Skwarczyńska Stefania [1902 -1988], teoretyk literatury, doc.UJK we Lwowie, od 1945 prof. Uniw. Łódzk.
Stefania Skwarczyńska urodziła się 17 listopada 1902 roku w Kamionce Strumiłłowej koło Lwowa. Ojcem jej był Mieczysław Strzelbicki - starosta Kamionki Strumiłłowej, matką zaś Maria ze Ściborów - Rylskich. Była najstarszym dzieckiem z czworga rodzeństwa. Jej siostra Janina zmarła w 1927 roku, brat Stanisław [porucznik WP] zginął tragicznie w czasie manewrów wojskowych w 1938 r., brat Marian, inżynier, zginął w Katyniu. W połowie stycznia 1908 r. zmarła Maria Strzelbicka. Mieczysław Strzelbicki decyduje się na wyjazd z Kamionki , uzyskuje przeniesienie do Nowego Sącza i obejmuje tam urząd starosty. W Nowym Sączu też przyszła Uczona uczęszcza do ośmioletniego klasycznego gimnazjum żeńskiego kończąc klasy od I do V.W czasie I wojny światowej M. Strzelbicki ewakuuje rodzinę najpierw do Ischlu następnie do Gmunden [Austria] sam pozostając w Nowym Sączu. W 1915 r. dzieci wraz ciotką wracają do Nowego Sącza. W 1918 r. M. Strzelbicki przechodzi na emeryturę. Rodzina przenosi się do Dąbrówki Polskiej pod Sanokiem. Stefania Skwarczyńska kontynuuje naukę w Gimnazjum Męskim [ klasy VI-VIII] w Sanoku aż do uzyskania matury [czerwiec 1921]. Wydaje też pismo szkolne „Jaskółka” inicjując zarazem powstanie grup edukacyjnych działających przede wszystkim w środowisku wiejskim. Po uzyskaniu matury - mimo trudności finansowych rodziny - rozpoczyna studia w Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie [1921 -1925]. Pomocą służą jej mieszkający we Lwowie wujostwo-Józefowie Skwarczyńscy. S. Skwarczyńska zapisuje się na polonistykę i romanistykę, literaturę powszechną, językoznawstwo, filozofię. Jej profesorami są J. Kleiner i W. Bruchnalski [polonistyka], E. Porębowicz i Z. Czerny [romanistyka], J. Kasprowicz [literatura porównawcza], T. Lehr - Spławiński [językoznawstwo]. Z końcem I semestru przedstawia pracę proseminaryjną „Ewolucja obrazów u Słowackiego”, którą J. Kleiner ocenia jako pracę doktorską [ druk i obrona pracy - w 1925 r.]. 5 sierpnia 1922 r. bierze ślub z Tadeuszem Skwarczyńskim [zm. 20. II 1978 r.]- oficerem WP, późniejszym ppłk. dypl. Zamieszkują w Stanisławowie. W mieście tym S. Skwarczyńska zatrudnia się jako polonistka w Gimnazjum ss Urszulanek i jako nauczycielka języka francuskiego w Gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej. W roku 1924 Skwarczyńscy przenoszą się do Warszawy. [T. Skwarczyński został powołany na roczne wyższe studium wojskowe]. S. Skwarczyńska wykorzystuje ten okres na dodatkowe studia z zakresu nauki o literaturze [J. Ujejski, B. Gubrynowicz]. Z końcem maja 1925 r. przyjeżdża do Lwowa na swoje egzaminy doktorskie. W tymże roku Skwarczyńscy powracają do Stanisławowa. S. Skwarczyńska podejmuje na powrót pracę nauczycielską współpracuje z „Kurierem Stanisławowskim” pisując wnikliwe recenzje teatralne. W 1927 r. składa pomyślnie w Uniwersytecie Jana Kazimierza państwowy egzamin nauczycielski w zakresie polonistyki i romanistyki.
21 kwietnia 1929 r. przychodzi na świat jej córka Maria Joanna [ z męża Olszewska], późniejszy biolog, członek PAN. Habilitacja z cytologii i anatomii roślin[1960], prof. nadz. [1969], prof. zw.[ 1976].
Zawodowe obowiązki majora T. Skwarczyńskiego powodują częstą zmianę miejsca zamieszkania. Między rokiem 1929 a 1932 Skwarczyńscy mieszkają kolejno : w Będzinie, w Brześciu nad Bugiem, w końcu w Łodzi. W Brześciu [1931-1932] pracuje S. Skwarczyńska jako polonistka w Gimnazjum Macierzy Szkolnej, wykłada także propedeutykę filozofii. Przyjazd do Łodzi rozpoczyna pierwszą „łódzką fazę” w życiu uczonej , druga - powojenna zwiąże do końca jej biografię z tym miastem. W 1932 r. była już S. Skwarczyńska autorką publikacji, które wyznaczały jej szczególne nowatorskie miejsce w rejonach badań literackich [ Ewolucja obrazów u Słowackiego, Istota improwizacji i jej stanowisko w literaturze, O pojęciu literatuty stosowanej oraz wydane w 1932 r. Próba teorii rozmowy, oraz Szkice z zakresu teorii literatury]. Nic dziwnego, że obok pracy nauczycielskiej [ Gimnazjum im. E. Orzeszkowej,. Pedagogium *] angażuje się w tworzenie i cementowanie łódzkiego środowiska polonistycznego. Zakłada wraz z Wilhelmem Fallekiem, Janem Zygmuntem Jakubowskim, Tadeuszem Czapczyńskim, Ludwikiem Stolarzewiczem i Mieczysławą Romankówną Łódzkie Koło Polonistów [1933 r.] przekształcone później w Oddział Stowarzyszenia Polonistów Rzeczypospolitej Polskiej. W 1937 ukazał się wydany przez Koło Polonistów w Łodzi pierwszy tom rocznika „Prac Polonistycznych”, jedynego pisma literacko-naukowego w Łodzi w owym czasie, reaktywowanego tuż po wojnie i wydawanego do lat obecnych. W czasie pobytu w Łodzi przygotowuje S. Skwarczyńska rozprawę habilitacyjną, zostaje członkiem przybranym Towarzystwa Naukowego we Lwowie [1934] . Pracę pedagogiczną, naukową i redaktorską łączy z obowiązkami żony i matki. 12 czerwca 1935 r. przychodzi na świat córka Joanna, która zginie tragicznie ratując koleżanki - harcerki na jeziorze Gardno [ 18.VII 1948r] .Jako pierwsza w Polsce habilituje się w 1937 r. z zakresu teorii literatury w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie rozprawy Teoria listu. Po habilitacji - zgodnie z ówczesnymi zobowiązaniami- dojeżdża do Lwowa z wykładami z teorii literatury. Pracuje nadal w Łodzi w szkolnictwie średnim, oprócz redakcji „Prac Polonistycznych” prowadzi redakcję ‘Kolumny Literackiej „ - dodatku literackiego do „Kuriera Łódzkiego. Od 22 II 1937 r. do grudnia pełni funkcję wiceprezesa Zarządu Łódzkiego Towarzystwa Polonistów RP, zaś od grudnia tego roku do 1939 r. - funkcję prezesa. Zostaje członkiem korespondentem Towarzystwa Naukowego we Lwowie . W tymże roku 1937 opublikowała Teorię listu oraz Estetykę makaronizmu. W roku następnym powstaje ważny w dorobku uczonej szkic Przedmiot, metoda i zadania teorii literatury,w tymże 1938 r. zostaje członkiem Komisji Historii Literatury PAU. W czerwcu 1939 r. otrzymuje nominację na profesora nadzwyczajnego w Oddziale Łódzkim Wolnej Wszechnicy Polskiej obejmując kierownictwo Katedry Historii i Teorii Literatury. Rozpoczyna współpracę z Rozgłośnią Polskiego Radia w Łodzi.
Wybuch wojny zastał S. Skwarczyńską w Dąbrówce Polskiej k. Sanoka. Przebywała tam na wakacjach wraz córkami i chrześniakiem. Z dziećmi i teściową przedostaje się do Lwowa. Pozbawiona środków do życia [mąż jest w na froncie] stara się uzyskać pracę na uniwersytecie w celu utrzymania rodziny. Uniwersytet - teraz im. I. Franki - działał już od września 1939 r. Dzięki staraniom prof. J. Kleinera mogła S. Skwarczyńska rozpocząć pracę [ na polonistyce i romanistyce] na stanowisku docenta. Pracowała przez pół roku. W kwietniu 1940 r. zostaje wywieziona z dziećmi i teściową w głąb kazachskiego stepu, w okolice Ałma Aty [Michajłówka]. Przeznaczona do pracy w polu dzielnie znosi trudy zesłania , choć ślady tego pobytu odezwą się po latach w postaci uciążliwej , trapiącej ją do końca choroby.Skuteczne starania J. Kleinera i Wandy Wasilewskiej powodują, że pozwolono S.Skwarczyńskiej powrócić do Lwowa.Trafia doń w listopadzie 1940 r.po wielu perypetiach via Moskwa i Kijów .Powraca do zajęć uniwersyteckich . Wybuch wojny niemiecko -sowieckiej i zajęcia Lwowa przez Niemców zmienia też sytuację bytową rodziny Skwarczyńskiej. Stefania Skwarczyńska podejmuje pracę w Instytucie Biologii prof. J. Weigla. Od listopada 1941 r. do kwietnia 1944 r. jest karmicielką wszy przeznaczonych do sporządzania szczepionek przeciwtyfusowych. Prowadzi w tym czasie tajne nauczanie na poziomie uniwersyteckim [ seminaria doktoranckie, seminaria z teorii literatury, wykłady z literatury polskiej XX wieku].Zajmuje się redagowaniem konspiracyjnego czasopisma „Służba Państwu”, na łamach którego zamieszcza też teksty własne. Jesienią 1941 r. zostaje członkiem AK [pseudonimy „Jarema”, „Maria”], bierze udział w akcji przechowywania Żydów i bezpiecznego przekazywania ich do Warszawy. Redaguje tomiki „Wierne płomienie”[1943] oraz „Śpiew wojny”[1944], które były wydawnane przez Biuro Informacji i Propagandy AK Obszaru Lwów.Tomiki zawierały wiersze Jerzego Hordyńskiego, Tadeusza Hollendra, Janiny Gamskiej - Łempickiej, Mirosława Żuławskiego, K.K. Baczyńskiego, Marii Grzędzielskiej i innych. Aktywność konspiracyjno-redaktorską S. Skwarczyńskiej poświadcza wydanie 9 numerów czasopisma „Kobieta w walce” poświęconego udziałowi kobiet w walce z okupantem.
Po wyzwoleniu Lwowa wraca na Uniwersytet im.I.Franki [na stanowisko docenta romanistyki], pracuje też jako kelnerka w polskiej kawiarni.[1września 1944 - 1 stycznia 1945].
Pod koniec kwietnia 1945 r. decyduje się S. Skwarczyńska na podróż do Krakowa, skąd po kilku dniach rusza do Łodzi [3.V 1945] Zaczyna się zatem druga - już dozgonna -”łódzka faza”. Zamieszkuje wraz z rodziną na peryferiach Łodzi ówczesnej [Julianowska 22]. Bierze udział [ wraz z rektorem Oddziału Łódzkiego Wolnej Wszechnicy prof. Teodorem Viewegerem] w organizowaniu Uniwersytetu Łódzkiego.Obejmuje kierownictwo Katedry Teorii Literatury Uniwersytetu Łódzkiego. Starszym asystentem a wkrótce doktorem i adiunktem w tej Katedrze zostaje znany jeszcze ze Lwowa Jan Trzynadlowski.. Przez semestr [od grudnia do lipca 1946 r.] wykłada na Kursie Przysposobienia Filmowego [ jest to kontynuacja krakowskiego warsztatu Filmowego Młodych}, prowadzi też wykłady w Pedagogium. Ważnym elementem jej działalności dydaktycznej są związki z P. Wyższą Szkołą Teatralną. Wykłady w niej rozpoczęte kontynuuje do 1949 r. W roku 1948 zostaje dziekanem Wydziału Dramatycznego tej uczelni.Wykłada równolegle w Wyższej Szkole Filmowej. Owe dydaktyczne obowiązki pełni do 30 września 1962 r. [ Od 1958 .r po fuzji obu uczelni powstała Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna i Filmowa im. L. Schillera]. Obok pracy dydaktycznej i znakomitej działalności naukowej [ w latach 1946 -1948 powstają szkice i książki : Etos badacza, Przemilczenie jako element struktury dzieła literackiego, „Celestyna” w koncepcji poetyckiej Rojasa, Acharda i L. Schillera, Projekt „Słownika rodzajów literackich”, Z teorii literatury cztery rozprawy, Systematyka głównych kierunków w badaniach literackich] bierze S. Skwarczyńska żywy udział w życiu naukowym i literackim. Do r.1949 pełni funkcję prezesa Łódzkiego Oddz. Tow. Lit. im. A. Mickiewicza, obejmuje kierownictwo zespołu ogólnopolskiego „Słownika rodzajów literackich”. Jest współzałożycielem Łódzkiego Towarzystwa Naukowego [do r. 1950 pełni obowiązki sekretarza wydziału]. Inicjuje wraz z J. Feldmanem powstanie miesięcznika „Znak”. Do r. 1955 jest również jego współredaktorem.Do roku 1948 jest członkiem Komitetu Redakcyjnego „Pamiętnika Literackiego” oraz członkiem kolegium redakcyjnego „Zagadnień Literackich” [dawne „Życie Literackie”].W 1949 r. jest w zespole organizującym jubileusz J. Kleinera [40-lecie pracy naukowej]. W Księdze Pamiątkowej zamieszcza szkic o językowej teorii asocjacji [przedruk w Studiach i szkicach literackich w 1953 r.]. W 1950 r. uczestniczy w II Światowym Kongresie Obrońców Pokoju [ Warszawa 16 -22 IX]. Zasługi naukowe S.Skwarczyńskiej, jej aktywność redakcyjna i znakomita praca dydaktyczna nie przeszkodziły osobom i instytucjom Jej niechętnym w zlikwidowaniu Katedry Teorii Literatury [1951]. Zdecydowana postawa prof.J.Szczepańskiego powstrzymała likwidatorów od wyrugowania uczonej z UŁ. S.Skwarczyńska pracuje w charakterze wykładowcy literatury powszechnej. Jako członek korespondent uczestniczy w pracach PAU, zostaje też członkiem korespondentem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Jej twórczość naukowa zostaje w roku 1952 uhonorowana Nagrodą im. W. Pietrzaka. W roku 1953 zostały wydane w PAXie Studia i szkice literackie, które sygnalizują krystalizowanie się zainteresowań naukowych Skwarczyńskiej wokół problemów dramatu i teatru, zagadnień literatury katolickiej oraz komparatystyki. W r. 1954 wyszły drukiem dwa tomy Wstępu do nauki o literaturze [PAX]. Jest to - jak do tej pory najpełniejsze kompendium teoretycznoliterackiej wiedzy w polskim piśmiennictwie naukowym, kompendium - dodajmy- nie dość docenione i „doczytane” Rok 1957 można nazwać okresem rekompensowania krzywd. W październiku otrzymuje S. Skwarczyńska nominację na profesora zwyczajnego, przyznano jej nagrodę Rektora za wybitne wyniki w pracy naukowej, zaś Łódź uhonorowała uczoną Odznaką m. Łodzi a w roku następnym - nagrodą naukową. O dtegoż 1957 r. do roku 1960 przewodniczy Wydziałowi I Łódzkiego Tow. Nauk. . Pod koniec roku wyjeżdża na krótki staż naukowy do Paryża [przygotowanie Teorii badań literackich za granicą].
Z początkiem roku akademickiego 1958\59 restytuuje się Katedra Teorii Literatury UŁ [w 1973 r. przekształcona w Instytut Teorii Literatury, Teatru i Filmu UŁ], zaś w roku następnym powstaje w ramach Katedry Zakład Wiedzy o Filmie [pod kierunkiem doc. dra Bolesława Lewickiego]. Łódź niebawem stanie się światowym ośrodkiem „myśli geonologicznej:., w 1958 r.bowiem powstają „Zagadnienia Rodzajów Literackich” zaś S. Skwarczyńska obejmuje stanowisko redaktora naczelnego. W roku 1959 S.Skwarczyńska otrzymuje Medal Światowej Rady Pokoju. Nie można pominąć udziału Profesor w Jury Łódzkiej Wiosny Poetyckiej, [los ją zwiąże z tą miłą imprezą na dalsze ćwierćwiecze] Rok 1959 to także rok publikacji monumentalnej monografii Leona Schillera trzy opracowania < Nie-boskiej komedii> w dziejach jej inscenizacji. W 1961 r. zostaje członkiem Komitetu Nauk o Literaturze PAN. Rok następny jest rokiem podróży. W lipcu uczestniczy w Światowym Kongresie o Powszechne Rozbrojenie i Pokój [Moskwa], zaś w grudniu ponownie jedzie do Paryża [zebranie materiałów teatrologicznych]. Autorytet naukowy S. Skwarczyńskiej sprawia, że coraz częściej jest zapraszana do prac zagranicznych komisji i towarzystw naukowych.[W sierpniu 1961r. uczestniczy w III Kongresie ALC w Utrechcie, zaś w 1964r w Kongresie w Belgradzie]. Wychodzi Mickiewicza <Historia przyszłości> i jej realizacje literackie. [1964 r.] Warto odnotować, że Profesor przenosi się z peryferii łódzkich bliżej Uniwersytetu [Narutowicza 79], co nie pozostanie bez wpływu na rozwój kontaktów naukowych [dom Pani Profesor był zawsze otwarty dla osób potrzebujących naukowej porady]. Lata 1965 - 66 pozostają pod znakiem jubileuszu czterdziestolecia pracy naukowej Profesor Skwarczyńskiej. W 1965 r. ukazuje się tom „Prac Polonistycznych” [seria XX] -wydawnictwo homagialne , w którym zamieszczono także bibliografię prac S. Skwarczyńskiej, choć same uroczystości jubileuszowe przeniesiono na styczeń przyszłego roku. W październiku 1965 r. otrzymuje S. Skwarczyńska nagrodę indywidualną I stopnia Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego. Są to również lata, w których uczona opublikowała 3 wielce znaczące w jej dorobku książki. W 1965 r. wychodzi t.3 Wstępu do nauki o literaturze poświęcony problemom genologicznym i w sposób nowatorski te problemy rozstrzygający oraz część 1 I tomu Antologii Teoria badań literackich za granicą.[ Ostania 6 część wyjdzie w roku 1986]. W roku 1966 wychodzi część druga Antologii [ romantyzm - kierunki pozytywistyczne] oraz książka poświadczająca historyczno-literackie zainteresowania S. Skwarczyńskiej zagadnieniami romantyzmu polskiego -W kręgu wielkich romantyków polskich[PAX 1966] Rok 1966 jest także ważny dla krystalizacji nowego kierunku studiów - kulturoznawstwa,bowiem w maju tego roku prezentowała Profesor [ na Kongresie Kultury] tzw. „eksperyment łódzki” polegający na integracji sztuki literackiej, teatralnej i filmowej]. W październiku tegoż roku otrzymuje Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski oraz Odznakę Tysiąclecia. Zainteresowania problemami komparatystycznymi i badania, jakie Uczona w tej dziedzinie prowadziła, powodują, że proszono ją o udział w konferencji AIIC w Budapeszcie [wrzesień 1967], w sierpniu zaś bierze udział w Międzynarodowym Kongresie Slawistów w Pradze.Od roku 1969 do 1978 przewodniczy Komisji Poetyki i Stylistyki Słowiańskiego Międzynarodowego Komitetu Slawistów. Powołanie w 1969 r. Zakładu Dramatu i Teatru [ pod kierownictwem doc. dr Stanisława Kaszyńskiego ]pozwala na zorganizowanie Wydziałowego Studium Doktoranckiego [teoria literatury, teatrologia, filmoznawstwo], zaś w roku następnym pełniejsze określenie Katedry jako Katedry Teorii Literatury, Teatru i Filmu UŁ. W 69 r. publikuje Profesor m.inn tak znaczące szkice jak „Chocholi taniec” jako obraz symbol w literaturze ostatniego trzydziestolecia oraz Kariera literacka form rodzajowych „silva” [przedrukowane - 1970 r. w Wokół teatru i literatury]. Medal Komisji Edukacji Narodowej [17 XI 1969] honoruje zasługi naukowe i dydaktyczne Profesor.
W roku 1971 zostaje prof. Skwarczyńska powołana na członka korespondenta PAN., z lokalnych honoracji odnotujmy wyróżnienie „Odgłosów” i tytuł” Łodzianina roku 1972”. „Eksperyment łódzki” w końcu się realizuje. W miejsce dotychczasowej Katedry Teorii Literatury, Teatru i Filmu powstaje Instytut o takiejż nazwie , w którym S. Skwarczyńska pozostaje na stanowisku dyrektora od 15 IV do 30 IX. 1973 r. Z początkiem roku akademickiego przechodzi jednak na emeryturę [ dyrekcję Instytutu obejmuje prof. dr B. Lewicki]. Uczniowie Profesor organizują wystawę [w BUŁ] gromadzącą publikacje naukowe S. Skwarczyńskiej. Mimo kłopotów ze zdrowiem S. Skwarczyńska w dalszym ciągu przejawia niezwykłą aktywność naukową. W roku 1974 [26-29 maja] bierze udział w Konferencji Poetyki i Stylistyki Słowiańskiej [Tihany], publikuje tom II [cz.1] Antologii Teoria badań literackich za granicą. Otrzymuje nagrodę Fundacji im. A. Jurzykowskiego oraz nagrodę Rektora UŁ I stopnia za osiągnięcia naukowe. W 1975 r. zostaje członkiem rzeczywistym PAN, w listopadzie tegoż roku otrzymuje nagrodę W. Pietrzaka za całokształt twórczości naukowej. Jest to także rok jubileuszowy - 50 -lecie debiutu książkowego. Współpracownicy i uczniowie Profesor dedykują Jej „Zeszyty Naukowe UŁ” [seria.1. nr 2 Folia Polonica]. Wychodzi tom szkiców S. Skwarczyńskiej - Pomiędzy historią a teorią literatury. W roku 1977 [od 26 do 28. I] bierze udział w konferencji Komisji Poetyki i Stylistyki Słowiańskej [Lipsk], uczestniczy jako honorowy przewodniczący w pracach Komisji Poet. i Styl. Słow Międz. Komit. Slawistów. Towarzystwo Naukowe KUL przyznaje jej doroczną nagrodę im.ks. Idziego Radziszewskiego „za całokształt dorobku naukowego w duchu humanizmu chrześcijańskiego”. W siedemdziesięciopięciolecie urodzin otrzymuje też Nagrodę Rektora, zaś pracownicy Instytutu Teorii Literatury, Teatru i Filmu organizują okolicznościową uroczystość. W roku 1978 zostaje przewodniczącą Komisji Nauka - Kultura Oddziału Pan w Łodzi pełniąc tę funkcję do roku 1986. W roku natępnym [1979] otrzymuje medal honorowy w 90-lecie działalności pierwszej stałej polskiej sceny w Łodzi oraz dyplom „Bohatera dnia codziennego” nadany przez Towarzystwo Przyjaciół Łodzi 14 października 1981 roku nadano Jej tutuł doktora h. c.Uniwersytetu Łódzkiego [ promotor prof. dr hab. S. Kaszyński].W październiku też otrzymuje nagrodę zespołową I stopnia Ministra Szkolnictwa Wyższego, Nauki i Techniki. Zostaje członkiem rzeczywistym Towarzystwa Naukowego KUL oraz członkiem rzeczywistym Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Publikuje : t. II cz. 2 Antologii Teoria badań literackich za granicą. Mimo pogarszającego się stanu zdrowia Uczona nie przerywa działalności naukowej . W r. 1982 zostaje członkiem Międzynarodowego Komitetu Patronackiego Badań „Travaux du Groupe de Recherches Internationales- 1900” Carleton Uniwersity [Kanada]. Kończy i wydaje w roku 1984 znakomite Kierunki w badaniach literackich, tworzy szkice i rozprawy, które znajdą się w tomie wydanym w 1985 r. - W orbicie literatury, teatru, kultury naukowej ,jest nadal redaktorem ZRL, patronuje habilitacjom i licznym przewodom doktorskim, nigdy nie odmawia naukowej porady, zaś Jej życzliwość i sokratejska mądrość w tej materii są powszechnie znane. Dla „Kwartalnika Hist. Nauki i Tech.” przygotowała rys autobiograficzny[ druk . z.2 1987r], powstaje też film dokumentalny o Uczonej. W roku 1986 wychodzą 3 i 4 część II tomu „Teorii badań literackich za granicą”. Ostatnią większą publikacją Stefanii Skwarczyńskiej jest szkic Pozytywizm a sytuacja oraz funkcja obrazów wieńca laurowego i korony cierniowej w poezji zamieszczony w księdze ku czci Profesora Jana Trzynadlowskiego [W kręgu historii i teorii literatury. Wrocław 1987].
Profesor Stefania Skwarczyńska zmarła 28 kwietnia 1988. Jej pogrzeb 3 maja symbolicznie zamknął też 43 letni okres związków z Łodzią [ przybyła tu - jak pamiętamy - 3 maja 1945 roku].
Stefania Skwarczyńska jest autorką 436 opracowań naukowych, w tym 25 tomów książkowych.[19 książek własnych oraz 6 woluminów Antologii]. Należała do uczonych - autorytetów, którzy zaznaczają swoje „piętno osobowe” w nauce. Rozległy obszar Jej eksploracji badawczej objął rejony teorii i historii literatury, badań komparatystycznych, teatrologii oraz metodologii badań literackich. Uczona od początku była wierna tezie, że teoretycznoliterackie hipotezy wyrastać mogą jedynie z wszechstronnego historycznoliterackiego oglądu analizowanego zjawiska i tłumaczą się w kontekście procesów literackich. To wzajemne przenikanie się pól teoretyczno - i historycznoliterackich było rysem szczególnym postępowania badawczego Autorki Wstępu do nauki o literaturze i cecha ta wyznaczała też szczególną mediacyjną rolę, jaką jej postawa spełniała wobec niejednorodnych i z pozoru sprzecznych koncepcji metodologicznych. W sprawiedliwości i roztropności upatrywała wyznaczników dojrzałości duchowej, zaś bez bez tej ostatniej nie można zostać prawdziwym badaczem.
Najważniejszymi obszarami działalności badawczej prof. Stefanii Skwarczyńskiej były : literatura stosowana, genologia ogólna, dramat, ogólna teoria dzieła literackiego oraz metodologia badań literackich. Wiele pomysłów metodologicznych prof. Skwarczyńskiej odznaczało się nie tylko niezwykłą śmiałością prowadzącą do rewizji ustalonych prawd naukowych, ale stanowiło prekursorskie rozwiązania, ukazywało nowe tereny badań, wyprzedzało o wiele późniejsze i dość powszechne zainteresowania takimi choćby problemami jak : określenie granic między literaturą „czystą” a paraliteraturą, uchwycenie relacji zachodzących między światopoglądem pisarza a poetyką dzieła literackiego [ oczywiście wbrew powszechnym wówczas alegacjom marksistowskim] , możliwość uporządkowania chaosu terminologicznego cechującego genologię, prześledzenie wzajemnego związku między procesem historycznoliterackim a synchronicznym „oglądem” wybranego zjawiska literackiego.Wydaje się, że do wielu zapoznanych, niedostrzeżonych problemów, które Uczona rozwikłała z niezwykłą precyzją i klarownością, należałoby dopisać już po Jej śmierci i tę - zapoznaną trochę, a może nie dość podkreślaną cechę Jej osobowości badawczej - personalizm przejawiający się w takich choćby rozprawach jak Budowanie piętna osobowego nad słowem okazjonalnym „Ja, w szkicach poświęconych literaturze katolickiej czy w zwięźle wyrażonej formule dzieła literackiego będącego wedle Uczonej „twórczą manifestacją życia poprzez słowo”. Definicja powyższa implikuje najistotniejsze elementy struktury i funkcjonowania utworów literackich.W pojęciu „twórcza” zawarte jest przekonanie o odrębności dzieła, „manifestacja” wskazuje na procesualność tworu literackiego, zaś „słowo” jest w Jej definicji materiałem literackim, materiałem - jak mówi Profesor - „podniesionym do godności wyrazu”. Stefania Skwarczyńska podkreślała humanistyczny i społeczny charakter dzieła literackiego, którego organizacja obejmuje nie tylko płaszczyznę formalną, ale poprzez piętno osobowe także sferę ideologii. Pojęcie „organizacji” zawiera przystosowanie dzieła do jego funkcji, a owa funkcja warunkowana jest sytuacją życiową, z której dzieło wyrosło. Aspekt personalistyczny owej tezy badawczej Stefanii Skwarczyńskiej podkreśla dialogowość utworu literackiego jako dzieła powstałego w wyraźnej intencji wpływania na odbiorcę.
W dziedzinie genologii teoretyczne propozycje Stefanii Skwarczyńskiej wyróżniają się największą chyba oryginalnością i nowatorskim wyprzedzającym spojrzeniem na problematykę rodzajów i gatunków literackich. Problem ten ewokowały rozprawy O pojęciu literatury stosowanej [1931], O metodzie badań literatury stosowanej[1933] Istota improwizacjil[1932],Próba teorii rozmowy [1933], Teoria listu[1937].Dokonała S.Skwarczyńska podstawowej klasyfikacji tworów literatury stosowanej wydzielając następujące jej obszary : literaturę o celach dydaktycznych, literaturę o celach społeczno- osobistych oraz literaturę o celach czysto rozrywkowych. Wyraźnie zaznaczony w przypadku literatury stosowanej element genezy życiowej rozciąga potem Uczona na wszystkie twory literackie, łagodząc pierwotne rozgraniczenie między literaturą stosowaną i „czystą”. Wprowadzona do terminologii genologicznej „sytuacja życiowa”ma wpływ na powstawania gatunkowych struktur funkcjonalnych determinując ich bogactwo, żywotność i historyczną zmienność. S. Skwarczyńska wyróżniła sześć podstawowych rodzajów literackich: dramatyczny, epicki, liryczny, budujący[pareneza], praktyczny i pomocniczy. Prof. Stefania Skwarczyńska dokonała także merytorycznego oraz terminologicznego uporządkowania chaosu panującego w genologii. W tej dyscyplinie proponowała wyróżnienie trzech rodzajów obiektów badawczych : Przedmiotów genologicznych [rodzajów, gatunków, odmian gatunkowych uchwytnych w konkretnym materiale literackim], pojęć genologicznych określających istotne cechy przedmiotów genologicznych oraz nazw genologicznych, z których tylko ta część , która spełnia zadania w stosunku do przedmiotu oraz odnośnego pojęcia genologicznego, ma normalną rację bytu.Można by rzec, że do tej pory genologia klasyfikując i oceniają nazwy prowadziła często spory o „literę” nie zaś o „ducha” przedmiotów genologicznych. Odrębną rolę wyznaczyła Uczona rodzajowi dramatycznemu. Rodzaj ów charakteryzuje wielotworzywowość konkretyzująca się dopiero w realizacji scenicznej. Dla tej koncepcji dramatu stworzyła adekwatną, teatralną koncepcję określającą specyfikę rodzaju dramatycznego jako wykraczającą poza tradycyjne obszary rodzajów literackich. .
Ważką pozycję w dorobku naukowym Profesor Skwarczyńskiej zajmują Jej prace z zakresu komparatystyki i historii literatury. Szczególnie bliscy byli Stefanii Skwarczyńskiej wielcy romantycy, co znalazło wyraz w takich Jej pracach jak Ewolucja obrazów u Słowackiego[1925], Mickiewiczowskie powinowactwa z wyboru[1957], Pomiędzy historią a teorią literatury [1975], W kręgu romantyków polskich [1966], Mickiewicza „Historia przyszłości” i jej realizacje literackie [1976]. Te szczególne „powinowactwa z wyboru” - ciągły powrót do problematyki polskiego romantyzmu przejawiały się nie tylko w pracy badawczej, ale również w instytucjonalnych formach działalności Uczonej, które [podobnie jak prace redaktorskie] zostały wcześniej odnotowane w Biogramie.
Nie zabiegała Profesor Stefania Skwarczyńska o zaszczyty i honory, ale w niejako naturalny sposób Jej osiągnięcia były docenione. Od 1975 r. była członkiem rzeczywistym PAN, była członkiem wielu zagranicznych towarzystw naukowych, dwukrotną laureatką Nagrody im. W. Pietrzaka, laureatką nagrody Fundacji im. A. Jurzykowskiego, doktorem honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego.
Twórczość Profesor Stefanii Skwarczyńskiej może być określana jako „dzieło otwarte”. Budzi ono u odbiorcy postawę refleksyjną, zachęca do twórczego dialogu. Wielka Uczona wyraziła w Etosie badacza przekonanie, że nauki nie można „zdradzić” ,tzn. odpocząć od jej trudów. Tej zasadzie przyporządkowała swoje życie i tę zasadę pozostawiła swoim następcom jako najważniejsze a zarazem heroiczne przesłanie
Dokumentacja:
AUŁ.Akta osobowe S. Skwarczyńskiej nr.5882
Autobiografia:
Stefania Skwarczyńska. U źródeł autobiografii naukowej.w: „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” rocznik XXXII nr 2,Warszawa 1987,s.279 - 309
Biogram
Stefania Skwarczyńska [w:] Biogramy uczonych polskich. Suplement, [oprac.].A. Śródka. Warszawa 1993
Bibliografie, dokumentacja:
[T. Cieślikowska, S.Kaszyński, J. Rozental]. Wykaz prac Stefanii Skwarczyńskiej.w: „Prace Polonistyczne” seria XX [1964], Łódź 1965 s. 67 - 87
Anna Kluba - Połatyńska, Anna Sorbjan ,pod redakcją Stanisława Kaszyńskiego :Dokumentacja twórczości naukowej Stefanii Skwarczyńskiej.Wyd. Łódzkie ,Łódź 1984
Hasło,słowniki, encyklopedie:
Wielka Encyklopedia Powszehna PWN Warszawa 1967 t.10 s. 581 -582
Encyklopedia Powszechna PWN W-wa 1976 t.4 s. 202-203
Słownik współczesnych pisarzy polskich,pod red. Ewy Korzeniewskiej. Warszawa 1964 t.3 s. 147 -50
Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny PWN, Warszawa 1985 t.2 s.371-72 [opr. Maria Jasińska - Wojtkowska]
Publikacje homagialne:
„Prace Polonistyczne” 1964 seria XX. Łódź 1965 [ 40-lecie pracy naukowej]
„Pamiętnik Literacki” 1972 z.3 [ 70-lecie urodzin]
„Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego” seria I z.2 ,Łódź 1975 [ 50-lecie wydania pierwszej książki]
„Przegląd Humanistyczny” r.XXVIII nr 7-8, Warszaw a 1984 [80-lecie urodzin]
„Prace Polonistyczne” seria XLIV, Łódź 1988
ZRL[ku czci i pamięci redaktora naukowego Stefanii Skwarczyńskiej] nr 32[64] z.2 1989 Łódź 1991`
[red. Marek Bielacki, Jan Trzynadlowski] Stefania Skwarczyńska. Uczony, nauczyciel, wychowawca. Wyd.UŁ, Łódź 1992
Monografie poświęcone twórczości naukowej:
Stanisław Dąbrowski. Teoria genologiczna Stefanii Skwarczyńskiej.[Próba analizy i krytyki].Gdańsk 1974
Szkice, sylwetki, wspomnienia :
Teresa Cieślikowska. Stefania Skwarczyńska.[Sylwetki naukowe członków PAN]. Nauka Polska r XX nr 3 1972 r
Teresa Cieślikowska, Stefania Skwarczyńska’s Scholary Work ,w: „Zagadnienia Rodzajów Literackich „, nr 32[64], z. 2 1989 Łódź 1991 s. 9 - 14
Teresa Cieślikowska. Teoria literatury Stefanii Skwarczyńskiej,w: Stefania Skwarczyńska. Uczony, nauczyciel, wychowawca. Wyd.UŁ, Łódź 1992 s. 47-55
Grzegorz Gazda.Profesor Stefania Skwarczyńska[1902-1988]w:”Prace Polonistyczne” seria XLIV Łódź 1988 s. 305 -312
Grzegorz Gazda.Stefania Skwarczyńska[17 XI 1902 - 28 IV 1988 ]w: „Studia Semiotyczne”XVI -XVII 1990 r s.11-15
Grzegorz Gazda. Stefania Skwarczyńska jako wydawca i redaktor.w: Stefania Skwarczyńska. Uczony, nauczyciel, wychowawca. Wyd.UŁ, Łódź 1992 s. 86 -95
Konrad Górski. Profesor Stefania Skwarczyńska[Dorobek naukowy] w: „Przegląd Humanistyczny”r.XXVIII,nr.7-8, Warszawa 1984
Maria Janion. Stefania Skwarczyńska i obrazy poetyckie.w: Stefania Skwarczyńska. Uczony, nauczyciel, wychowawca. Wyd.UŁ, Łódź 1992 s.55-66
Maria Jasińska. Stefania Skwarczyńska jako teoretyk literatury w: „Prace Polonistyczne” seria XX Łodź 1965 s. 10 –58
Maria Kamińska
Maria Kofta. Genologiczne badania Stefanii Skwarczyńskiej a niektóre aspekty komparatystyki. w: „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego” seria I z.43 .Łódź 1976 s 5-11
Anna Kuligowska. Stefania Skwarczyńska jako historyk teatru. w: Stefania Skwarczyńska. Uczony, nauczyciel, wychowawca. Wyd.UŁ, Łódź 1992 s. 34 -46
Kazimierz Kupisz. Stefanii Skwarczyńskiej francuskie powinowactwa z wyboru. w: Stefania Skwarczyńska. Uczony, nauczyciel, wychowawca. Wyd.UŁ, Łódź 1992 s.67 - 77
Wanda Lipiec. Problematyka dramatu w pracach Stefanii Skwarczyńskiej.w: „Prace Polonistyczne” seria XX Łódź 1965 s. 58 - 66
Wanda Lipiec. Stefania Skwarczyńska - szkic jej łódzkiej biografii. w: „Osnowa” 1966 s. 17 -30
Henryk Markiewicz. Stefania Skwarczyńska. Życiorys i sylwetka naukowa. w: Stefania Skwarczyńska. Uczony, nauczyciel, wychowawca. Wyd.UŁ, Łódź 1992 s. 10- 19
Witold Ostrowski. Słownik Rodzajów Literackich w zamiarze Stefanii Skwarczyńskiej i w realizacji. w: Stefania Skwarczyńska. Uczony, nauczyciel, wychowawca. Wyd.UŁ, Łódź 1992 s.78 -84
Mihaly Péter . Głos węgierskiego przyjaciela.w: Stefania Skwarczyńska. Uczony, nauczyciel, wychowawca. Wyd.UŁ, Łódź 1992 s. 96 -98
Henryk Pustkowski. Stefania Skwarczyńska [1902 -1988] w; „Nauka Polska” nr.1-2 1992 s 213-219
Irena Sławińska. Problematyka dramatu w pracach Stefanii Skwarczyńskiej.w: Stefania Skwarczyńska. Uczony, nauczyciel, wychowawca. Wyd.UŁ, Łódź 1992 s. 26 -33
Joanna Ślósarska. Stefania Skwarczyńska [17 XI 1902 - 28 IV 1988] w: Jarosław Kita, Stefan Pytlas, Profesorowie Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1945 -1994. Wyd.UŁ Łódź 1995 s.189-192
Jan Trzynadlowski. Sylwetka Uczonej.[Szkic wspomnieniowy]. w: „Przegląd Humanistyczny” r.XXVIII, nr 7 - 8, 1984 r. s. 7 -12
Jan Trzynadlowski. Professor Stefania Skwarczyñska [ 17 November 1902 - 28 April 1...
Henrykus