07_Glebocka.pdf

Gerontologia Polska

PRACA ORYGINALNA

tom 13, nr 4, 255–259

ISSN 1425–4956

Alicja Głębocka, Małgorzata Szarzyńska

Instytut Psychologii, Uniwersytet Opolski

Wsparcie społeczne a jakość życia

ludzi starszych

Social support and well-being among the elderly

Abstract

Background. In recent years, well-being among the elderly has become a popular research topic in psychology.

As the population becomes older and older in society, we need to develop better medical and psychological

treatments for the elderly. We should not only be concerned with the physical well-being of the elderly, but also

their positive well-being, satisfaction with close relations, and cognitive functioning.

Material and methods. In the present study, we investigated four domains of perceived social support (from

spouse/life partner, family, neighbors, and friends) as well as several domains assessing well-being.

Results. The findings indicated higher levels of optimism and general well-being among those living with a spouse.

Conclusions. However, we also found that the support from neighbors and friends was the most strongly related

to various measures of well-being among the elderly.

key words: elderly, social support, stress, well-being

Wstęp

Dzięki rewolucji naukowo-technicznej i postępowi

medycyny zwiększa się długość życia. W 1998 roku

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO, World Health

Organization ) przyjęła i opublikowała strategię „Zdro-

wie dla wszystkich w XXI wieku”, w której zdrowie

ludzi starszych ujęto w celu nr 5. Zakłada on, że do

2000 roku osoby w wieku powyżej 65 lat powinny mieć

możliwość satysfakcji ze swojego pełnego potencjału

zdrowotnego i pełnionej roli społecznej. Psychologia

jako nauka zajmująca się człowiekiem i jego zachowa-

niem podejmuje badania również u osób starszych

i próbuje wyjaśniać oraz proponować sposoby osiąga-

nia powyższych celów. Celem prezentowanych badań

była ocena wpływu subiektywnie doznawanego wspar-

cia społecznego na jakość życia ludzi starszych.

Jakość życia ( well-being ) to szerokie pojęcie badane

przez psychologię i inne dziedziny. Niekiedy dzieli się je

na składniki fizyczne i psychologiczne; najczęściej jed-

nak zawiera się w nim oba komponenty. Jakość życia

ściśle wiąże się z pojęciem życiowej satysfakcji. Ludzie,

których cechuje wysoka jakość życia, są zadowoleni

i mają satysfakcjonujące relacje społeczne [1]. Analiza

dobrze udokumentowanego materiału empirycznego

pozwala na zidentyfikowanie czynników, którym przy-

pisuje się zasadnicze znaczenie w osiąganiu wysokiej

jakości życia. Jednym z nich jest wsparcie społeczne.

Pojęcie wsparcia społecznego wiąże się z istnieniem

tak zwanej sieci społecznej, czyli funkcjonowaniem

człowieka wśród innych ludzi i jego powiązaniami

z nimi (np. posiadanie małżonka, dzieci, przyjaciół,

sąsiadów). Wyróżnia się 4 typy wsparcia społeczne-

go: emocjonalne (wyrażanie troski, zaufania, blisko-

ści, stworzenie możliwości autoekspresji itp.), infor-

macyjne (dostarczenie nowych umiejętności, informa-

cji, udzielanie rad itp.), instrumentalne (dostarczenie

dóbr materialnych, wspólne rozwiązywanie trudnych

zadań) i oceniające (wyrażenie akceptacji, zrozumie-

nia, zachęty itp.) [2]. Najistotniejszym elementem

wsparcia społecznego jest subiektywne przekonanie

człowieka, że podlega opiece własnej sieci, jest szano-

wany, a komunikacja w sieci opiera się na zasadzie wza-

jemnych zobowiązań. Wsparcie społeczne odgrywa

szczególnie ważną rolę w utrzymaniu zdrowia człowie-

ka, chronieniu go przed chorobą i we wspomaganiu

procesów zdrowienia [3–13]. Inne ważne dla zdrowia

czynniki psychologiczne to pozytywne emocje związane

Adres do korespondencji: dr Alicja Głębocka

Instytut Psychologii, Uniwersytet Opolski

Pl. Staszica 1, 45–052 Opole

tel.: (077) 454 58 41 wew. 2204

e-mail: Alicja.Glebocka@uni.opole.pl

255

Gerontologia Polska 2005, tom 13, nr 4

z optymistycznym nastawieniem i nadzieją [14, 15],

wewnętrzne poczucie kontroli, przekonanie o własnej

skuteczności w podejmowaniu działań sprzyjających

zdrowiu [16], posiadanie wiedzy medycznej.

Jako podstawę rozumienia zdrowia przyjęto paradyg-

mat salutogenetyczny zaproponowany przez Arona

Antonovskyego [17, 18]. Stanowi on uzupełnienie

modelu patogenetycznego funkcjonującego w bada-

niach psychosomatycznych czy biomedycznych, ukie-

runkowanego na poszukiwanie uwarunkowań cho-

rób i dysfunkcji somatycznych. Koncepcja Antonovky-

ego zakłada, że między zdrowiem a chorobą istnieje

kontynuacja stanów, które należy rozumieć całościo-

wo jako dynamiczny proces równoważenia wymagań

i zasobów w toku konfrontacji ze stresem. W związku

z tym zamiast pytać o przyczyny chorób, stawia się

pytania dotyczące czynników sprzyjających zdrowiu

oraz te, dzięki którym ludzie zachowują dobre zdro-

wie mimo działania czynników szkodliwych.

Zasadą, za pomocą której można wytłumaczyć funk-

cjonowanie uogólnionych zasobów odpornościowych,

jest globalna orientacja życiowa nazwana przez An-

tonovskyego poczuciem koherencji. Według niego

osoby o silnym poczuciu koherencji mają tendencję

do zachowań prozdrowotnych [19]. Poczucie kohe-

rencji to zmienna składająca się z 3 skorelowanych

składowych: poczucia zrozumiałości, poczucia zarad-

ności i poczucia sensowności.

Poczucie zrozumiałości ( comprehensibility ) określa sto-

pień, w jakim człowiek spostrzega bodźce napływają-

ce ze środowiska wewnętrznego i zewnętrznego jako

zrozumiałe, uporządkowane, spójne i jasne. Osoba

o silnym poczuciu zrozumiałości spodziewa się, że bodź-

ce, z którymi zetknie się w przyszłości — niezależnie,

czy będą pożądane, czy też niepożądane — będą prze-

widywalne. W najgorszym wypadku oczekuje, że jeśli

jakiś bodziec ją zaskoczy, będzie go mogła do czegoś

przyporządkować i wyjaśnić.

Poczucie zaradności ( manageability ) określa stopień,

w jakim człowiek spostrzega dostępne zasoby jako wy-

starczające, by sprostać wymogom stawianym przez

napływające bodźce. W sytuacji, gdy bodźce te są nie-

pożądane, osoba o wysokim poczuciu zaradności uwa-

ża, że istnieje duże prawdopodobieństwo, iż wszyst-

ko ułoży się na tyle dobrze, na ile można się było roz-

sądnie spodziewać. W najgorszym wypadku przypusz-

cza, że konsekwencje niepomyślnego zdarzenia uda

się jakoś znieść. Zasoby potrzebne, by sprostać wy-

mogom, to te, którymi jednostka sama dysponuje lub

dysponują nimi zaufane osoby, na które można liczyć.

Poczucie sensowności ( meaningfulness ) wyraża mo-

tywację jednostki do działania. Jest to stopień, w ja-

kim człowiek czuje, że życie ma sens z punktu widze-

nia emocjonalnego, że przynajmniej część problemów

i wymagań, jakie niesie życie, jest warta wysiłku, po-

święcenia i zaangażowania. Osoba o dużym poczu-

ciu sensowności spostrzega problemy jako wyzwania,

które warto podejmować [18].

Poczucie koherencji, jako globalna orientacja człowieka,

wyraża stopień, w jakim ma on dojmujące, trwałe, choć

dynamiczne poczucie pewności, że bodźce napływające

w ciągu życia ze środowiska zewnętrznego i wewnętrz-

nego mają charakter ustrukturalizowany, przewidywal-

ny i wytłumaczalny. Ważna jest świadomość dostępno-

ści zasobów, które pozwolą sprostać wymaganiom sta-

wianym przez te bodźce. Wymagania te są wyzwaniem

wartym wysiłku i zaangażowania.

Osoba o wysokim poczuciu koherencji potrafi dobrze ra-

dzić sobie z napięciem. Napięcie zamiast przeradzać się

w stres będzie malało, przez co uda się utrzymać dobry

stan zdrowia (uniknąć choroby) lub nawet poprawić zdro-

wie. W przeciwieństwie do osób o niskim poczuciu kohe-

rencji jej zadowolenie z życia i optymizm będą większe.

Celem prezentowanych badań było ustalenie zależ-

ności między poziomem wsparcia społecznego a ja-

kością życia osób starszych, mierzoną za pomocą

wskaźników zadowolenia, optymizmu oraz poczucia

koherencji.

Materiał i metody

Badana grupa i kontrolowane zmienne

Badaną grupę stanowiły osoby starsze. Mimo wielu róż-

nic indywidualnych towarzyszących procesom starzenia

się przyjęto zgodnie z definicją WHO ukończenie 60. roku

życia za dolną granicę wieku osoby opisywanej jako star-

sza. Badania przeprowadzono w Domach Dziennego Po-

bytu „Złota Jesień” i „Magda i Maria” Miejskiego Ośrod-

ka Pomocy Rodzinie w Opolu. Zbadano 73 osoby, z cze-

go 63% to kobiety, a 37% mężczyźni. Średnia wieku

wyniosła 67,2; najstarsza osoba miała 80 lat. Najlicz-

niejszą grupę stanowiły osoby z wykształceniem śred-

nim (34,2%), 27,4% miało wykształcenie podstawowe,

23,3% zawodowe, a 15,1% wyższe. Osoby pozostające

w stałych związkach stanowiły ponad połowę grupy

(53,4%), wdowy i wdowcy — 22%, rozwiedzionych było

9,6%, a kawalerowie i panny to 12,3%. W analizie gru-

py pod kątem aktywności zawodowej wykazano, że więk-

szość stanowiły osoby niepracujące: 52,1% to emeryci,

31,5% — renciści. Pozostali badani są aktywni zawodo-

wo w pełnym lub niepełnym wymiarze godzin. Trzydzieści

siedem procent respondentów oceniło swoją materialną

sytuację jako przeciętną, 33% jako złą lub raczej złą,

a 23,3% jako dobrą lub raczej dobrą.

256

www.gp.viamedica.pl

Alicja Głębocka, Małgorzata Szarzyńska, Wsparcie społeczne a jakość życia ludzi starszych

Metodyka badań

Do badania poczucia koherencji zastosowano „Kwestio-

nariusz Orientacji Życiowej” (SOC-29, sense of coheren-

ce ) Antonovskyego w polskiej adaptacji z 1993 roku.

Zadaniem osoby badanej było ustosunkowanie się do

29 stwierdzeń za pomocą 7-stopniowej skali określają-

cej reakcje osoby badanej wobec różnych sytuacji.

Poziom wsparcia społecznego mierzono za pomocą

„Kwestionariusza Wsparcia Społecznego” opracowa-

nego przez Kaniastego. Kwestionariusz podzielono na

4 części składające się z pytań, do których respondent

odnosi się w 5-stopniowej skali prawidłowości w sto-

sunku do swojej osoby (1 — „zdecydowanie nie”,

2 — „raczej nie”, 3 — „trudno powiedzieć”, 4 — „ra-

czej tak”, 5 — „zdecydowanie tak”). Każda część do-

tyczyła innej grupy wsparcia: współmałżonka, rodzi-

ny, znajomych i sąsiadów.

Zadowolenie z życia mierzono za pomocą „Skali Satys-

fakcji z Życia” (SWLS, satisfaction with life scale ) Diener,

Emmons, Larson i Griffin w polskiej adaptacji Juczyń-

skiego [20]. Skala zawierała 5 stwierdzeń. Badany 7-stop-

niową skalą oceniał, w jakim stopniu każde z nich odno-

si się do jego dotychczasowego życia. Wynikiem pomia-

ru był ogólny wskaźnik poczucia zadowolenia z życia.

Poziom optymizmu oceniano za pomocą „Testu Orien-

tacji Życiowej” (LOT-R, life orientation Test-Revised )

Scheier, Carver i Bridges w polskiej adaptacji Poprawy

i Juczyńskiego [20]. Test LOT-R zawierał 10 stwierdzeń.

Badani oceniali w 5-stopniowej skali stopień prawdzi-

wości, w jakim poszczególne twierdzenia odnosiły się

do nich. Sześć z nich miało diagnostyczną wartość

dla dyspozycyjnego optymizmu.

runki, własne osiągnięcia, spełnienie życiowych pla-

nów i aspiracji. Deklarujący wysoki poziom materialny

twierdzili, że gdyby mogli jeszcze raz przeżyć swoje

życie, to zasadniczo nie chcieliby nic w nim zmienić.

Poziom sytuacji materialnej pozytywnie korelował rów-

nież z dyspozycyjnym optymizmem (0,54) oraz po-

czuciem koherencji (0,40).

Wykryto silną zależność między posiadaniem partne-

ra życiowego a zadowoleniem z życia. Osoby będące

w stałym związku były istotnie bardziej zadowolone

z życia niż osoby samotne [F (1,56) = 8,24; p = 0,005],

cechował je także wyższy poziom optymizmu [F (1,52)

= 4,24; p = 0,044].

Również istotnie wyższy okazał się poziom wsparcia

otrzymywanego w grupie osób będących w związ-

kach [F (4,48) = 5,64; p < 0,001]. Szczególnego

wsparcia doznawali oni ze strony małżonków (23,96),

co wydaje się dość oczywiste. Wskazania pozostałych

osób (17,31), które nie pozostawały w formalnych

związkach, mogą być świadectwem posiadania part-

nera, z którym nie zawarto związku małżeńskiego.

Właśnie to zjawisko mogło być przyczyną uzyskanych

różnic. Poziom wsparcia otrzymywanego od rodziny

był istotnie wyższy (p < 0,001) u osób posiadających

partnera (31,48) niż u samotnych (22,90), co z kolei

może wynikać (ale nie musi) z większych możliwości

utrzymywania kontaktów nie tylko z własnymi krew-

nymi, ale także z krewnymi małżonków. Jednocześnie

nie wykryto zależności pomiędzy stanem cywilnym

a poczuciem koherencji [F (1,57) = 0,73; p = 0,39].

Następnie sprawdzono zależności między poczuciem

wsparcia społecznego a poziomem zadowolenia, opty-

mizmu i poczuciem koherencji (zrozumiałości, zarad-

ności oraz sensowności). Wsparcie ze strony małżon-

ka nie korelowało w sposób istotny statycznie z żadną

mierzoną zmienną; poczucie wsparcia ze strony ro-

dziny korelowało dodatnio jedynie z optymizmem

(0,32) oraz zaradnością (0,29); wsparcie znajomych

współwystępowało z optymizmem (0,51) oraz poczu-

ciem koherencji (0,44), w tym zrozumiałością (0,30),

zaradnością (0,46) i sensownością (0,45). Najsilniej-

sze zależności stwierdzono w ocenie związku wspar-

cia ze strony sąsiadów i zadowolenia z życia (0,32),

optymizmu (0,50) oraz poczucia koherencji (0,55),

w tym zrozumiałości (0,45), zaradności (0,50) i sen-

sowności (0,52). Uzyskane wyniki pozwalają przypusz-

czać, że najważniejsze dla subiektywnej ewaluacji ja-

kości życia przez osoby starsze jest wsparcie ze strony

sąsiadów (31,85), znajomych (29,74), a dopiero po-

tem rodziny (28,20) i partnera (21,50). Różnice mię-

dzy poszczególnymi formami wsparcia społecznego

są istotne statystycznie [F (3,162) = 48,24; p < 0,001].

Wyniki

Analizy rozpoczęto od sprawdzenia, czy kobiety i męż-

czyźni różnią się w sposób istotny statystycznie po-

ziomem zadowolenia z życia, optymizmem, poczu-

ciem koherencji i otrzymywanego wsparcia społeczne-

go. W porównaniu wartości średnich wyników sum za-

dowolenia z użyciem analizy wariancji nie ujawniono

efektów głównych dla czynnika płci [F (1, 56) = 0,77;

p = 0,38]. Podobnie wypadło porównanie średnich

wyników sum dla pozostałych zmiennych. Oznacza to,

że kobiety i mężczyźni nie różnili się poziomem opty-

mizmu [F (1,52) = 1,05; p = 0,30], poczuciem kohe-

rencji [F (1,59) = 0,10; p = 0,75 (zrozumiałości, zarad-

ności, sensowności)] oraz wielkością otrzymywanego

wsparcia społecznego [F (4,50) = 1,15; p = 0,34].

Sytuacja materialna badanych bardzo silnie korelowała

z zadowoleniem z życia (0,83), co oznacza, że im

wyższy był poziom materialny, tym pozytywniej ba-

dani oceniali swoje dotychczasowe życie — jego wa-

www.gp.viamedica.pl

257

Gerontologia Polska 2005, tom 13, nr 4

W analizie zależności między poziomem zadowolenia,

optymizmem a poczuciem koherencji wykazano istotną

statystycznie korelację między zadowoleniem z życia (0,36)

oraz optymizmem (0,55) a poczuciem koherencji.

łecznego, istotnie niższą od pozostałych, może być

życiowy partner. Z dobrze udokumentowanych badań

empirycznych — zarówno psychologicznych, jak rów-

nież biologicznych czy medycznych — wynika, że lu-

dzie żyjący w stałych związkach są zdrowsi, odporniej-

si, szczęśliwsi, bardziej otwarci na innych. Natomiast

u badanych osób bezpośrednio po śmierci wieloletnie-

go małżonka lub partnera dowiedziono obniżenia się

jakości życia i zadowolenia z niego, pojawienia się symp-

tomów depresyjnych, nawet jeśli samo małżeństwo nie

było oceniane jako bardzo udane. Również w grupie

badanej przez autorki niniejszej pracy otrzymano wy-

nik wskazujący na istotnie wyższy poziom zadowole-

nia z życia i optymizmu wśród osób posiadających mał-

żonka niż u pozostałych (kawalerowie, wdowcy, rozwie-

dzeni, posiadający inny rodzaj relacji). Można sądzić, że

jest to tylko pozorna sprzeczność. Nadrzędnym wydaje

się posiadanie współmałżonka w stosunku do wsparcia,

którego jest on źródłem. Bliskie, długotrwałe relacje za-

wsze cechuje dużo wyższy poziom skomplikowania,

a silne emocje — zarówno pozytywne, jak i negatywne

— współistnieją ze sobą. Wraz z wiekiem ludzie coraz

bardziej boją się zmian, a do koniecznych przemian trud-

niej się adaptują i bardziej je przeżywają. Zostają więc

w związkach, które są nie zawsze dobre. Ponadto z pew-

nością ważne jest przyzwyczajenie, które sprawia, że

nowi, mniej poznani ludzie wydają się bardziej ciekawi,

a kontakt z nimi daje większą przyjemność. W związku

z tym można stwierdzić, że sąsiedzi oraz znajomi mogą

być silniejszym źródłem wsparcia społecznego, ponie-

waż relacje z nimi nie są tak złożone, cechuje je pewna

świeżość, budzą więcej zainteresowania, dają poczucie

współuczestnictwa w życiu społecznym rozumianym

szerzej niż krąg rodzinny. W różnej pracy z osobami

starszymi najistotniejsze wydaje się przeciwdziałanie

społecznej izolacji i wykluczeniu; można osiągnąć te

cele poprzez aktywizację i rozbudowę pozarodzinnych

grup wsparcia społecznego.

Wnioski

Uzyskane wyniki wskazują na brak różnic między ko-

bietami i mężczyznami w podeszłym wieku w pozio-

mie różnych wskaźników jakości życia (zadowolenia,

optymizmu, poczucia koherencji) oraz wsparcia spo-

łecznego. Zgodnie z posiadaną wiedzą z innych ba-

dań nad wsparciem społecznym spodziewano się, że

wynik może być mniej korzystny dla mężczyzn. Więk-

szy poziom wsparcia społecznego otrzymywanego

przez kobiety tłumaczy się głównie w aspekcie stereo-

typu płci. Zgodnie z nim kobiety są bardziej nastawio-

ne na budowanie różnorodnych sieci więzi społecz-

nych, są bardziej otwarte emocjonalnie, w przeciwień-

stwie do mężczyzn mniej skupiają się na budowaniu

relacji, których bazą nie jest bliska więź emocjonalna

(np. relacji zawodowych). Badania te prowadzi się

u młodszych, jeszcze aktywnych zawodowo ludzi. Być

może po przejściu na emeryturę mężczyźni mają wię-

cej czasu na rozbudowanie i umocnienie relacji ro-

dzinnych oraz innych rodzajów więzi społecznych.

Wraz z przejściem na emeryturę siła i rozmiar spo-

łecznych więzi może wyrównywać się między płciami.

Spośród wszystkich wskaźników jakości życia mierzo-

nych w niniejszych badaniach sytuacja materialna jest

najsilniejszym i najbardziej stabilnym wskaźnikiem. Im

wyższy status ekonomiczny, tym większe zadowole-

nie z życia, poziom optymizmu i poczucie koherencji.

Możliwe, że najbardziej interesującym wynikiem przed-

stawionych badań jest poziom wsparcia społecznego,

którego źródłem są współmałżonek, rodzina, znajomi

i sąsiedzi oraz ich wzajemny stosunek i znaczenie. Ważny

też wydaje się ich związek ze wskaźnikami jakości życia.

Nie spodziewano się, że najsłabszą grupą wsparcia spo-

Streszczenie

Wstęp. Od pewnego czasu jakość życia ludzi starszych jest coraz częściej podejmowanym tematem badań psycholo-

gicznych. Starzenie się społeczeństwa powoduje konieczność zapewnienia opieki medycznej oraz psychologicznej

osobom w podeszłym wieku. Ważne jest nie tylko dbanie o kondycję fizyczną, ale także, a może przede wszystkim,

zapewnienie zadowolenia z życia, poczucia satysfakcji z bliskich więzi oraz sprawności intelektualnej.

Materiał i metody. W prezentowanych badaniach mierzono poziom wsparcia społecznego, którego źródłem jest

współmałżonek lub życiowy partner, rodzina, sąsiedzi i znajomi; analizowano kilka wskaźników jakości życia.

Wyniki. Wyniki wskazują na wyższy poziom optymizmu i zadowolenia z życia u osób, które mają współmałżonka.

Wnioski. Jednak najważniejszymi czynnikami wpływającymi na jakość życia ludzi starszych jest poziom wsparcia

społecznego ze strony sąsiadów i znajomych.

słowa kluczowe: ludzie starsi, wsparcie społeczne, stres, jakość życia

258

www.gp.viamedica.pl

Alicja Głębocka, Małgorzata Szarzyńska, Wsparcie społeczne a jakość życia ludzi starszych

PIŚMIENNICTWO

1. Jones T.G., Rapport L.J., Hanks R.A., Lichtenberg P.A., Telmet K.:

Cognitive and psychosocial predictors of subjective well-being

in urban older adults. Clin. Neuropsychol. 2003; 17: 3–18.

2. Poprawa R.: Zasoby osobiste w radzeniu sobie ze stresem .

W: Dolińska-Zygmunt G. (red.). Podstawy psychologii zdrowia .

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2001:

103–141.

3. Bishop G.D.: Psychologia zdrowia. Zintegrowany umysł i ciało.

Astrum, Wrocław 2000.

4. DeLongis A., Folkman S., Lazarus R.S.: The impact of daily stress

on health and mood: Psychological and social resources as me-

diators. J. Pers. Soc. Psychol. 1998; 54: 486–495.

5. Jaworowska-Obłój Z., Skuza B.: Pojęcie wsparcia społecznego

i jego funkcje w badaniach naukowych. Przegl. Psychol. 1986;

29: 733–746.

6. Kobasa S.C., Puccetti M.C.: Personality and social resources in

stress resistance. J. Pers. Soc. Psychol. 1983; 45: 839–850.

7. Pommersbach J.: Wsparcie społeczne a choroba. Przegl. Psy-

chol. 1988; 31: 503–525.

8. Rice P.L.: Stress and health. Brooks/Cole, Pacific Grove 1998.

9. Sęk H.: Wsparcie społeczne — co zrobić, aby stało się pojęciem

naukowym? Przegl. Psychol. 1986; 29: 791–800.

10. Sęk H.: Społeczna psychologia kliniczna. PWN, Warszawa 1991.

11. Sheridan C.L., Radmacher S.A.: Psychologia zdrowia. Wyzwanie

dla biomedycznego modelu zdrowia. IPZ PTP, Warszawa 1998.

12. Silver R.L., Wortman C.B. Radzenie sobie z krytycznymi wyda-

rzeniami w życiu. Now. Psychol. 1984; 4–5: 29–59.

13. Taylor S.E.: Psychologia zdrowia: nauka i praktyka. Now. Psy-

chol. 1992; 1: 37–56.

14. Gottschalk L.A., Fronczek J.: Defense mechanisms and hope as

protective factors In physical and mental disorders . W: Hent-

schel U., Smith J.G.W., Ehlers W., Draguns J.G. (red.). The con-

cept of defense mechanisms in contemporary psychology. Sprin-

ger-Verlag, New York 1993.

15. Scheier M.F., Carver C.S.: Effects of optimism on psychological

and physical well-being: Theoretical overview and empirical upda-

te. Cog. Theo. Res. 1992; 16: 201–228.

16. Schwarzer R.: Self-efficacy in the adoption and maintenance of

health behaviors: Theoretical approaches and new model .

W: Schwarzer R. (red.). Self-efficacy: Thought control of action.

Hemisphere, Washington 1992.

17. Antonovsky A.: The structure and properties of the Sense of

Coherence scale. Soc. Sci. Med. 1993; 36: 725–733.

18. Antonovsky A.: Rozwikłanie tajemnicy zdrowia: Jak radzić sobie

ze stresem i nie zachorować. Fundacja IPN, Warszawa 1995.

19. Dolińska-Zygmunt G.: Orientacja salutogenetyczna w problema-

tyce zdrowotnej: Model Antonovsky’ego . W: Dolińska-Zygmunt G.

(red.). Podstawy psychologii zdrowia. Wydawnictwo Uniwersy-

tetu Wrocławskiego, Wrocław 2001.

20. Juczyński Z.: Narzędzia pomiaru w promocji i psychologii zdro-

wia. Pracownia Testów Psychologicznych PTP, Warszawa 2001.

www.gp.viamedica.pl

259

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: