10

HINDUIZM

                   Hinduizm, religia Indii (720 mln wyznawców), nie posiada swego założyciela. Obejmuje on wywodzącą się z zamierzchłych czasów obfitość wierzeń ludowych, mitów, tradycji, form kultu. Nie ma ściśle sformułowanego systemu wierzeń, nie ma instytucji, (formy „kościoła"), zaś stan duchownych jest bardzo zróżnicowany.

Wśród wielu bóstw za najważniejsze uchodzą: Brahma, Wisznu, Sziwa. Wisznu stawał się wielokrotnie postacią ze świata stworzonego, aby go ocalić od grożą­cego mu kataklizmu, także moralnego (Rama, Kryszna). To wcielenie boga nazy­wane jest „awatarą". Najwyższym jednak, bezosobowym stwórcą wszechrzeczy jest Brahman. On jest jedynym bytem istniejącym naprawdę, czystą świadomością, która wyemanowała z siebie cały świat i cyklicznie go wciąż z siebie emanuje. Każdy hinduista może wybrać jedno bóstwo jako przedmiot swej religijności, uznając pozostałe bóstwa za niższe i zależne od tego wybranego. Odpowiednio do tego następuje też wybór formy kultu, dyktowany przez rodzimą tradycję. Główne nurty czy systemy hinduizmu to wisznuizm, sziwaizm i tantryzm. Wśród tak wiel­kiej różnorodności wierzeń i form kultycznych, przy braku naczelnej instytucji strukturalnej, podstawowym kryterium ortodoksyjności i najwyższym autoryte­tem są święte teksty ujęte w dwie grupy. Pierwsza obejmuje objawienie. Jego koncepcja jest różna od chrześcijańskiej, gdyż ma charakter ahistoryczny. Święte teksty istniały zawsze. Są one odwieczne i nie stworzone przez ludzi. Ich legendarni przekaziciele „usłyszeli" je w ich odwiecznej i ponadludzkiej istocie. Takie objawienie ma charakter absolutny, nazywane jest „weda". To sanskryckie określenie dotyczy wiedzy i świętych tekstów. Prawo do poznawania wed mają członkowie dwuch pierwszych kast. Przedmiotem objawienia jest absolutna weda zawarta w czterech zbiorach: Rygweda - wiedza hymnów, Samaweda - wiedza pieśni, Jadżurweda - wiedza formuł ofiarnych, Atharwaweda - wiedza zaklęć. Każdy zbiór posiada komentarze - brahmany, dotyczące zewnętrznej rytualizacji oraz teksty tajemne - aranjaki i upaniszady, dotyczące odprawiania ofiar wewnątrz siebie samego (interioryzacja ofiary).

Drugą grupę tekstów stanowi tradycja (smryti), dostępna dla członków wszy­stkich kast. Tematyka obejmuje przystępny wykład treści objawienia, ujęty w epo­peje, z których najważniejsze są dwie: Mahabharata i Ramajana. Część pierwszej stanowi Bhagawadgita (Pieśń Pana), a jej treścią są pouczenia Kryszny (wcielenia boga Wisznu) dotyczące obowiązków człowieka oraz sposobów osiągnięcia wy­zwolenia.

W tekstach obu grup, głównie tradycji, zawarte są podstawowe cele hindui­zmu i prawa regulujące życiem człowieka i społeczeństwa. Dotyczą one czterech kast: braminów, wojowników, kupców, rolników oraz robotników. Po uzyskaniu przez Indie niepodległości prawo zniosło przepisy o kastach, jednak w praktyce życia jest ono jeszcze głęboko zakorzenione. Teksty wymieniają cztery okresy życia: nauki, życia rodzinnego i zawodowego, pokuty i medytacji oraz życia pu­stelniczego. Są uwypuklone także cztery cele życia: kosmiczno-moralny porzą­dek, od którego uzależnione są zjawiska przyrody i działania ludzkie (dharma), zdobywanie dóbr doczesnych (artha), oddawanie się przyjemnościom, zwłaszcza seksualnym (karna), dążenie do wyzwolenia (mukti).

              W wielorakości hinduistycznych kierunków i ujęć można ustalić pewne pod­stawowe zasady dotyczące istoty świata i człowieka. Świat znajduje się w stanie nieustannych przemian cyklicznych, podlega powstawaniu i zniszczeniu, ciągłe­mu powtarzaniu narodzin i śmierci. W ten krąg transmigracji włączony jest także człowiek. Według tej zasady „wędrówki dusz", każde bóstwo, człowiek i zwierzę przechodzi nieustannie z jednej egzystencji w drugą. Jej kształt, a więc powtórne narodziny w bóstwie czy demonie, w zwierzęciu czy człowieku, zależą od postę­powania w życiu poprzednim, dobrym lub złym. Łańcuch wcieleń, powtórnych narodzin jest przygniatający, stąd oczekiwanie i dążenie do lepszych narodzin. Hinduizm przyjmuje istnienie nieba i piekła, ale są one traktowane jako światy stworzone, a przebywanie w nich nie jest wieczne. Po czasowym przebywaniu w szczęśliwości lub potępieniu człowiek ponownie się odradza.

Dążenie do wyzwo­lenia, zbawienie, rozumiane jest jako unicestwienie skutków czynów, czyli wyj­ście z kręgu wędrówki dusz i powrót do absolutnej jedni - Brahmana. Takie ujęcie podają systemy wisznuickie i sziwaickie. Inne nurty przedkładają odrębne interpre­tacje zbawienia.

Podstawowe pytanie hinduizmu brzmi: jak ten cel osiągnąć? Odpowiedź: na drodze jogi. To sanskryckie określenie oznacza przedsięwzięcie, metodę, osiągnię­cie, zjednoczenie. W szerszym znaczeniu jest to przyjęcie określonej postawy wobec świata i dostosowanie do niej wszystkich władz człowieka. W ścisłym znaczeniu joga oznacza odpowiednio ukierunkowane działanie człowieka, prowa­dzące do wyzwolenia. Istnieje wiele kierunków jogi. Uwzględniają one w zasadzie cztery podstawowe jej formy.

Dźniana joga - czyli metoda wiedzy dotyczącej tożsamości bytu absolutnego i własnej jaźni. Człowiek poznaje siebie jako jedno z Brahmanem, dążąc do wyzwa­lania się z ponownych narodzin i powrotu do absolutu.

Karma joga czyli metoda działania obejmująca analizę samego czynu i jego realizację. Ma on być bezinteresowny, bo człowiek powinien dążyć do pozbycia się skutków czynów, gdyż one wraz z przywiązaniem do czynów prowadzą czło­wieka poprzez koło wcieleń.

Bhakti joga - czyli metoda umiłowania. Brahman jest pojmowany jako bóg miłujący człowieka. Człowiek ma odpowiedzieć mu miłością i całkowitym po­święceniem siebie. Tę drogę przyjmują tylko niektóre kierunki hinduizmu czy ruchy z nim związane.

Raja joga - („królewska") jest drogą zmierzającą do metodycznego opanowania wewnętrznego życia człowieka poprzez osiem różnych form ćwiczeń.

W tantryzmie podstawową rolę odgrywa kundalini joga. Jest ona związana z określoną koncepcją człowieka („astralny organizm"), bóstw i świata.

Po II wojnie światowej ruch jogistyczny zaczął się szerzyć także w Europie i to na dużą skalę. Ruch przybrał rozmaite ujęcia: neohinduistyczne, buddystyczne, psychoreligijne lub synkretyczne. Powstały szkoły, internaty, centra, kursy roz­maitych kierunków jogi. Usiłuje się w nich czerpać wiele z myśli i metod hindu­skich, łącząc je z elementami teozofii, magii oraz psychotechnik zachodnich. Za­sadniczą rolę odgrywa guru, który nie tylko głosi zasady danego kierunku, kieruje kursem czy szkołą, ale usiłuje zdobywać zwolenników. W niektórych wypadkach dąży też do całkowitego, autorytarnego podporządkowania sobie zwolenników, zwłaszcza młodzieży.

W tym zachodnioeuropejskim ujęciu system jogi usiłuje wnieść więcej ele­mentów bardziej związanych z filozofią niż z religią. Ma być systemem „dobro­wolnej samokontroli", doskonalenia się fizycznego i psychicznego, osiąganego za pomocą ćwiczeń, medytacji, treningu wszystkich umiejętności człowieka. Kie­runki jogi przybierają też bardziej europejskie określenia. Dźniana joga jest filozo­ficzną jogą poznania, karma joga jest jogą pracy społecznej, bhakti joga jest jogą przeżycia emocjonalno-religijnego. Hathajoga zaleca opanowanie sztuki prawid­łowego oddychania, relaksu, racjonalnego życia itp.

Wiele kierunków jogi podkreśla, że chodzi im o czysto psychoterapeutyczne działanie. Guru radzą swym adeptom skoncentrowanie się na doskonałym wypra­cowaniu metod absolutnego opanowania ducha i ciała. Uczeń wykonuje 84 różne ćwiczenia pod kierunkiem guru. Wynikiem tych ćwiczeń ma być osiągnięcie stanu mistycznego skupienia, mistycznej ekstazy, dzięki czemu wyzwala się pierwiastek duchowej nieświadomości z więzów materii, co ma zapewnić człowiekowi zba­wienie. Systemy jogi jako systemy medytacyjne, psychoterapeutyczne nie poprze­stają jednak na samej psychotechnice i poznawaniu siebie, gdyż jako cel stawiają określoną formę zbawienia, pojmowaną najczęściej w duchu hinduistycznym. Oz­nacza się ją bowiem jako poszukiwanie „zbliżenia się do absolutu" pojmowanego nieosobowo lub jako wyzwalanie się nieświadomości z więzów materii. Koncepcja świata, człowieka, Boga i zbawienia jest typowo hinduistyczna.

Rok religijny w hinduizmie

Każdy miesiąc ma trzydzieści dni i dzieli się na dwie równe części -jasną połowę (śiukla), w której przybywa księżyca, i ciemną połowę (kryszna), w której księżyca ubywa (od pełni do nowiu). Tam, gdzie obo­wiązuje ten podział czasu, obchodzi się też odpowiednio święta. Poszczególne święta określają - stosownie do regionu i kasty - punkty kulminacyjne roku. Po części są one związane z naturalnymi porami roku, po części zaś ze czcią okazywaną lokalnemu bóstwu świątynnemu. Ponieważ święta często rozwijały się przez wieki, przeto częstokroć splatają się w nich liczne okazje i motywy ich ustanowienia i obchodze­nia. Jak już wspomniano, żadne święto nie jest obchodzone w całych Indiach w taki sam sposób.

Wobec takiej sytuacji przedstawimy główne rysy świąt ku czci bo­gów na kilku przykładach, z którymi częściej można się spotkać w hin­duizmie w takiej lub zmodyfikowanej postaci.

1) czajtra/czajt (caitra; cait) = marzec/kwiecień,

2) wajsiakha/wajśakh (vaiśakha; vaiśakh) = kwiecień/maj,

3) dzjaisztha/dżjeszth (jyaistha; jyesth) = maj/czerwiec,

4) aszadha/aszadh (asadha; asadh) = czerwiec/lipiec,

5) śrawana/sawan (śravana; savan) = lipiec/sierpień,

6) bhadrapada/bhadom (bhadrapada; bhadom) = sierpień/wrzesień,

7) aświna/aświn (aśvina; aśvin) = wrzesień/październik,

8) karttika/katika (karttika; katika) = październik/listopad,

9) margaśirsza/marg-śirsz (margaśirsa; marg-śirs) = listopad/gru­dzień, 10) pausza/pus (pausa; pus) = grudzień/styczeń,

11) magha/magh (magha; magh) = styczeń/luty,

12) phalguna/phalgun (phalguna; phalgun) = luty/marzec.

Święta i znaczenie obrzędów świątecznych

Święta cyklu rocznego:

Pudża - podstawowa forma hinduskich obrzędów religijnych

Każde nabożeństwo i cześć religijna odnosi się w hinduizmie do du­szy świata lub ducha świata, czyli brahmana, chociaż mogą je określać także bóstwa lokalne, regionalne albo związane z jakąś kastą. Jak­kolwiek w świecie hinduskim jest tak wiele świątyń, to jednak nawet w najskromniejszym domu rodzinnym znajduje się szczególne miejsce, gdzie odprawia się regularnie, na ogół codziennie, nabożeństwa. Odbywają się one według religijnego obrządku pudży, a więc obrządku, który właściwie obowiązuje także podczas każdego nabożeństwa świą­tynnego.

Punktem centralnym wspomnianego domowego miejsca sprawowa­nia nabożeństwa jest ołtarz z minimalnym wyposażeniem w postaci wi­zerunku bóstwa, lampki oliwnej (diwa), podstawki do spalania kadzi­dełek, a także miejsca do składania darów ofiarnych, np. kwiatów, świeżego lub gotowanego jadła, naczynia z czystą wodą lub innym płynem, kunsztownie ułożonego wzoru z rozmaitych materiałów. Jeśli rodzina dysponuje odpowiednimi możliwościami, na potrzeby codziennego nabożeństwa przeznacza się większą część jakiegoś pomieszcze­nia albo oddzielny pokój. Jeden z członków rodziny - może nim być np. jedna z córek - przejmuje rolę kapłana i prowadzi nabożeństwo. Ktoś inny gra na instrumencie muzycznym, np. na instrumencie strunowym, flecie czy małym harmonium. Gdzie tylko to jest możliwe, muzyka, która w Indiach ma bogatą i regionalnie zróżnicowaną tradycję, zawsze towarzyszy sprawowaniu pudży. Każda forma pudży - od zupełnie pro­stej, do bardzo rozbudowanej -jest możliwa. Zapalenie i spalanie kadzi­dełka czy złożenie kwiatu już można uznać za pudżę. Każda forma pudży kończy się medytacją. Bogata skarbnica modlitw i mantr przyczy­nia się do bogatszego rozwinięcia obrzędu pudży. Na ołtarzu mogą stać - z racji tradycji lub doświadczeń życiowych - liczne podobizny bóstw, przy czym pierwszeństwo ma bóstwo domowe. W modlitwach znajdują wyraz podziękowania za to, czego się do­znało, pamięć o innych ludziach i prośby na przyszłość.

Charakte­rystyczny tekst modlitwy brzmi: „O Panie, prowadź mnie z ciemności ku światłu, ze śmierci ku nieśmiertelności! Niechaj zaiste panuje tam pokój, pokój, pokój!"

Oprócz modlitwy i śpiewu, częścią składową domowej pudży mogą być klęczenie i przekazane tradycją inne gesty modlitewne. Zwracaniu się do bóstwa, np. do Siwy, postawie modlitewnej wyrażającej np. sło­wa: „Daj mi!", treści modlitwy, np. łaska i miłość, odpowiadają stosow­ne gesty, z których można komponować modlitwy.

Adresatami obrzędów religijnych i modlitw mogą być - nawet wów­czas, gdy ostatecznie ma się na myśli brahmana - wszystkie bóstwa, a także guru, czyli nauczyciel religijny. Dotyczy to zarówno pudży domowej, jak i świątynnej. W pudży świątynnej nie dzieje się zasadniczo nic więcej niż podczas pudży domowej, jednak istnieją między nimi co najmniej dwie istotne różnice. Po pierwsze, świątynie mają większe możliwości: posiadają co najmniej jeden ołtarz główny i dwa boczne, często jeszcze inne miejsca przeznaczone do sprawowania obrzędów. Po drugie, nabożeństwo w świątyni odprawia kapłan. Kapłani z reguły pochodzą ze stanu bramińskiego i wykonują czynności kultowe w zastępstwie świeckich wyznawców. Opisane tu ceremonie pudży domowej i pudży świątynnej znajdują odpowiednie zastosowanie podczas rozmaitych, niezliczonych świąt hin­duskich. W odniesieniu do kilku z nich należałoby jednak wskazać, jakim zmianom ulegają te podstawowe formy nabożeństwa.

W wierze hinduskiej stale dochodzi do pełnej napięcia konfrontacji między wieloma postaciami boskimi, które nadto przybierają liczne manifestacje, a jednym boskim początkiem i przykazaniem. Atman, indywidualna dusza ludzka, dąży do zjednoczenia z brahmanem, duchem świata.

Holi (phuguu):  święto podczas pełni księżyca w marcu

Z każdym świętem wiąże się co najmniej jedna historia zaczerpnięta z mitów o bogach lub z eposów, która objaśnia motyw i cel uroczystości. W związku ze świętem Holi przytacza się historię księcia Prahiady, któ­rego życiu zagroził samolubny ojciec. Demonicznej siostrze Prahiady, Holi, nie mógł zaszkodzić ogień. Ufając temu, wzięła Prahiadę z sobą na stos. Prahiada jednak nie spłonął, gdyż wierzył, że uratują go bogowie. W końcu pobożnego Prahiadę uratował bóg Wisznu. Morał tej historii, a mianowicie że dobro zwycięża zło, częsty zresztą w indyjskich opo­wieściach, zawiera przesłanie, które każdy może odnieść w jakimś sen­sie do własnego życia. Według klasycznej wersji opowieść ta mówi o pobożnym chłopcu imieniem Prahiada, którego ojciec Hiran jak aśipu, dumny król demonów, na próbę usiłuje odwieść od wiary w boga Wisznu. Żaden sposób zabicia chłopca nie skutkuje, toteż ojciec jest zmuszony odesłać go do jego nauczyciela; pod jego kierownictwem chłopiec tak gorliwie oddaje cześć Wisznu, że w końcu osiąga wyzwole­nie.

Podczas święta Holi składa się podziękowanie Wisznu za dobry uczynek, ocalenie pobożnego Prahiady. W przededniu święta rozpala się wielkie ognisko, zwane holika. Rozpoczyna się nowy rok, wszystko zło ulega spaleniu. Ludzie obiegają siedmiokrotnie ognisko, wrzucają ziar­na ryżu, grudki ziemi i kamienie w ogień na znak woli unicestwienia wszystkich złych myśli i uczuć.

Znak w kształcie kropki na czole uczestniczek i uczestników ceremo­nii, uczyniony popiołem z ogniska, symbolizuje ich wewnętrzne oczysz­czenie. Teraz mogą również oni wybaczyć sobie nawzajem wszystkie przewiny. Święto kończy się radosnymi pieśniami i tańcami.

Holi (phagua), świętowane czternastego dnia jasnej połowy (śiukla) miesiąca phalguna, obchodzą także liczne wspólnoty hinduskie osiadłe w Europie, np. w Holandii.

Raksz.a-bandhan

Święto amuletów (raksza-bandhana oznacza opaskę lub sznurek za­wiązywane na przegubie ręki i mające chronić od zła) obchodzi się przy pełni księżyca miesiąca śrawana. Siostry ofiarują swym braciom utkane z bawełny lub jedwabnych nici opaski na znak, że pragną braterskiej opieki. Gdy w rodzinie nie ma brata, opaskami obdarowuje się innych mężczyzn, należących do rodu. Innym zwyczajem jest umieszczenie przez siostrę na czole brata kropki z czerwonego pudru na znak osiąg­nięcia przez niego powodzenia i przewagi.

...