Hubert Świętek
XI. Zagadnienie odpowiedzialności prawnomiędzynarodowej osób fizycznych
I Tzw. prawo norymberskie i jego zasady.
1) Uwagi ogólne
a) z zasady jednostka działająca jako organ państwa nie ponosi odpowiedzialności osobistej, jeśli swoim działaniem narusza PM. Odpowiedzialność ponosi państwo. Pewna zmiana dopiero po II W Św- ale nadal obok odpowiedzialności indywidualnej jest tez odpowiedzialność państwa.
b) prawo norymberskie- prawo zastosowane wobec głównych zbrodniarzy wojennych
c) zasada jurysdykcji uniwersalnej- w wyjątkowych sytuacjach jednostka ponosi odpowiedzialność z tytułu naruszenia PM;
*zbrodnie przeciw prawu narodów, czyli zbrodnie międzynarodowe- jurysdykcja uniwersalna
* przestępstwa konwencyjne- regulacje w celu lepszego ścigania przestępstw wewnętrznych, nie ma jurysdykcji uniwersalnej; współpraca państw, wzajemna pomoc.
Do przestępstw regulowanych przez konwencje międzynarodowe nalezą m.in.:
- Piractwo, (np. kongres paryski 1856- potępił; obecnie- konwencje morskie 58 i 82)
- łamanie prawa wojennego, (ciezkie naruszenia czyli zbrodnie wojenne- jurysdykcja uniwersalna)
- zbrodnie przeciw pokojowi,
- zbrodnie przeciwko ludzkości,
- ludobójstwo,
- handel ludźmi i niewolnictwo
- (eksploatacja prostytucji)
- terroryzm,
- (fałszowanie pieniędzy)
- (handel materiałami nuklearnymi)
- apartheid, (od konwencji z 68 roku)
- (handel narkotykami)
- niszczenie dóbr kultury
=============è patrz I 3 b
** obecnie do zbrodni przeciwko ludzkości zalicza się też ludobójstwo, apartheid, kolonializm, poważne szkody w środowisku naturalnym, niewolnictwo (na morzu pełnym), wypędzenia ludności z terytorium państwa oraz handel narkotykami (na morzu pełnym), terroryzm (gdy brak ekstradycji),
** dodatkowo do „przestępstw przeciwko prawu narodów” zalicza się- piractwo (zasada jurysdykcji wszechświatowej- ukarać może każde państwo na morzu pełnym), handel niewolnikami, , tortury, terroryzm (np. Konwencja tokijska 63 o przestępstwach w samolotach),
(jurysdykcja terytorialna- wyk przez państwo, gdzie doszło do przestępstwa; personalna- państwo sprawcy;- podstawą jest prawo krajowe; uniwersalna- karanie sprawców bez względu na ich obywatelstwo czy miejsce popełnienia przestępstwa; postępowanie przeciw takim osobom może być prowadzone przez sądy krajowe różnych państw albo przez trybunały międzynarodowe)
** prawo polskie dopuszcza możliwość poniesienia odpowiedzialności bezpośrednio na podstawie PM- art. 42 Konstytucji
d) Typologia międzynarodowych trybunałów karnych:
- trybunały typu norymberskiego:
* MTW dla osądzenia zbrodniarzy wojennych
*MTW dla Dalekiego Wschodu
*planowany specjalny trybunał dla osądzenia Wilhelma II
- trybunał ad hoc:
* MTK dla b. Jugosławii
*MTK dla Ruandy
- trybunał z elementami międzynarodowymi- „mieszany”:
* Kosowo
*Sierra Leone
* Timor Wsch
*Kambodża
- stały trybunał:
*MTK
2) Po I wojnie światowej
a) konferencja paryska powołała specjalną komisję w celu przedstawienia katalogu zbrodni wojennych, stanowiących pogwałcenia norm prawa wojennego.
- jej raport wymienia 32 rodzaje przestępstw wojennych oraz wskazuje na okrucieństwa państw centralnych wobec własnych obywateli nazywając je przestępstwami przeciwko „prawu ludzkości”- Turcja, Austria
+ komisja proponowała utworzenie specjalnego trybunału dla osób odpowiedzialnych za cięższe przestępstwa, a innych miałyby karać sądy poszczególnych krajów.
c) W TW- tylko cześć postulatów komisji została spełniona:[art. 227-230]
- art. 227- Wilhelm II postawiony w stan oskarżenia „ o najwyższą obrazę moralności międzynarodowej i świętej powagi traktatów”; miał być sądzony przez specjalny trybunał międzynarodowy.
- art. 229, 229- prawo mocarstw do pociągania przed swoimi sądami wojskowymi niemieckich przestępców wojennych i zobowiązanie do ich ekstradycji ok. 900 zbrodniarzy
=> nie wykonane, bo Holandia odmówiła ekstradycji Wilhelma II a mocarstwa nie były zdeterminowane by faktycznie karać innych.
d) 1920- mocarstwa zgodziły się, by przestępcy niemieccy byli sądzenie przez niemiecki Sąd Najwyższy w Lipsku; skazał tylko 13 osób z 901 z listy alianckiej, na kary od pół roku do 4 lat, a część jeszcze zbiegła.
e) Pakt Brianda- Kelloga- delegalizuje wojnę- ale nie ma prawnych możliwości egzekwowania tego.
3) a)13 I 1942- deklaracja londyńska 9 państw okupowanych- za włączeniem ukarania zbrodniarzy do celów wojny
b) 30 X 1943- deklaracja moskiewska- ZSRR, USA i GBR w imieniu 33 NZ zapowiedziały, że przestępcy będą wydawani państwom, w których popełnili swe zbrodnie, zaś główni zbrodniarze, których czyny nie są związane z jakimś obszarem geograficznym, będą ukarani na podstawie wspólnej decyzji rządów sojuszniczych- co do wymiaru kary.
X 43- powołano komisje N.Zj.do badania zbrodni wojennych
2 VIII 1945- układ poczdamski- potwierdza zasady moskiewskie i zobowiązuje sygnatariuszy do ogłoszenia przed 1 IX 1945 pierwszej listy oskarżonych
3) Porozumienia londyńskie 8 sierpnia 1945: Porozumienie w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców wojennych Osi Europejskiej.
a) Związek Radziecki ,USA, Wlk.Brytania i Francja utworzyły Międzynarodowy Trybunał Wojskowy do sądzenia głównych zbrodniarzy wojennych w Europie, których przestępstwa nie są związane z określonym obszarem geograficznym, niezależnie od tego, czy będą oni oskarżeni indywidualnie, czy jako członkowie organizacji i grup, albo w jednym i drugim charakterze. (potem podpisały to inne państwa)
- Składał się z 4 sędziów i 4 z-ców, wyznaczonych przez mocarstwa; decyzja zapada 3 głosami w sprawach winy i kary.
- powołano też komitet główny oskarżycieli złożony z 4 osób.
b)Kartę (statut) Międzyn. Trybunału Wojskowego (załącznik do porozumienia) wyodrębnia trzy kategorie przestępstw, za które ponoszą odpowiedzialność główni przestępcy wojenni krajów europejskich:
*zbrodnie przeciwko pokojowi (planowane, przygotowanie, rozpoczynanie lub prowadzenie wojny napastniczej albo wojny będącej pogwałceniem traktatów, porozumień lub gwarancji międzynarodowych lub współudział w zmowie w celu dokonania tych czynów),
*zbrodnie wojenne (pogwałcenie praw i zwyczajów wojennych, obejmuje m.in. morderstwa, znęcanie, deportacje na roboty przymusowe lub w innym celu ludności cywilnej obszaru okupowanego, zabijanie i znęcanie się nad jeńcami wojennymi lub osobami na morzu, zabijanie zakładników, rabunek własności publicznej lub prywatnej, bezmyślne burzenie miast i wsi, spustoszenia nieusprawiedliwione koniecznością wojenną),
*zbrodnie przeciwko ludzkości- morderstwa, wytępianie, obracanie ludzi w niewolników, deportacje (szczególnie to ważne, bo inne kategorie tego nie obejmują) i inne czyny nieludzkie (=>katalog otwarty) ,których dopuszczono się przeciwko ludności cywilnej przed wojną lub podczas niej, albo prześladowania ze względów politycznych, rasowych lub religijnych, przy popełnianiu jakiejkolwiek zbrodni podlegającej jurysdykcji Trybunału lub w związku z nią, niezależnie od tego, czy naruszało to prawo wewnętrzne.
** obecnie do zbrodni przeciwko ludzkości zalicza się też ludobójstwo, gwałty (po raz w JUG ścigane), apartheid, kolonializm, poważne szkody w środowisku naturalnym, niewolnictwo (na morzu pełnym), wypędzenia ludności z terytorium państwa oraz handel narkotykami (na morzu pełnym), terroryzm (gdy brak ekstradycji),
=> ludobójstwo robi się w celu fizycznej likwidacji jakiejś grupy, a zbrodnie przeciwko ludzkości sąterminem ogólniejszym, obejmującym różne mordy, tortury, gwałty itd.
** np. zabójstwa- ludobójstwo- w celu eliminacji grupy jako takiej; zbrodnie przeciwko ludzkości- np. czystka etniczna na danym terenie; zbrodnie wojenne- mordy, nawet masowe, ale nie w celu czyszczenia czy eliminacji.
c) Zasada, że przywódcy, organizatorzy, podżegacze i pomocnicy, uczestniczący w układaniu lub wykonaniu wspólnego planu albo zmowy w celu popełnienia jednej z ww zbrodni, odpowiadają za wszelkie czyny, których dopuścił się ktokolwiek związku z wykonaniem takiego planu.
d) stanowisko urzędowe nie zwalnia z odpowiedzialności
e) W trakcie procesu osoby- członka jakiejkolwiek grupy lub organizacji Trybunał może orzec, że ta grupa lub organizacja, której ta osoba była członkiem, była organizacją zbrodniczą. W takim przypadku władze poszczególnych państw mogą skazać za udział w tej grupie lub organizacji.
=> odpowiedzialność za czyny indywidualne i udział w grupie przestępczej
f) ustalono, że działanie z rozkazu rządu lub zwierzchnika nie zwalnia od odpowiedzialności za popełnione przestępstwa wojenne, może jedynie spowodować złagodzenie kary ze względów sprawiedliwości.
g) odpowiedzialność nawet, gdy nie przewiduje tego PW
4) Dla osądzenia japońskich przestępców stworzono Międzynarodowy Trybunał w Tokio
- na podstawie decyzji Naczelnego Dowódcy Sił Sprzymierzonych na Dalekim Wschodzie działającego z upoważnienia państw sprzymierzonych- na podstawie porozumienia międzynarodowego CHI, FRA, HOL, KAN, NZE, USA, GBR, AUS, ZSRR
5) Międzyn. Trybunał Wojskowy na sesji w Norymberdze w 20 XI 45- 1 X 1946 osądził 22 przestępców hitlerowskich (12 kar śmierci, 7 więzienia, 3 uniewinnionych) a Tokijski w 30 IV 46- 12 XI 1948- 28 przestępców wojennych japońskich (7 kar śmierci, 16 więzienia, 3 uniewinnione); inni- przez poszczególne państwa.
6) Wątpliwości:
a) sprzeczność zasad Karty Trybunału Norymberskiego z zasadą nullum crimen sine lege i lex retro non agit.
b) zarzut, że trybunał to instrument zemsty zwycięzców a nie organ egzekwowania prawa.
c) tylko GER, a ZSRR czy Alianci- nie.
d) sędziowie tylko z mocarstw zwycięskich
7) zasady norymberskie-
a) 11 XII 1946- uchwała ZO, potwierdzająca zasady Statutu Trybunału Norymberskiego i jego wyroków i zlecająca komisji PM sformułowanie tych zasad.
b) 1950- sprawozdanie Komisji, wymieniające 6 zasad:
I- „każdy kto dopuści się czynu ,który wg. prawa międzyn. stanowi przestępstwo, jest odpowiedzialny za ten czyn i podlega ukaraniu”- w komentarzu KPM wyjaśniono, że zasada ta opiera się na ogólnej regule, wg której PM może nakładać na jednostki obowiązki wprost, beż pośrednictwa PW. Można zatem karać na podstawie PM.
=> zasada jurysdykcji uniwersalnej- w wyjątkowych sytuacjach jednostka ponosi odpowiedzialność z tytułu naruszenia PM
II-okoliczność, że PW .nie przewiduje kary za czyn, który wg PM stanowi przestępstwo, nie uwalnia osoby, która dopuściła się tego czynu, od odpowiedzialności, zgodnie z PM nie uwalnia to danej osoby od odpowiedzialności,
III- nie zwalnia od odpowiedzialności okoliczność, że czynu dopuścił się szef państwa lub odpowiedzialny funkcjonariusz rządowy
IV- nie zwalnia od odpowiedzialności okoliczność, że przestępstwo popełniono na rozkaz rządu lub zwierzchnika, ale może być to okoliczność łagodząca
V- oskarżony, który popełnił zbrodnię międzynarodową, ma prawo do bezstronnego i rzetelnego procesu
VI- zbrodniami międzynarodowymi są: zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne, zdefiniowane w Karcie MTW
VII- zbrodnię międzynarodową stanowi uczestnictwo w każdej z wymienionych w punkcie 6 zbrodni.
8) Rozwinięcie zasad norymberskich:
a) Konwencja z 9 XII 48 w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa [patrz punkt II 2]
b) I- IV Konwencje genewska z 12 VIII 49 o ochronie ofiar wojny:=> rozszerzenie pojęcia zbrodni wojennych
=> prawo humanitarne, odnoszące się do konfliktów zbrojnych międzynarodowych!
- odnosi się do :
*rannych, chorzy i rozbitkowie sił zbrojnych
*jeńcy wojenni
* ludność cywilna
* personel i sprzęt medyczny
- zobowiązanie stron do wydania odpowiednich przepisów wew niezbędnych do ścigania i pociągania do odpowiedzialności osób odpowiedzialnych za łamanie konwencji [jurysdykcja uniwersalna dla tych czynów- są to najcięższe naruszenia prawa wojennego]:
*umyślnego zabójstwa
* tortur lub nieludzkiego traktowania, włączając w to doświadczenia biologiczne
* umyślne sprawianie wielkich cierpień lub ciężkie zamachy na nietykalność cielesną albo zdrowie
* niszczenie i przywłaszczanie sobie rzezy nieusprawiedliwione koniecznościami wojskowymi i dokonywane w szerokich rozmiarach bezprawnie i samowolnie
* 3 konwencja- zmuszanie jeńca do służby wojskowej w siłach nieprzyjaciela, pozbawianie go prawa do sądu,
* 4 konwencja- bezprawna deportacja lub przenoszenie ludności cywilnej i branie zakładników
- upoważnia państwo wojujące do karania członków sil zbrojnych obcego państwa, którzy naruszyli Konwencję, a także wymaga takiego samego traktowania przez państwo swoich członków sił zbrojnych
- zobowiązanie do osądzenia lub ekstradycji podejrzanych zbrodni wojennych, przeciw pokojowi, przeciw ludzkości.
=> jurysdykcja uniwersalna- każdy może ukarać lub wydać
*** 1966- Miedzynar Pakt Praw Obyw i Polit- wyłączenie niedziałania prawa wstecz w przypadku przestępstw w myśl ogólnych zasad prawnych uznawanych przez społeczność narodów.
c) Konwencja z 26 XI 68 o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości [ patrz II 3]
d) Konwencja o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu z 1973 roku- analogiczna do tej z 48 roku o ludobójstwie
- sądzeni- przez sądy jakiegokolwiek kraju lub MTK
e) I Protokół Dodatkowy z 1977 roku do Konwencji Genewskiej z 1949 roku, dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych- rozszerzenie definicji zbrodni wojennych i tym samym czynów objętych jurysdykcją uniwersalną- okaleczenia fizyczne, doświadczenia medyczne i naukowe, pobieranie organów, czynienie ludności cywilnej celem ataku zbrojnego, atak na budynki stwarzające zagrożenie dla środowiska, atak na miejscowości niebronione i strefy zdemilitaryzowane, wiarołomne używanie czerwonego krzyża, apartheid, niszczenie dóbr kultury itd.
+ odpowiedzialność przełożonych za czyny podwładnych, jeśli nie starali się wszelkim sposobem zapobiec naruszeniom o których posiadali wystarczającą wiedzę
+ utworzenie Międzynarodowej Komisji do Ustalania Faktów- w celu badania faktów, które mogą stanowić poważne naruszenie prawa humanitarnego + mediacje
f) II Protokół Dodatkowy z 1977 roku do KG 49, dotyczący ochrony ofiar nie międzynarodowych konfliktów zbrojnych.
- po raz I stworzył definicję wewnętrznego konfliktu zbrojnego.
- do tego momentu zaniechane ukarania naruszeń nie powodował naruszenia norm PM (prawa wojennego- bo zbrodnie przeciwko ludzkości na podstawie konwencji ‘48); były jednak karane na podstawie prawa karnego krajowego- np. zakazu zabójstwa; ale pojawiała się wątpliwość, czy inni mogą karać, czy jest jurysdykcja uniwersalna- Nowakowska uważa, że tak, gdy ma miejsce łamanie fundamentalnych PC-
=> do konfliktów o char. Wew stosują się normy regulujące problematykę PC- ale nie prawo humanitarne; nie ma odpowiedzialności indywidualnej; zmienił to dopiero II protokół, ale jego stronami jest tylko148 państw
g) Prace nad kodeksem zbrodni przeciwko pokojowi i bezpieczeństwu ludzkości
- 1947- ZO wzywa KPM do prac
- 1949- KPM ONZ rozpoczyna prace nad kodeksem, ale później zawieszone, ze względu na brak powszechnej definicji agresji
- 1951- I wersja projektu, potem wielokrotnie zmieniany
- 1974- ZO przyjmuje definicję agresji
- 1982- KPM wznawia prace nad kodeksem
- wstępny projekt Komisji sprawozdawcy D. Thiama 1996:
* znaczne rozszerzenie terminów będących przedmiotem projektu- zbrodnie przeciwko suwerenności i integralności państwa, zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości,
* za zbrodnie przeciw pokojowi uznaje też presję ekonomiczną- agresję ekonomiczną, naruszenie traktatów rozbrojeniowych, utrzymywanie siłą panowania kolonialnego oraz nabór i wyposażanie najemników, terroryzm, interwencja
* za zbrodnie przeciwko ludzkości uznaje m. in. Ciężkie naruszenie zobowiązania międzynarodowego dotyczącego ochrony i zachowania środowiska
* zbrodnie wojenne- klasycznie, zebrane wszystkie konwencje w tej sprawie
- po utworzeniu MTK- prace zarzucono.
II Zapobieganie i karanie zbrodni ludobójstwa
=> szczególny przypadek zbrodni przeciwko ludzkości albo odrębny rodzaj zbrodni międzynarodowej.
=> może być popełniony zarówno w czasie pokoju, jak i wojny.
1) XII 46- rezol ZO, potwierdzająca zasady norymberskie itd. + po raz 1 sformułowano w oficjalnym dokumencie termin ludobójstwo:
- ludob...
jajamiomate