SYSTEM POLITYCZNY III RP

Wykład I. Pojęcie systemu politycznego i jego współczesne interpretacje

1.               Pojęcie systemu politycznego

1.1.            Dystynkcje terminologiczne: system polityczny, ustrój państwa, reżim polityczny

1.2.            Systemowe ujęcie procesu politycznego: D. Easton; model „wejścia-wyjścia”

Kwestia definicji

„System” jest jednym z najczęściej używanych terminów we współczesnych naukach społecznych. Słowo system pełni funkcję synonimu różnych terminów, które w przybliżeniu znaczą mniej więcej tyle co pewna zorganizowana złożoność, jakiś uporządkowany zbiór, zespół elementów pozostających we wzajemnym oddziaływaniu między sobą oraz z otoczeniem. Dla scharakteryzowania różnych obszarów życia społecznego używa się określeń w rodzaju „system polityczny”, „system społeczny”, „system kulturowy” czy nawet „system stosunków międzynarodowych”. Dawniej dla wyrażenia tego, co obecnie nazywamy „systemem politycznym”, używano innych określeń, takich jak „rząd”, „naród” czy „państwo”. Jednak określenia te są użyteczne do opisywania tylko niektórych aspektów rozwoju politycznego. Pojęcie systemu politycznego odnosi się natomiast do całego zakresu działań politycznych społeczeństwa.

           System polityczny jest definiowany rozmaicie - jako całokształt wzajemnych powiązań politycznych istniejących w danym społeczeństwie bądź ogół struktur, procedur i instytucji, które działają wspólnie, aby znaleźć rozstrzygnięcie problemów. Dla potrzeb naszego wykładu przyjmujemy za Konstantym M. Wojtaszczykiem, że „system polityczny to ogół organów państwowych, partii politycznych oraz organizacji i grup społecznych – formalnych i nieformalnych – uczestniczących w działaniach politycznych w ramach danego państwa oraz ogół generalnych zasad i norm regulujących wzajemne stosunki między nimi”.

Systemowe ujęcie procesu politycznego (model „wejścia-wyjścia”)

Klasyczne sformułowanie koncepcji systemu politycznego zostało przedstawione w pracach amerykańskiego politologa Davida Eastona. Koncepcja ta wprowadziła pewien model interpretacji polityki, który umożliwił lepsze rozumienie procesów politycznych dzięki temu, że uprościł rzeczywistość. Główna idea podejścia systemowego wywodzi się z biologii. Opiera się ona na założeniu, że istnieje zasadnicza analogia pomiędzy organizacją życia społecznego a innymi systemami, biologicznymi czy cybernetycznymi. Żywe organizmy są złożone i w wysokim stopniu zintegrowane. Serce, mózg, płuca etc. pełnią w organizmie swoje funkcje, aby utrzymać zwierzę przy życiu. Jeśli zniszczymy któryś z organów, pozostałe składniki takiego systemu zaczną działać inaczej, by utrzymać organizm przy życiu. W takim podejściu do polityki widoczny jest analogiczny sposób myślenia: zachowania poszczególnych osób, grup społecznych, organizacji, instytucji czy norm należy rozpatrywać z punktu widzenia pewnej całości społecznej  jaką tworzy system polityczny danego kraju. Ogólny sposób analizy systemu politycznego w takiej perspektywie obrazuje zaproponowany przez D. Eastona model „wejścia – wyjścia. 

        W modelu systemów politycznych D. Eastona polityka jednego kraju działa podobnie jak system biologiczny. Zgodnie z tym modelem postulaty obywateli, czyli „elementy na wejściu” (żądania, poparcie), brane są pod uwagę przez elitę polityczną i decydentów, którzy przetwarzają ją w instytucjach systemu politycznego (rząd, parlament, partie polityczne itp.) na „elementy na wyjściu”, decyzje i działania. Te ostatnie oddziaływają z kolei na środowisko społeczne, gospodarcze i polityczne, co obywatelom może się podobać lub nie. W rezultacie tego procesu obywatele na nowo formułują więc swoje postulaty. Wytwarza się swoiste sprzężenie zwrotne, które prowadzi do modyfikacji podejmowanych decyzji. To, co się dzieje podczas „procesu przetwarzania” (np. pojawiające się alternatywne koncepcje działań), pozostaje w „czarnej skrzynce” systemu politycznego (konkurencyjne projekty ustaw, odmienne warianty polityki gospodarczej etc.). W praktyce często większość decyzji rodzi się wewnątrz systemu politycznego a społeczeństwo reaguje na nie dopiero później. Inni autorzy nawiązujący do systemowych analiz procesu politycznego rozbudowali i zmodyfikowali model „wejścia-wyjścia” wprowadzając do niego dodatkowe elementy, akcentujące bardziej złożony i wielowymiarowy charakter oddziaływań politycznych (wpływ otoczenia międzynarodowego, różne rodzaje impulsów płynących zarówno na wejściu, jak i na wyjściu itp.). Chociaż model ten wyjaśnia głównie sposób działania ustabilizowanych systemów demokratycznych, a nie m.in. państw w okresie rewolucji lub rządzonych przez dyktatury w  ograniczonym zakresie liczące się z preferencjami społeczeństw, jest użyteczny dla pokazania procesu politycznego w znacznej grupie krajów, zwłaszcza w Europie Zachodniej.

Funkcje systemu politycznego

Każdy system polityczny pełni wiele funkcji, których celem jest ukierunkowanie działań prowadzących do trwałego rozwoju społeczeństwa w pewnych ramach instytucjonalnych, zgodnych z jego regułami. Stąd też odmienne systemy polityczne różnią się znacząco ze względu na znaczenie i sposób realizacji tych funkcji. Wśród najważniejszych funkcji systemu politycznego można wymienić:

·         funkcję regulacyjną (normatywną), polegającą na określaniu głównych reguł i zasad działania w sferze publicznej (konstytucja, prawo, kultura i obyczaje, wzorce zachowań)

·         funkcję mediacyjną tj. wypracowanie metod rozwiązywania konfliktów sprzecznych interesów

·         funkcję adaptacyjną, usprawniającą i korygującą działania instytucji politycznych dla rozszerzenia społecznego zaplecza istniejącego systemu rządów (dostosowywanie państwa do nowych wyzwań, modyfikacja polityki społeczno-gospodarczej itd.)

·         funkcję innowacyjną, wprowadzającą nowe reguły i mechanizmy działania (nowe koncepcje polityczne, reformy instytucjonalne, prawne etc.)

II. Typologie współczesnych systemów politycznych

Współcześnie istnieje wiele rozmaitych systemów politycznych. Można je różnie  porządkować, przyjmując odmienne kryteria analizy. Na użytek naszego opracowania odwołujemy się do kilku wybranych typologii systemów politycznych bazujących na odmiennych kryteriach podziału: (1) charakterze reżimu politycznego, (2) zasadach organizacji aparatu państwowego oraz (3) strukturach terytorialno-administracyjnych państwa.

Podział ze względu na charakter reżimu politycznego

W politologii pojęcie „reżimu politycznego” (political regime) oznacza określony styl rządzenia, na który składa się ogół metod, jakimi posługuje się aparat państwowy określający ramy zachowań wielkich grup społecznych. Takie kryterium pozwala wyróżnić państwa demokratyczne, totalitarne oraz autorytarne. Jednak od lat siedemdziesiątych XX wieku występuje proces określane przez Samuela P. Huntingtona jako „trzecia fala demokratyzacji”, której wyróżnikiem stał się rozkład lub upadek rządów autorytarnych, dyktatur a nawet państw o charakterze totalitarnym, takich jak Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i inne kraje „bloku wschodniego” rządzone przez partie komunistyczne. Proces ten, z różną siłą i w odmiennym zakresie, objął Europę Południową (Portugalia, Hiszpania, Grecja), większość krajów Ameryki Łacińskiej, znaczną część Azji (zwłaszcza kraje Dalekiego Wschodu), niemal całą Europę Środkowo-Wschodnią (z pewnymi wyjątkami np. Białorusi, okresowo niektórych państw powstałych po rozpadzie Jugosławii), jak również część państw afrykańskich. W tym ostatnim przypadku najbardziej spektakularny był upadek reżimu dyskryminacji rasowej w Republice Południowej Afryki (RPA).

Państwa demokratyczne

Z punktu widzenia rozwoju wydarzeń politycznych na kontynencie europejskim szczególnie znacząca stała się zdecydowana przewaga reżimów demokratycznych. W aspektach instytucjonalnych zjawisko to znajduje szczególnie silne odzwierciedlenie w postaci rozszerzenia na Wschód Paktu Północnoatlantyckiego (NATO) oraz negocjowania przystąpienia do Unii Europejskiej wielu państw pokomunistycznych. W takim kontekście warto przywołać główne zasady ustrojowe współczesnych demokracji. Pomimo licznych różnic związanych z odmiennością rozwiązań instytucjonalnych w poszczególnych państwach, ogólnie obejmują one następujące fundamentalne zasady: suwerenności narodu, pluralizmu politycznego oraz państwa prawa. Poniżej umieszczamy rozwinięcie i konkretyzację tych zasad. 

Zasada suwerenności narodu - suweren (obywatele) uczestniczy w sprawowaniu władzy lub oddziałuje na jej ośrodki za pomocą różnych form demokracji przedstawicielskiej oraz demokracji bezpośredniej

·           tworzenie poprzez wybory głównych organów władzy (wybory parlamentarne, wybory głowy państwa, wybory organów samorządu lokalnego)

·           uczestnictwo w rządzeniu za pomocą zinstytucjonalizowanych form reprezentacji interesów, zwłaszcza partii politycznych, grup nacisku, organizacji społecznych itd.

·           udział w referendum, inicjatywa ludowa, weto ludowe (głosowanie za określonym rozstrzygnięciem politycznym np. akceptacja projektu nowej konstytucji, przyjęcie lub odrzucenie jakiegoś ważnego projektu ustawodawczego itp.)

·           wyrażanie opinii odnośnie sprawowania władzy (działalność mediów, korzystanie z praw obywatelskich: wolność słowa, zgromadzeń, stowarzyszeń etc.)

Zasada pluralizmu politycznego - wielości ośrodków władzy w systemie politycznym

·           zasada podziału władz; wzajemnego ograniczania i równoważenia się organów władzy państwowej; instytucjonalne wyodrębnienie trzech funkcji państwa: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej

·           władza ustawodawcza - parlament (jedno lub dwuizbowy)

·           władza wykonawcza - rząd (gabinet, Rada Ministrów), czasem głównie lub w części prezydent

·           władza sądownicza - autonomia i niezawisłość sądownictwa wobec organów prawodawczych i wykonawczych (kontrola legalności decyzji administracyjnych, sądownictwo konstytucyjne itd.)

Zasada państwa prawa - oparcie działalności państwa na prawnych formach organizacji i działania władzy publicznej (zob. schemat funkcje i elementy państwa prawnego)

·           nadrzędność ustaw w systemie prawa

·           realny charakter praw i swobód obywatelskich

·           oparcie mechanizmu rządzenia na zasadzie podziału władz (ustawodawczej, wykonawczej, sądowniczej)

Państwa totalitarne

Obecnie reżimy totalitarne, poza nielicznymi wyjątkami (Korea Północna, Kuba), odchodzą w przeszłość. W XX wieku występowały one jednak powszechnie w dwóch wersjach: faszystowskiej i komunistycznej. „Modelowymi” przykładami rozmaitych wariantów totalitaryzmu są Włochy pod rządami Benito Mussoliniego, III Rzesza Niemiecka Adolfa Hitlera, a także państwa komunistyczne typu stalinowskiego tj. nawiązujące do celów, metod i sposobu rządzenia Józefa Stalina w Związku Radzieckim.

Zasady ustrojowe państw totalitarnych stanowiły w znacznej mierze zaprzeczenie struktury politycznej i reguł życia społecznego krajów demokratycznych Europy Zachodniej. Termin „totalitaryzm” wymyślili faszyści włoscy dla określenia władzy państwowej, która miała ambicję określania i regulowania wszystkich sfer życia społecznego. Filozof Giovanni Gentile oświadczył, iż „faszyzm jest totalitarny”; Mussolini stworzone przez siebie państwo określał mianem Stato totale. Pojęcie totalitaryzmu zrobiło wielką karierę w okresie zimnej wojny, bo stało się wspólnym mianownikiem dla reżimów włoskiego i hitlerowskiego, już pokonanych, i dla systemu stalinowskiego (po 1945 r. rozciąganego na kraje komunistyczne w Europie i Azji). Najważniejsze cechy reżimów totalitarnych obejmowały: dyktatorską strukturę władzy, jedną (jednolitą) ideologię państwową, centralizację władzy, terror policyjny oraz uniformizację życia społecznego. Poniższej zamieszczamy ich rozszerzoną charakterystykę.

Dyktatorska struktura władzy - władza w państwie jest skupiona w jednym ośrodku decyzyjnym

·           rządy w państwie sprawuje charyzmatyczny przywódca i kierowana przez niego monopolistyczna, masowa i zorganizowana hierarchicznie partia polityczna

·           ograniczenie suwerenności narodu poprzez zmniejszenie roli demokracji przedstawicielskiej (fasadowy i formalny charakter wyborów, brak rzeczywistych alternatyw programowych i personalnych itd.)

·           wprowadzenie zasady wodzostwa i brak mechanizmów ograniczających wszechwładzę rządzących (np. stosowanie zasady jednolitości organów władzy państwowej, odrzucenie zasady rządów prawa)

·           nadrzędność biurokracji partyjnej nad państwową i ich wzajemne przenikanie się (wyodrębnianie się nowej elity politycznej i wyraźny podział na „elity” i „masy”)

·           brak prawa do opozycji, istnieje tylko partia rządząca (inne ugrupowania polityczne zostają zlikwidowane)

·           obywatele nie dysponują legalnymi możliwościami zmiany przywódców państwa ani partii rządzącej

Jedna ideologia państwowa - obowiązuje oficjalnie wszystkich obywateli

·           władze państwowe mają monopol na środki przekazu informacji

·           powszechna indoktrynacja; eksponowanie dominacji celów państwa nad jednostką i jej życiem osobistym

·           istnieje system cenzury prewencyjnej

·           kwestionowanie prawomocności ideologii państwowej jest traktowane jak przestępstwo lub wykroczenie

·           podporządkowanie kultury celom propagandowym władz

Centralizacja władzy politycznej, administracyjnej i gospodarczej - podporządkowanie kierownictwu partii i państwa wszystkich istotnych decyzji

·           narzucanie jednego, hierarchicznego modelu organizacji i zarządzania w państwie

·           rozbudowa sektora państwowego we wszystkich obszarach życia społecznego

·           ograniczanie autonomii organizacji społecznych, znoszenie odrębności regionalnych, likwidacja rozmaitych form samorządu terytorialnego

·           inercja całego systemu i zachowań obywateli

Terror policyjny - masowe stosowanie przemocy i represji wobec obywateli

·           tworzenie więzień i obozów koncentracyjnych dla przeciwników politycznych oraz innych grup społecznych traktowanych jako wrogie wobec państwa  (eksterminacja wybranych narodów czy grup etnicznych, fizyczna likwidacja niektórych grup i środowisk itd.)

·           rozbudowa i duże kompetencje policji politycznej

·           duża rola aparatu bezpieczeństwa w systemie politycznym państwa

·           podporządkowanie policji aparatu kontroli w państwie

·           likwidacja lub istotne ograniczenie praw i swobód obywatelskich

Uniformizacja form życia społecznego administracyjnej i gospodarczej - ujednolicenie organizacji, instytucji i działań społecznych

·           odgórne narzucanie jednolitych standardów życia, wrogość wobec zróżnicować i odrębności kulturowych, narodowych, społecznych, politycznych itd.

·           nieufność wobec wszelkich autonomicznych więzi społecznych, formalnych lub nieformalnych, niekontrolowanych przez władze

·           ograniczenie możliwości zrzeszania się, tworzenia przez obywateli organizacji i stowarzyszeń społecznych (koncesjonowanie aktywności obywatelskiej)

Państwa autorytarne

Termin „autorytaryzm” pochodzi od słowa autorytet, którym rozmaici przywódcy (nierzadko wojskowi) próbowali uzasadnić swą faktycznie dyktatorską rolę w państwie, jak np. w Polsce rządy sanacji po zamachu J. Piłsudskiego w 1926 r. Organizacje państwowe tego typu łączą w rozmaitych wariantach i proporcjach elementy reżimów totalitarnych oraz rządów demokratycznych. Reżimy autorytarne przeważały w Europie pomiędzy I a II wojną światową, gdy wiele systemów demokratycznych upadło, dając wolne pole rządom autorytarnym i totalitarnym. Od Finlandii po Grecję, także na Półwyspie Iberyjskim demokracja przegrywała z militarnymi przewrotami i zamachami stanu. W Europie Zachodniej ostatnie reżimy autorytarne upadły bądź przekształciły się w procesie  demokratycznej transformacji w latach siedemdziesiątych XX wieku w Portugalii, Hiszpanii i Grecji. Jednak Występowały i nadal występują w wielu państwach (zwłaszcza pozaeuropejskich), w rozmaitych odmianach i formach.

Rządy autorytarne zwykle nie mają totalitarnej ambicji kontrolowania wszystkich obszarów życia społecznego ani roszczeń do monopolu światopoglądowego. Władza w krajach o ustroju autorytarnym zadowala się na ogół posłuszeństwem obywateli, chociaż w razie potrzeby jest skłonna wymuszać „porządek” brutalnymi metodami. Rządzi głównie za pomocą zakazów i ograniczeń, ale bez likwidacji opozycyjnych partii politycznych i z utrzymaniem części innych praw obywatelskich. Systemy autorytarne i totalitarne łączyło i łączy wiele wspólnych idei: wrogość do demokracji, do klasycznego parlamentaryzmu, rozbudowanych praw i swobód obywatelskich, nacjonalizm (w przypadku rządów prawicowych), kult silnego rządu zapewniającego porządek. Ustrojowe konsekwencje wynikające z zastosowania tych idei w państwach rządzonych autorytarnie bywają jednak znacząco zróżnicowane, radykalne jak i umiarkowane. W odróżnieniu od rządów totalitarnych, reżimy autorytarne z reguły nie tworzą wielkich, dobrze zorganizowanych i zdyscyplinowanych partii monopolizujących władzę. Opierają się na rządzie kierowanym przez szefa władzy wykonawczej (monarchę, prezydenta, niekiedy faktycznego dyktatora nie zajmującego nawet oficjalnych stanowisk) oraz aparacie urzędniczym i militarnym popieranym przez niektóre środowiska społeczne np. właścicieli ziemskich czy biznes.

Przykładami powojennych reżimów autorytarnych są militarystyczno-biurokratyczne junty wojskowe w Ameryce Łacińskiej (m.in. Brazylia, Argentyna, Chile w latach siedemdziesiątych), populistyczne reżimy z pogranicza autorytaryzmu i pseudodemokracji (Uganda, Wenezuela, Peru), Republika Południowej Afryki w okresie apartheidu (dyktatury rasistowskiej, „rasowej i etnicznej demokracji”),  arabskie sułtanaty dynastyczne (Arabia Saudyjska, Jordania, Oman, Zjednoczone Emiraty Arabskie) i większość krajów Bliskiego Wschodu (z wyjątkiem Izraela), państwa wyznaniowe i teokratyczne (Iran)), postkomunistyczne dyktatury w Europie: w Serbii (Sl. Miloszevicz), Chorwacji (F. Tudjman), na Białorusi (A. Łukaszenka) oraz Azji Środkowej (Kirgistan, Uzbekistan, Kazachstan). Istnieje też znacząca „szara strefa”, obszar pośredni pomiędzy demokracją a autorytaryzmem (np. Rosja, Ukraina).  

(2) Podział ze względu na zasady organizacji aparatu  państwowego

Podział ten przyjmuje za główne kryterium określenie jaką rolę ma (kompetencje) i w jaki sposób jest wyłaniana głowa państwa. W tym zakresie wyłoniły się dwa zasadnicze rodzaje systemów politycznych: monarchie i republiki, a także system rządów prezydenckich i parlamentarno-gabinetowych. 

Monarchie i republiki

Współcześnie monarchie od republik różni głównie sposób powołania głowy państwa i forma sprawowania przez nią rządów. Monarchia jest formą rządów, w której reprezentantem władzy suwerennej jest monarcha (król, cesarz, sułtan etc.), który sprawuje tę władzę dożywotnio, samodzielnie lub wraz z innymi organami państwa.

Natomiast republika to forma rządu, w której najwyższe organy (jednoosobowe lub kolegialne) wyłaniane są na określony czas (kadencję) w drodze wyboru. Organy te wybierane są przez ogół obywateli (w wyborach powszechnych), bądź przez specjalne kolegium wyborcze (elektorzy, połączona sesja dwóch izb parlamentu). Rządy typu republikańskiego funkcjonują obecnie w większości państw świata i są najbardziej rozpowszechnioną formą politycznej organizacji społeczeństwa.

Historycznie ukształtowały się dwa wzory obejmowania rządów przez monarchę. Może on uzyskać władzę przez dziedziczenie (monarchia dziedziczna, jak jest w większości państw) lub przez wybór (monarchia elekcyjna), jak było m.in. w Polsce szlacheckiej (przykładem elekcji jest także wybór papieża, który jest nie tylko najwyższym duchowym w kościele katolickim, ale również głową państwa watykańskiego, obieralnym monarchą). Historycznie ukształtowało się również kilka form sprawowania władzy przez monarchów: monarchia absolutna, monarchia konstytucyjna, monarchia parlamentarna.

Monarchia absolutna, to taki rodzaj rządów, w którym władca stoi ponad prawem, ma pełnię władzy prawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Skupienie wszystkich prerogatyw władzy w rękach monarchy symbolizuje wypowiedź króla Francji Ludwika XVI, który mawiał „państwo to ja”. Ten typ monarchii w Europie przeważał w XVII i XVIII w. Dominował stale w kulturze bizantyjskiej (jak w Rosji w formie samodzierżawia). Obecnie ma charakter marginalny, chociaż występuje m.in. w wielu krajach Bliskiego Wschodu (arabskie sułtanaty dynastyczne).

Ewolucja systemów politycznych spowodowała, że współczesne monarchie istnieją na ogół w formie konstytucyjnej i parlamentarnej. W modelu monarchii konstytucyjnej pozycja władcy przybrała charakter umowy (konstytucji – stąd nazwa) pomiędzy monarchią a „ludem”, obywatelami. Umowa ta precyzuje faktyczny charakter władzy monarchy, co zwykle sprowadza się do jej przekazania na rzecz parlamentu, rządu i niezależnego wymiaru sprawiedliwości. Modelowym przykładem takiego rozwiązania stał się ustrój polityczny Wielkiej Brytanii ukształtowany w końcu XVII wieku, po okresie wojny domowej i dyktatury Cromwella. Jego rozwinięcie stanowi monarchia parlamentarna, w której obowiązuje reguła, że „król panuje ale nie rządzi”. Monarcha pełni głównie funkcje ceremonialno-reprezentacyjne, integracyjne, symbolizujące historyczną jedność i ciągłość narodu. Niekiedy bywa arbitrem w sporach politycznych. Suwerenność jest w tym modelu głowy państwa atrybutem społeczeństwa a nie monarchy.

W końcu lat dziewięćdziesiątych na świecie istniało 41 monarchii, w tym 11 w Europie Zachodniej (Belgia, Dania, Hiszpania, Holandia, Lichtenstein, Luksemburg, Monako, Norwegia, Szwecja, Watykan, Wielka Brytania). Tytularną rekordzistką wśród monarchów jest królowa brytyjska Elżbieta II, która formalnie jest głową aż 16 państw, byłych kolonii brytyjskich: od Kanady, Australii i Nowej Zelandii do Wysp Salomona czy Papui-Nowej Gwinei. Instytucji monarchii nie ma na kontynencie amerykańskim.

Model prezydencki i parlamentarno-gabinetowy

Republikańska forma rządów występuje w dwóch zasadniczych postaciach: systemu prezydenckiego oraz systemu parlamentarno-gabinetowego. Główna różnica pomiędzy tymi systemami polega na odmiennym sposobie wyłaniania głowy państwa, jego innej funkcji ustrojowej oraz innych relacjach zarówno z rządem, jak i parlamentem.

       System prezydencki charakteryzuje się szczególnie silną pozycją prezydenta. W systemie tym prezydent jest równorzędnym z parlamentem reprezentantem narodu, głową państwa i szefem administracji. Prezydent i jego ministrowie nie są politycznie odpowiedzialni przed parlamentem. Prezydent jest kreatorem polityki zagranicznej i zwierzchnikiem sił zbrojnych. Nie może jednak rozwiązać parlamentu. Najbardziej wyraźnie system ten ukształtował się w praktyce politycznej USA. W wersji osłabionej, wyróżniającej się połączeniem elementów systemu parlamentarnego i prezydenckiego występuje we Francji V Republiki (jako tzw. system mieszany, półprezydencjalizm lub model prezydencjonalizmu europejskiego).

              System parlamentarno-gabinetowy opiera się na innych zasadach. Rząd jest powoływany przez parlament na wniosek głowy państwa. Rząd, żeby mógł działać musi mieć poparcie parlamentu. Głowa państwa nie ponosi politycznej odpowiedzialności za swoją działalność. Natomiast rząd ponosi odpowiedzialność polityczną za swoją działalność, a także akty normatywne głowy państwa. Zarówno głowa państwa, jak i członkowie rządu ponoszą odpowiedzialność konstytucyjną. Istnieją różne odmiany tego systemu np. system kanclerski w Niemczech wyróżniający się silną pozycją szefa rządu (zasada konstruktywnego weta nieufności określa, że kanclerz można odwołać tylko wtedy, gdy uzgodniona zostanie kandydatura jego następcy mającego szanse na poparcie parlamentu). Podobna pozycja premiera występuje również w Polsce, z tą jednak różnicą, że prezydent ma nieco większe kompetencje niż w przypadku Niemiec (np. dysponuje prawem weta wobec ustaw przyjętych przez parlament).     

Główne cechy modelu prezydenckiego i parlamentarno-gabinetowego