dok1a.doc

EUROPEJSKA WSPÓLNOTA GOSPODARCZA (EWG), ang. European Economic Community (EEC), franc. Communauté Économique Européenne (CEE), niem. Europäische Wirtschaftsgemeinschaft (EWG), międzynar. organizacja gosp., najważniejsza z 3 eur. ugrupowań integracyjnych (oprócz ® Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali i ® Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej), działająca od 1 I 1958; zał. na mocy Traktatów Rzym. z 25 III 1957, podstawy prawne modyfikowane m.in. w Traktacie o fuzji organów 3 Wspólnot (obowiązujący od 1967), Jednolitym Akcie Eur. (1987) i traktacie z Maastricht (1992), który powołał (od 1 X 1993) ® Unię; Europejską, a w miejsce nazwy EWG wprowadził nazwę Wspólnota Europejska. Członkowie założyciele: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, RFN (od 1990 zjednoczone Niemcy), Włochy; 1973 czł. EWG zostały: Dania, Irlandia, W. Brytania, 1981 — Grecja, 1986 — Hiszpania i Portugalia, 1995 czł. Wspólnoty Eur. zostały też Austria, Finlandia, Szwecja. Główne cele: harmonijny rozwój gosp. państw członkowskich, stopniowe zbliżanie polityki gosp. państw członkowskich, wzrost stopy życiowej i zacieśnianie stosunków między krajami wspólnoty. Cele te osiągano przez: wyeliminowanie w stosunkach handl. między członkami ceł i in. opłat oraz ograniczeń ilościowych i in. barier o podobnych skutkach, ustanawianie wspólnej zewn. taryfy celnej i prowadzenie wspólnej polityki handl. wobec państw trzecich, znoszenie przeszkód w swobodnym przepływie towarów, osób, kapitału i usług między państwami członkowskimi, wspólna polityka w dziedzinie transportu i rolnictwa, zapewnienie wolnej konkurencji, ujednolicenie ustawodawstwa państw członkowskich. W zewn. stosunkach gosp. EWG występowała jako jednolity podmiot. Na mocy Jednolitego Aktu Eur., a zwł. Traktatu o Unii Eur., współpraca państw została rozszerzona w wielu dziedzinach, m.in.: 1993 powstał jednolity rynek wewn. (w wyniku zawarcia unii ekon.), a następnie ma powstać unia monetarna. Państwa członkowskie podejmują ścisłą współpracę w wybranych dziedzinach polityki wewn. (pomoc prawna i policyjna, polityka imigracyjna, przyznawanie azylu, walka z zorganizowaną przestępczością i narkomanią). W 1991 EWG i Eur. Stow. Wolnego Handlu podpisały porozumienie o utworzeniu ® Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Główne organy 3 Wspólnot i Unii Eur.: Rada Eur. (szefowie państw i rządów państw członkowskich), Rada Ministrów (ministrowie spraw zagr. lub resortowych państw członkowskich), Komisja Eur. (po 1–2 reprezentantów państw), Parlament Eur. (z wyborów powszechnych) i Trybunał Sprawiedliwości, a także: Trybunał Obrachunkowy, Komisja Gosp.-Społ. i Kom. Regionów. Rada Ministrów i Komisja mają prawo do wydawania uchwał wiążących państwa członkowskie, a także prywatne podmioty gospodarcze. Akty prawne Wspólnoty obowiązują bezpośrednio w państwach członkowskich. Parlament jest organem opiniodawczym, Trybunał — sądowym. Siedziba Rady Ministrów i Komisji znajduje się w Brukseli, Parlamentu — w Strasburgu, Trybunału — w Luksemburgu.

Polska zawarła 1989 umowę z EWG w sprawie handlu oraz współpracy handl. i gosp.; od 1990 utrzymuje z EWG stosunki dyplomatyczne. W XII 1991 Polska, Czechosłowacja i Węgry, a 1993 Rumunia i Bułgaria podpisały układy o stowarzyszeniu, które weszły w życie II 1994 po ratyfikowaniu ich przez parlamenty tych państw (z wyjątkiem układu z Czechosłowacją), Parlament Eur. oraz 12 czł. EWG; część handl. układu Polski z EWG weszła w życie III 1992. Zgodnie z postanowieniami Traktatu o Unii Europejskiej (tzw. traktat z Maastricht), podpisanego 7 II 1992 i obowiązującego od 1 XI 1993, EWG zmieniła nazwę na ® Wspólnota Europejska i uzyskała szerszy niż dotąd zakres kompetencji; istnieje nadal, tworząc wraz z Eur. Wspólnotą Węgla i Stali oraz Eur. Wspólnotą Energii Atom. (® Wspólnoty Europejskie) tzw. I filar ® Unii Europejskiej.

EUROPEJSKA WSPÓLNOTA ENERGII ATOMOWEJ, ang. European Atomic Energy Community, Euratom, organizacja międzynar. utworzona na mocy traktatu rzym. z 1957 (wszedł w życie 1 I 1958); jedno z 3 eur. ugrupowań integracyjnych (oprócz EWG i ® Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali). Celem jest stworzenie dogodnych warunków powstania i szybkiego rozwoju przemysłu atom. w państwach członkowskich; wspólna działalność w dziedzinie pokojowego wykorzystania energii atom. oraz sprawowania ścisłego nadzoru i kontroli (w tym celu powołano Agencję Zaopatrzenia działającą pod nadzorem Komisji); rozwijanie badań i zapewnienie rozpowszechniania wiedzy techn.; ustanawianie jednolitych norm bezpieczeństwa dla ochrony sanitarnej ludności i pracowników. Działalność Euratomu natrafiła na przeszkody, ponieważ państwa członkowskie broniły swej samodzielności w zakresie rozwoju energii atomowej. Członkowie: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy (do 1990 RFN), Włochy (państwa założycielskie), Dania, Irlandia, W. Brytania (od 1973), Grecja (od 1981), Hiszpania i Portugalia (od 1986). Organy wspólne dla 3 Wspólnot, ® Europejska Wspólnota Gospodarcza.

EUROPEJSKA WSPÓLNOTA WĘGLA I STALI (EWWiS), franc. Communauté Européenne du Charbon et de l'Acier (CECA), najstarsze z 3 eur. ugrupowań integracyjnych (oprócz EWG i ® Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej); utworzona na mocy traktatu paryskiego obowiązującego od 1952; celem EWWiS jest stworzenie wspólnego rynku na surowce i produkty przemysłu węglowego i stalowego, przez stopniowe zniesienie ceł i innych opłat oraz ograniczeń ilościowych w obrocie tymi surowcami i produktami między państwami członkowskimi, zniesienie przeszkód w swobodnym przepływie siły roboczej, ustanowienie jednolitych taryf transportowych oraz zapewnienie wolnej konkurencji w ramach wspólnego rynku. Członkowie: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy (do 1990 RFN), Włochy (członkowie pierwotni), Dania, Irlandia, W. Brytania (od 1973), Grecja (od 1981), Hiszpania i Portugalia (od 1986). Główne organy EWWiS od 1967 wspólne z gł. organami EWG (wcześniej tylko Parlament i Trybunał).

EUROPEJSKI OBSZAR GOSPODARCZY, ang. European Economic Area (EEA), wspólny rynek na obszarze 12 państw należących do ® Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) i 7 państw ® Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA), utworzony na mocy porozumienia uzgodnionego 1991 w Luksemburgu, podpisanego 1992 w Porto (Portugalia). Po ratyfikacji przez 18 państw członkowskich (bez Szwajcarii) i Parlament Europejski obowiązuje od 1 I 1994; największa na świecie strefa wolnego handlu. Głównym celem EEA jest swobodny przepływ towarów, usług i kapitału oraz swoboda w przemieszczaniu się osób; państwa EFTA nie podlegają regulacjom EWG i Eur. Wspólnoty Węgla i Stali, dotyczącym rolnictwa, rybołówstwa, węgla i stali oraz zachowują suwerenną kontrolę nad surowcami i produkcją energetyczną. Głównymi organami EEA są: Rada składająca się z ministrów 19 państw członkowskich i przedstawiciela Komisji EWG, Komitet Konsultacyjny, wspólna komisja parlamentarna, organ sądowy. Państwa EFTA nie mają prawa głosowania nad nowymi regulacjami EWG, jednak decyzją Rady EEA regulacje te mogą obowiązywać na całym obszarze wspólnego rynku. Porozumienie o EEA będzie podlegało rewizji co 2 lata.

UNIA EUROPEJSKA (UE), ang. European Union, związek państw-członków Wspólnot Eur. (EWG, Eur. Wspólnoty Węgla i Stali, Eur. Wspólnoty Energii Atom.), zawarty na mocy Traktatu o Unii Europejskiej (Traktat z Maastricht), działający od 1 IX 1993; członkowie-założyciele: Belgia, Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Luksemburg, Niemcy, Portugalia, Włochy, W. Brytania, Austria, Finlandia, Szwecja; UE ustaliła nowe ramy współpracy między państwami członkowskimi; celem UE jest utworzenie unii gosp., monetarnej (waluta ® ECU ) i polit. oraz wprowadzenie wspólnego obywatelstwa. Unia gosp. ma być realizowana przez prowadzenie wspólnej zewn. polityki ekon. oraz przyjmowanie ogólnych zaleceń dotyczących polityki wewn. państw członkowskich; wprowadzenie jednolitego rynku ma polegać na zniesieniu wszelkich ograniczeń przepływu ludności, usług, dóbr i kapitałów w ramach UE; stopniowo ma być wprowadzana dyscyplina budżetowa, kontrolowana przez Komisję. Unia monetarna będzie realizowana przez utworzenie Eur. Banku Centr., ograniczenie wahań kursów walut, podawanie notowań giełdowych i sprawozdań instytucji publ. w ECU oraz dążenie do wprowadzenia jednolitej waluty na obszarze Unii. Polityka zagr. będzie realizowana w formie stałych konsultacji i wypracowaniu wspólnego stanowiska; polityka bezpieczeństwa jest opracowywana wspólnie z ® Unią Zachodnioeuropejską. Obywatelstwo UE nie zastępuje obywatelstwa państw członkowskich, daje ono prawo do: udziału w wyborach lokalnych, Parlamentu Eur. i składania do niego petycji oraz zwracania się do rzecznika praw obywatelskich UE. Organy Wspólnot Eur. (® Europejska Wspólnota Gospodarcza) stały się organami UE. 2 X 1997 państwa UE podpisały Traktat amsterdamski (wszedł w życie 1 V 1999), reformujący Unię i otwierający drogę do jej rozszerzenia o kolejne państwa; zasadnicze zmiany dotyczą m.in.: wzmocnienia prerogatyw Parlamentu Eur. i Trybunału Sprawiedliwości, modyfikacji procedur decyzyjnych, wprowadzenia założeń zmian składu gł. instytucji UE w zależności od liczby nowo przyjmowanych państw-czł., wprowadzenia zobowiązania do koordynowania polityki zatrudnienia, skorygowania założeń wspólnej polityki zagr. i bezpieczeństwa, włączenia do kompetencji UE udziału w misjach humanitarnych, pokojowych i akcjach zbrojnych zmierzających do przywrócenia pokoju. W 1997 przewodn. Komisji Eur. J. Santer przedstawił dokument Agenda 2000 dotyczący szczegółowej strategii UE w sprawach: przyszłej reformy instytucjonalnej, przygotowań do rozszerzenia UE, finansowania jej działalności, reformy wspólnej polityki rolnej, wzrostu zatrudnienia i poziomu życia. W 1998 rozpoczęto oficjalne negocjacje z Cyprem, Czechami, Estonią, Polską, Słowenią i Węgrami na temat ich przystąpienia do UE oraz przegląd ich prawa pod kątem zgodności z prawem obowiązującym w krajach UE. Także 1998 skompletowano pierwszy zarząd (Dyrektoriat) Eur. Banku Centr. z siedzibą we Frankfurcie n. Menem oraz podjęto decyzję o rozpoczęciu od 1 I 1999 etapowego wprowadzania w 11 państwach Unii (z wyjątkiem Danii, Grecji, Szwecji i W. Brytanii) waluty euro, co stanowi faktyczny początek realizacji unii walutowej państw UE; 2002 euro ma zastąpić waluty tych państw.

BENELUX, franc. L'Union économique Bénélux, unia gosp. obejmująca Belgię (Belgique), Holandię (Nederland) i Luksemburg (Luxembourg), realizowana od 1960 na mocy umowy 1958 (podpisanej w Hadze na 50 lat); poprzedzona umową monetarną (1943) i unią celną (1948). Zaczątkiem integracji ekon. tych państw była unia gosp. i monetarna, zawarta 1921 między Belgią i Luksemburgiem. Działalność Unii Beneluksu doprowadziła do stworzenia wspólnego rynku ze swobodną wymianą towarów, kapitałów i siły roboczej, do wspólnej polityki celnej i handl. wobec państw trzecich, koordynacji wewn. polityki gosp.; od 1968 państwa Unii wprowadziły stałe zinstytucjonalizowane konsultacje w dziedzinie polityki zagr.; siedzibą gł. organów Beneluksu jest Bruksela. Unia Beneluksu jest uważana za prototyp integracyjnych wspólnot zachodnioeuropejskich.

WSPÓLNY RYNEK, jedna z form ® integracji gospodarczej; państwa znoszą między sobą bariery handl. i inne ograniczenia dyskryminujące wzajemną wymianę, wprowadzając swobodę cyrkulacji towarów, kapitałów i osób, wymienialność walut oraz swobodę inwestowania kapitałów. Wspólny rynek cechuje: 1) eliminacja ceł między państwami członkowskimi; 2) wspólna zewn. taryfa celna; 3) swobodny przepływ kapitału i siły roboczej na integrującym się obszarze; często występuje też wspólna polityka finansowa oraz koordynacja planów rozwoju przemysłu i rolnictwa. Powstawaniu wspólnego rynku sprzyjają czynniki polit. i geogr.; początki jego tworzenia sięgają XVIII i XIX w.; klas. prekursorem był Związek Celny Państw Niem. (Zollverein) 1834–67; tendencje do tworzenia wspólnego rynku nasiliły się po II wojnie świat.; obecnie do najważniejszych należą: (® Europejski Obszar Gospodarczy, Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu, Benelux, Europejska Wspólnota Węgla i Stali, Unia Europejska); w krajach rozwijających się niemal wszystkie próby tworzenia wspólnego rynku zawiodły z powodów polit. i gospodarczych.

ŚRODKOWOEUROPEJSKIE POROZUMIENIE O WOLNYM HANDLU, Central European Free Trade Agreement (CEFTA), międzynar. umowa gosp., zawarta 1992 w Krakowie przez Czechy, Polskę, Słowację i Węgry; obowiązująca prowizorycznie od 1993, weszła w życie 1994; do CEFTA przystąpiły też: Słowenia (1996), Rumunia (1997) i Bułgaria (1999); celem porozumienia, popieranego przez Wspólnoty Eur., było przezwyciężenie zastoju we wzajemnych stosunkach handl. i lepsze przygotowanie się do udziału w procesie integracji eur. (państwa CEFTA podpisały umowy o stowarzyszeniu ze Wspólnotami i zabiegają o członkostwo w Unii Eur.); układ zakładał utworzenie strefy wolnego handlu artykułami przem. do 2001 oraz liberalizację handlu artykułami rolno-spoż.; wskutek przyspieszenia procesu praktycznie 1997 powstała strefa wolnego handlu artykułami przem. (nieliczne ograniczenia mają być znoszone do 2002), znacznie obniżono też ochronę celną artykułów rolnych; po 1994 nastąpiło ożywienie handlu między czł. CEFTA.

CELNA UNIA, połączenie, na podstawie umowy, 2 lub więcej państw w 1 terytorium celne; zawarcie unii celnej oznacza zniesienie ceł i in. ograniczeń w obrotach handl. pomiędzy państwami wchodzącymi w jej skład oraz ustanowienie jednolitej taryfy celnej w stosunku do krajów trzecich.

INTEGRACJA EUROPEJSKA

Korzeni integracji europejskiej można szukać w bardzo odległych czasach: cesarstwie rzymskim, państwie Karola Wielkiego, krucjatach czy też Świętym Przymierzu. Można by przywołać plany konfederacyjne króla Czech Jerzego z Podiebradów (z 1464 r.) lub księcia Maximiliena de Sully (z 1638 r.). Nie należy także zapominać o inicjatywach międzywojennych, a zwł. o Unii Paneuropejskiej hrabiego R. Coudenhouve-Kalergiego, której idea stała się podstawą memorandum premiera Francji A. Brianda o Europejskiej Unii Federalnej, przedstawionego 1 V 1930 r. na forum Ligi Narodów. Niemniej jednak próba ustalenia historycznych korzeni integracji zawsze pozostanie kwestią dyskusyjną, a ujęcie takie musiałoby być niesłychanie subiektywne i niekompletne. Toteż w niniejszym eseju za początek procesu integracji europejskiej obierzemy lata bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej.

Przyjmiemy też wąskie rozumienie pojęcia integracji europejskiej, tj. ograniczone do historii i współczesności Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej, pomijając inne europejskie ugrupowania i organizacje. Tylko bowiem w tym wymiarze integracja europejska jest czymś absolutnie unikatowym — nigdy w historii i nigdzie na świecie suwerenne państwa nie podjęły się nawiązania tak ścisłej współpracy. Dobrowolne ograniczenie suwerenności przez scedowanie na organy wspólnoty części narodowych prerogatyw stanowi absolutny precedens w historii stosunków międzynarodowych. Dzięki zjednoczeniu swoich jednostkowych suwerenności państwa członkowskie Unii Europejskiej utworzyły nową jakość, która pozwala im stać się światową potęgą gospodarczą, a w przyszłości może i polityczną. Co najważniejsze, nie chodzi tutaj o federację, ale o twór całkowicie oryginalny, stanowiący wyważoną symbiozę rozwiązań ponadnarodowych z międzyrządowymi, gdzie tożsamość poszczególnych jej części składowych jest nie tylko respektowana i chroniona, ale wręcz uwypuklana. Unia Europejska umożliwia bowiem państwom członkowskim różnienie się bardziej kulturą, tradycją i mentalnością niż szczegółami polityki gospodarczej czy zagranicznej.

Genezę dzisiejszej Unii Europejskiej można wyprowadzić od zakończenia II wojny światowej i dążenia państw europejskich do położenia kresu wszelkiej agresji na kontynencie. Już we wrześniu 1946 r. W. Churchill nawoływał w Zurychu do utworzenia Stanów Zjednoczonych Europy. Za prawdziwe narodziny ruchu europejskiego, stawiającego sobie za cel integrację, czy to według modelu federalistycznego, czy międzyrządowego, uznać należy Kongres Europy, który odbył się w maju 1948 r. w Hadze. W Deklaracji politycznej uczestnicy Kongresu domagali się wypracowania jakiejś formy politycznego i gospodarczego połączenia państw europejskich. Wiele postulatów deklaracji zostało ucieleśnionych w postaci Rady Europy, której powołanie do życia w 1949 r. stało się bezpośrednim efektem Kongresu Haskiego.

Po zakończeniu II wojny światowej oczywiste było, że zachodnia Europa nie będzie mogła rozwijać się bez niemieckiej potęgi gospodarczej, ale również iż nigdy nie zapewni sobie poczucia bezpieczeństwa bez neutralizacji niemieckiego potencjału militarnego. Integracja na szczeblu europejskim dla wielu poważnych myślicieli i polityków jawiła się jako jedyne logiczne rozwiązanie tego dylematu, możliwe do zaakceptowania przez wszystkie strony. 9 V 1950 r. francuski minister spraw zagranicznych R. Schuman ogłosił propozycję uwspólnotowienia rynku węgla oraz stali i oddania go pod nadzór organu ponadnarodowego. Inicjatorem tej rewolucyjnej koncepcji był francuski komisarz do spraw planowania J. Monnet. Węgiel i stal zostały wybrane jako surowce o znaczeniu strategicznym, po to, aby — według słów Schumana — „wojna była nie tylko niemożliwa do wyobrażenia, ale również niemożliwa do materialnego ziszczenia się ”. Realizując koncepcję planu Schumana, 18 IV 1951 r. Francja, Republika Federalna Niemiec, Holandia, Belgia, Luksemburg i Włochy podpisały układ o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS), który wszedł w życie 23 VII 1952 r. (okres jego ważności upływa w 2002 r.).

EWWiS była pierwszą instytucją o znacznie większych ambicjach od typowej organizacji międzynarodowej. Podstawą współpracy w jej ramach stały się — poza klasycznym organem międzyrządowym, jakim była Rada Ministrów — organy ponadnarodowe: Wysoka Władza i Trybunał Sprawiedliwości; powołano też Zgromadzenie Parlamentarne złożone z delegatów parlamentów poszczególnych państw (od 1962 r. Parlament Europejski). Rozwojowi EWWiS towarzyszyły plany rozszerzenia obszaru współpracy. 27 V 1952 r. przedstawiciele państw członkowskich podpisali układ dotyczący utworzenia Europejskiej Wspólnoty Obronnej (EWO), którego inicjatorem był francuski premier R. Pleven. Układ ten miał stać się zalążkiem Europejskiej Wspólnoty Politycznej, opartej na konstytucji o silnie ponadnarodowym charakterze. Jednakże w sierpniu 1954 r. układ o powołaniu do życia EWO został odrzucony przez francuskie Zgromadzenie Narodowe, co przyczyniło się do zaniechania ambicji utworzenia wspólnoty politycznej.

Fiasko zamierzeń politycznych spowodowało powrót do dyskusji o dalszej integracji ograniczonej do kwestii gospodarczych. Decyzję o jej rozważeniu podjęli ministrowie spraw zagranicznych państw EWWiS na konferencji w dniach 1–2 VI 1955 r. w ...