Jan Fryderyk Herbart (1776r.-1841r.) w swoich badaniach opierał się na etyce i psychologii, a jego głównym założeniem w pracy pedagogicznej było określenie zadania wychowania, które powinno polegać na ukształtowaniu woli i charakteru oraz na obudzeniu w człowieku szerokich zainteresowań (cele wychowania powstałe na podstawie etyki) i odpowiednim doborze środków wychowawczych (opierających się na głęboko przemyślanej wiedzy psychologicznej). Środki te i cele można określić jako: wstępne poznanie zjawiska; oparcie tego o fachową literaturę; znalezienie podobieństw i różnic; zebranie w całość informacji i wysunięcie wniosków, celów działania; postępowanie według wytyczonych celów. We współczesnych czasach pedagogika Herbarta jest teorią, na której opiera się w myśleniu i działaniu wielu pedagogów. Herbart ponad to uważany jest za człowieka, który uznał pedagogikę za naukę i nadał jej taki status.
Jan Fryderyk Herbart stworzył i posługiwał się własną koncepcją pedagogiczną. Etyka była źródłem do powstania zasad, którymi ten słynny pedagog kierował się w swoich działaniach. Dzięki niej powstały cele, do których się dąży w procesie wychowania. Te dążenia z kolei pozwoliły narodzić się psychologii środków. W wychowaniu według Herbarta, bowiem najważniejsze jest stosowanie się do określonych wcześniej celów wychowania i kształcenia, a także dostosowanych do nich sposobów (środków). Należą do nich: stosowanie dyscypliny, wskazywanie drogi rozwoju podopiecznym, nauka oparta na wychowaniu. Podstawowym celem wytyczonym przez herbartowski system nauczania jest uzyskanie silnych cech charakteru, które można otrzymać tylko poprzez głęboką moralność, zdobytą poprzez surową dyscyplinę.
Pedagogika według Herbarta nazywana jest nauką tradycyjną. Cechą wyznacznikową jest tradycyjność zasad w działaniu przy jednoczesnej silnej dominacji nauczyciela-wychowawcy. Stosuje on bezwzględny system kar i nagród. Takie postępowanie nie jest zbyt wychowawcze, uczeń właściwie nie może mieć własnego zdania. To nauczyciel decyduje o wszystkim. Nie ma, więc tu możliwości "rozwinięcia skrzydeł" przez podopiecznego, jest on ograniczony w działaniach. Wychowankowie czerpią motywację do działania z rywalizacji i chęci przyporządkowania ich do grupy uczniów, którzy są mądrzejsi i potrafią więcej osiągnąć.
W pedagogice tradycyjnej nauczyciel wykładał uczniom w uporządkowany na przedmioty sposób to, co sam potrafił, realizując w ten sposób narzucony odgórnie program nauczania. Słuchacze byli biernymi odbiorcami. Nie wolno im było wykraczać wiedzą, ponad to, co poznali w szkole.
Bardzo ważną cechą tak pojmowanej pedagogiki jest również fakt, iż uczniowie nie mieli możliwości poznać czegoś poprzez doświadczanie. Przekazywane informacje były typowo teoretyczne, często nawet niezrozumiane przez podopiecznych. Uczący się otrzymywali za stan posiadanej wiedzy oceny, które miały ich motywować do pracy. Nauczyciel oprócz przekazywania wiedzy miał jeszcze jedno ważne zadanie- częste przeprowadzanie badań przyrostu kompetencji uczniów. Tylko w szkole uczeń poznaje potrzebne informacje. W domu z kolei wykonuje tylko zadania, które polecił mu nauczyciel.
Okazuje się zatem, że konserwatywne zasady postępowania jakimi kieruje się pedagogika tradycyjna nie są w stanie przetrwać w dzisiejszej oświacie ze względu na ich olbrzymią przestarzałość. Podstawowym tego motywem jest istniejący w niej autorytatywny sposób postępowania wykorzystywany przez nauczyciela.
Jako uczony, dość wcześnie poznał podstawy filozofii Wolffa i Kanta, jak również uczęszczał na wykłady Fichtego i zapoznał się z pedagogiką Pestalozziego. Był nauczycielem domowym, w 1808 roku został profesorem filozofii i pedagogiki w Królewcu, a 1833 roku także w Getyndze. W swojej filozofii zawarł elementy realizmu, metafizyki oraz intelektualizmu. Domeną całej jego pracy filozoficznej była pedagogika i to właśnie jej starał się nadać ściśle naukowego charakteru (Herbart bywa często nazywany ojcem naukowej pedagogiki); do dziedziny psychologii wprowadził termin "apercepcja"; był pierwszym habilitowanym profesorem pedagogiki - usamodzielnił ją i uniezależnił od filozofii, ponadto usystematyzował i oparł na dwóch naukach pomocniczych:
· etyce filozofii → która miała określać cele wychowania
· psychologii → która określała środki dla realizacji tych celów
System Herbarta stał się oficjalną doktryną pedagogiki - pedagogiką naukową ówczesnej europy XIX wieku, przez co znalazł wielu zwolenników i kontynuatorów jego myśli. Wśród najważniejszych dzieł Herbarta na wyróżnienie zasługują:
· "Pedagogika ogólna wyprowadzona z celów wychowawczych"
· "Psychologia jako nauka oparta na doświadczeniu"
· "Wykłady pedagogiczne w zarysie"
Pedagogika stała się dla Herbarta ośrodkiem niemal całej jego pracy filozoficznej; prowadząc rozległe badania starał się jej nadać ściśle naukowego charakteru, między innymi poprzez ustalenie pewnych prawidłowości w procesie nauczania, przez definiowanie pojęć, zastosowanie formuł czy pogłębienie problematyki dydaktycznej. Herbart wyróżnił pięć idei praktycznych, które wspólnie określają ideał osobowości moralnej i zarazem najwyższy cel w życiu:
· idea wewnętrznej wolności duchowej
· idea doskonałości
· idea życzliwości
· idea prawa
· idea słuszności (czyli zadość uczynienia)
Człowiek kierujący się powyższymi ideami posiada moralny, silny charakter, którego wyrobienie Herbart uważa za najważniejszy cel wychowania; do jego realizacji służyć miały następujące środki: kierowanie dziećmi, karność i przede wszystkim nauczanie. Najważniejszymi czynnikiem wychowania uznał nauczanie wychowujące oparte na czterech stopniach formalnych:
· jasność
· kojarzenie
· system
· metoda
W ten właśnie sposób Herbart przedstawił strukturę procesu nauczania, na której opierali się jego znani kontynuatorzy - Ziller i Rein. Uzupełnili oni i udoskonalili teorię stopni formalnych Herbarta, którą to ustanowili jako podstawę skutecznego nauczania, a która jeszcze przez długi czas stanowiła dla nauczycieli kanon struktury niemal każdej lekcji. Herbartowski system nauczania znalazł również uznanie w kręgach społecznych, gdyż wychowanie przy użyciu karności i groźby, jak również kar cielesnych - umożliwiało utrzymanie młodych ludzi w zależności i posłuszeństwie wobec starszych i samej władzy monarchistyczno - junkierskiej w Prusach.
Swoje poglądy, oparte na etyce, pedagogice i psychologii zawarł w wielu pracach i książkach, które śmiało zaliczyć można do klasyki pedagogiki. Najważniejsze z nich to: "Allgemenine Pedagogik", "Umriss paedagogischer Vorlesungen" oraz "Psychologie als Wissenschaft, neu gegrundet auf Ehrfahrung, Metaphysik und Mathematik". Jego pedagogika zwana jest filozoficzną, a jej główne postulaty postaram się teraz przedstawić. Kolejno do ustanawiania zadań wychowania posługiwać należy się etyką, psychologia powinna mówić o strategiach i środkach potrzebnych do realizacji wzorów, a pedagogikę tworzą sposoby i prawidła, którymi należy się kierować w wychowaniu. Za cel wychowania obiera sobie Herbart wdrożenie cnót: wolności duchowej, życzliwości i słuszności.
Wychowanie podzielił na dwa etapy:
1.) rząd czyli karność- to ma być początkiem procesu wychowawczego. Rząd powinien przełamać przeciwstawianie się dziecka, przyzwyczaić go do dyscypliny. Na tym etapie środkami do osiągnięcia pożądanego efektu winny być groźby, kary, nakazy i zakazy, permanentna kontrola oraz dyscyplina kształtowana poprzez pracę. Gdy uczeń rozwinie się, wówczas wdrożone mu normy przekształcą się w nawyk i to rygorystyczne postępowanie nie będzie już konieczne.
2.) nauczanie wychowujące- Herbart sugeruje nauczanie języków obcych, literatury, retoryki, historii, nauk matematycznych, przyrodniczych i filozofii. Nauczanie powinno być jednocześnie poszerzaniem i rozwijaniem zamiłowań. Obowiązujące metody to" metoda wykładowa (początkowa), analityczna (kolejna) oraz syntetyczna (podsumowująca).
Prócz tego wyróżnił on 2 fazy nauczania: jasność, tzw. zagłębianie, gdzie nauczyciel tłumaczy uczniowi lekcję oraz kojarzenie zwane zagłębianiem postępującym, którego celem jest połączenie dotychczasowych wiadomości ucznia z tymi nowo nabytymi.
System to zgromadzenie i usystematyzowanie nowopoznanych wiadomości,
Metoda to zespół ogólnych prawideł, tez, konkluzji lub strategii postępowania.
3.) hodowanie jest wiązanie zgromadzonej wiedzy lub obrazów z działaniem. Celem tego etapu jest zahamowanie wszystkich namiętności, zachęta do pilnej, systematycznej pracy i racjonalnego myślenia. Stadium to dobiega końca o ile wychowanek nabiera umiejętności pokonania lenistwa, namiętności i lekkomyślności, kładąc nacisk na spokojne, roztropne i przyzwoite życie.
Podczas studiów prawniczych w Jenie zaprzyjaźnił się z Fryderykiem Schillerem i pod jego wpływem zaczął interesować się zagadnieniami pedagogiki i filozofii . Przez całe życie prowadził badania nad celami i metodami wychowania . Pracował jako prywatny nauczyciel w Szwajcarii , gdzie zapoznał się dokładnie z metodami Pestalozziego i został ich swoistym wyznawcą oraz reformatorem . Po habilitacji w zakresie filozofii i pedagogiki objął w 1809 r. obowiązki profesora tych przedmiotów w Królewcu oraz prowadził seminarium pedagogiczne , na którym studenci uczyli się stosowania w praktyce omawianych przez niego na wykładach zasad wychowania . W 1833 r. przeniósł się na uniwersytet w Getyndze .
Herbart oparł swój system pedagogiczny na etyce i psychologii . Herbart uzasadniał potrzebę teorii wychowania tym , że praktyka może na każdym kroku stwarzać trudności i wątpliwości . Ustalił ścisły związek między pedagogiką a etyką i psychologią . Etyka to filozofia praktyczna , oznaczająca cel wychowania . Psychologia to środki i drogi wiodące do celu . Jej treść wypełniają wyobrażenia . Tylko one są istotą i podstawą życia duchowego . Wszystkie inne procesy duchowe , jak uczucia , pożądania , wola i myślenie , są tylko zmieniającym się stanem i kombinacjami wyobrażeń i od nich całkowicie zależą .
Najwyższym celem wychowania wg Herbarta jest kształtowanie silnych charakterów , odznaczających się pięcioma ideami moralnymi :
Ponieważ formowanie charakterów jest podstawowym celem wychowania , starał się Herbart ustalić najbardziej właściwe metody gwarantujące powodzenie pracy pedagogicznej . Pedagogikę ogólną podzielił na trzy części :
Sumując dociekania Herbarta nad celami wychowania można stwierdzić , że głównym zadaniem nauczyciela – wychowawcy jest wpojenie młodzieży odpowiednich pragnień i zainteresowań , stworzenie w jej umysłach wewnętrznej nad nimi kontroli oraz wykształcenie dojrzałości sądu .
To złożone i trudne zadanie można wykonać jedynie , zdaniem Herbarta , przez wychowujące nauczanie . Herbart nie oddzielał wychowania od nauczania . Twierdził , że wola i rozum rozwijają się równocześnie dzięki temu samemu wychowawczemu nauczaniu . O pozytywnej roli nauczania wychowującego świadczy jego zdolność budzenia w umysłach wielostronnego zainteresowania , do którego to określenia Herbart dodawał często przymiotnik „zrównoważone” . Chodziło mu o unikanie przesadnej wielostronności bawienia się po amatorsku wszystkim . Uważał , że zainteresowanie to rodzaj umysłowej aktywności , którą nauczanie ma wywołać i że tok nauczania zależy w równej mierze od nauczyciela , ucznia i przedmiotu . Jeśli przedmiot nie zdobędzie zainteresowania ucznia , wtedy powstają ujemne następstwa , toczące się w kółko .
W zainteresowaniu wyróżniał Herbart dwa aspekty , z których każdy dzieli się na trzy części :
– obiektywny - określany jako wiedza , odnosi się do różnych działań , w których jednostka uczestniczy lub różnych stron środowiska , na które reaguje ; w wiedzy wyróżnia się zjawiska przyrodnicze , prawa naukowe , związki estetyczne ;
– subiektywny - odnosi się do życzliwości wynikającej ze społecznego obcowania człowieka .
Nauczyciel – wychowawca musi wiedzieć nie tylko czego uczyć , ale i jak uczyć . Należy stosować tylko taką wiedzę , która jest prawidłowo przyswajana i budzi zainteresowanie uczniów . Najważniejszy jest postulat Herbarta łączenia nowych wiadomości z dawniej zdobytą wiedzą ucznia . Przyswajanie nowego materiału wymaga przede wszystkim uporządkowanej pracy , w której wyróżnia dwa kolejno następujące po sobie akty , którym odpowiadają stopnie formalne nauczania ( wg terminologii T. Zillera ) :
Dużym brakiem herbartowskiej teorii nauczania było całkowite zlekceważenie samodzielności uczniów w procesie zdobywania wiedzy , co w konsekwencji prowadziło do wychowywania jednostek biernych .
kaja0701