
iż władze podsycają nerwowe nastroje, chcąc „wywołać niezadowolenie wśród ludności, by doprowa-
dzić wtedy do jakichś zmian” w kierownictwie partii
12
. Niezadowolenie panowało w Gdańskich Za-
kładach Elektronicznych „Unimor”, Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego i Porcie Gdańskim.
W niektórych zakładach obniżono premie pracownicze o ponad 20 proc., w sklepach nastąpił „wzmo-
żony wykup artykułów spożywczych, a szczególnie kaszy, mąki, cukru, makaronu, masła, mięsa i jego
przetworów”
13
. Niepokój, o czym informowała milicja i referaty SB, panował także w Starogardzie
i Pruszczu Gdańskim, Czarnej Wodzie i Kwidzynie. Wielu robotników z tamtejszych zakładów coraz
częściej otwarcie krytykowało kierownictwo partii i państwa. Jeden z nich, Wacław Rek, zatrudniony
w Zakładzie Płyt Pilśniowych w Czarnej Wodzie, wyraził się, że „»rząd to sama banda, należałoby
tych wszystkich sk… powystrzelać«” – czytamy w jednym z milicyjnych raportów
14
. Na terenie Trój-
miasta próbę tonowania nastrojów podjął wicepremier Stanisław Kociołek, były I sekretarz Komitetu
Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku. Jednak jego spotkanie z załogą wydziału K-3 Stoczni Gdańskiej
zakończyło się całkowitą porażką, „doznał uczucia, iż nie miał kontaktu z salą”
15
.
Sytuacja była na tyle poważna, że 11 grudnia 1970 r., z inicjatywy komendanta wojewódzkie-
go MO w Gdańsku płk. Romana Kolczyńskiego, powołano sztab antykryzysowy – Wojewódzkie
Stanowisko Kierowania (WSK), z nadzorującym pion milicyjny płk. Bolesławem Aftyką na czele
16
.
W skład kilkuosobowego sztabu, poza szefostwem MO, weszli również przedstawiciele kierownictwa
gdańskiej SB – płk Władysław Pożoga i płk Kazimierz Dudek. Przygotowany przez płk. Aftykę
Plan
przedsięwzięć związanych z realizacją zadań akcji „Jesień ’70” na terenie województwa gdańskie-
go
przewidywał m.in. wzmocnienie i skoszarowanie jednostek Zmotoryzowanych Odwodów Milicji
Obywatelskiej (ZOMO) z Gdańska i Elbląga, przygotowanie sprawnej łączności radiowej między ko-
mendą MO a KW PZPR, wzmożoną kontrolę operacyjną zakładów pracy, domów towarowych, szkół
i uczelni oraz duchowieństwa katolickiego. Aftyka nakazał SB, milicji, straży przemysłowej i po-
żarnej przeprowadzenie kontroli głównych zakładów województwa gdańskiego. Agentura otrzymała
natomiast zadanie „ujawnienia i likwidowania wszelkich prób aktywizowania się pojedynczych osób
i grup, organizatorów przerwań pracy, prowodyrów i demagogów”
17
. Osoby wskazane przez osobowe
źródła informacji miały zostać prewencyjnie zatrzymane i przesłuchane. W kolejnych dniach piony
operacyjne SB przygotowały szczegółowe plany działania na wypadek „zakłócenia porządku publicz-
nego”. Stan gotowości bojowej ogłoszono również w Pomorskim Okręgu Wojskowym.
Zgodnie z wytycznymi WSK w nocy z niedzieli na poniedziałek (13/14 grudnia 1970 r.) wzmoc-
niono patrole MO na ulicach Gdańska. Do tzw. kluczowych zakładów gospodarki narodowej w Trój-
mieście oddelegowano pracowników operacyjnych SB, natomiast aktyw partyjny poinstruowano, jak
przeciwdziałać ewentualnym wystąpieniom pracowników. Na terenie Stoczni Gdańskiej utworzo-
10
Rocznik statystyczny 1975
, Rok XXXV, Warszawa 1975, tab. 33 (240) – 34 (241), s. 178–179; E. Janecki,
Stocznia Gdańska im. Lenina. Życie społeczno-polityczne w latach 1945–1984
, Warszawa 1985, s. 186.
11
S. Cenckiewicz,
Śladami bezpieki i partii. Studia. Źródła. Publicystyka
, Łomianki 2009, s. 283.
12
Ibidem
, s. 285.
13
AIPN, 0748/2, ppłk J. Żuchowski, Informacja o sytuacji rynkowej w dniu 12 XII 1970 roku, Gdańsk, 12 XII
1970 r., k. 11.
14
AIPN, 0748/15, Kronika z dnia 14 XII 1970 r. od godz. 0,05 do 24.00, b.d., k. 21.
15
J. Eisler,
Grudzień 1970…
, s. 87.
16
AIPN Gd, 003/45, Plan przedsięwzięć związanych z realizacją zadań akcji „Jesień ’70” na terenie
woj[ewództwa] gdańskiego, Gdańsk, 11 XII 1970 r., k. 14–17.
17
Ibidem
, k. 15.
10
Demonstracja robotników i mieszkańsców Gdańska pod KW PZPR, 15 grudnia 1970 r.
no dwa punkty obserwacyjno-meldunkowe wyposażone w łączność radiową
18
. Jednak mobilizacja
sił milicyjnych, SB i partii okazała się nieskuteczna. Dyrektor stoczni Stanisław Żaczek 14 grudnia
1970 r. krótko po 6.00 otrzymał wiadomość, że część załogi (kilkudziesięciu pracowników) wydziału
S-4 nie przystąpiła do pracy i zorganizowała wiec. W krótkim czasie do protestu przyłączyło się kil-
kuset stoczniowców
19
. To był znak, że właśnie rozpoczął się gdański Grudzień ’70.
Niesłabnące natężenie
Po 8.00 do strajku przyłączyły się kolejne wydziały stoczniowe. Godzinę później strajkujący uda-
li się pod budynek dyrekcji zakładu. Kilka tysięcy robotników domagało się rozmów z I sekretarzem
KW PZPR, Alojzym Karkoszką, który w tym czasie przebywał w Warszawie na posiedzeniu VI Ple-
num KC PZPR. Stoczniowcy żądali także przyjazdu Gomułki, a dyrektor Żaczek tłumaczył, że choć na
podwyżkę nie miał wpływu, to może zrekompensować jej skutki zwiększeniem premii o około 5 proc.
Rozmowy zakończyły się fi askiem i aby powstrzymać rozszerzanie się protestu, dyrekcja stoczni, na
polecenie SB, wyłączyła centralę telefoniczną, „zabezpieczyła tlenownię, acetylenownię, rozdzielnię
i inne punkty newralgiczne” na terenie zakładu
20
. Robotnicy zaś, nie dając za wygraną, ruszyli pod
gmach KW PZPR, śpiewając
Rotę
,
Boże, coś Polskę
i
Międzynarodówkę
. Skandowali hasła: „Złodzieje”,
„Chcemy chleba”, „Precz z Gomułką”. Wśród nich szli także funkcjonariusze bezpieki z „zadaniem
prowadzenia działań dezintegracyjnych, rozpoznawczych i dezinformacyjnych”. Ponadto – jak czyta-
my w meldunku SB z 14 grudnia 1970 r. – „użyto” funkcjonariuszy Wydziału B, którzy fotografowali
18
AIPN Gd, 003/11, t. 4, płk W. Jaworski, Plan przedsięwzięć operacyjnych w związku z realizacją zadań
„Jesień 70” przez Wydział III Służby Bezpieczeństwa KW MO w Gdańsku, Gdańsk, 12 XII 1970 r., k. 23–34.
19
AIPN, 0748/1, Meldunek, Gdańsk, 14 XII 1970 r., k. 40. Zob. także: IPN, 0748/2, k. 95 i 117.
20
AIPN, 0296/39, t. V, Departament III MSW, Kronika wydarzeń w Gdańsku od dnia 14 XII 1970 r., Warsza-
wa, 15 XII 1970 r., k. 67.
11
Plik z chomika:
EVEREST8844
Inne pliki z tego folderu:
Slawomir Cenckiewicz - Cisi sprzymierzeńcy reform.pdf
(451 KB)
SŁAWOMIR CENCKIEWICZ - GDAŃSK ’70 ZBRODNIA NIEUKARANA I BITWA O PAMIĘĆ.pdf
(375 KB)
Sławomir Cenckiewicz – 'Anna Solidarność'. Anna Walentynowicz (1929–2010).pdf
(310 KB)
Sławomir Cenckiewicz - Długie ramię Moskwy, Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (2011) fragment książki.epub
(1563 KB)
Sławomir Cenckiewicz - O premierze Tusku i PSL.doc
(22 KB)
Inne foldery tego chomika:
Alejchem Szołem
Arthur de Gobineau
BOCHEŃSKI ADOLF MARIA
BOCHEŃSKI Józef Maria Bocheński
BRZESKI Rafał Brzeski
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin