STAROŻYTNOŚĆ

Charakterystyka epokiNa określenie epoki otwierającej dzieje kultury śródziemnomorskiej przyjęto nazwy starożytność lub antyk. Ta druga nazwa pochodzi z łaciny, w której słowo antiquus oznacza dawny. Ta najstarsza epoka w dziejach literatury trwała około 1300 lat (przełom IX i VIII w. p.n.e. do 476 r n.e. – upadek Cesarstwa Zachodnio rzymskiego).Filozofia antyku Sokrates (469 – 399 p.n.e.) – jeden z najwybitniejszych myślicieli epoki, nauczyciel Platona. Uznawał istnienie absolutnego dobra (którym była według filozofa doskonałość osobista) i absolutnej prawdy, które można poznać za pomocą tzw. żywego dialogu. Stworzył pojęcie cnoty, którą utożsamił ze szczęściem, świadomością dobra i zła. Twierdził, że zachowanie cnoty jest gwarancją doskonałości i moralnego postępowania.Platon (ok. 427 – 347 p.n.e.) – uczeń Sokratesa, twórca pierwszego systemu filozoficznego, tzw. idealizmu obiektywnego, założyciel Akademii Platońskiej. Uważał, że byty rzeczywiste są jedynie odbiciem bytów idealnych. Twierdził, że rzeczywistość to świat pozorów, prawdziwy jest świat idealny, niedostępny zmysłom, którego należy mieć świadomość i do którego trzeba dążyć. Już Platon najwyższą wartość poznawczą przypisywał duszy, która według niego obdarzona jest wrodzoną wiedzą o ideałach.Arystoteles (384 – 322 p.n.e.) – uważany za najwszechstronniejszego myśliciela i uczonego, zajmował się niemal wszystkimi ówczesnymi dziedzinami wiedzy, prowadził w Atenach własną szkołę filozoficzną – Likejon. W dziedzinie etyki wprowadził pojęcie eudaimonii, czyli ideału, do którego człowiek powinien dążyć. Za szczęście uważał czynienie dobra i życie w cnocie.Stoicyzm – doktryna filozoficzna, której twórcą jest Zenon z Kition (ok. 336 – ok. 264 p.n.e.), jej zwolennicy propagowali życie zgodne z rozumem i opanowanie namiętności jako najwyższą cnotę i warunek szczęścia. Stoicyzm to także postawa życiowa polegająca na zachowaniu spokoju wewnętrznego, hartu ducha i opanowania w trudnych sytuacjach życiowych.Epikureizm – doktryna filozoficzna stworzona przez Epikura z Samos (341 – 270 p.n.e.), zgodnie z którą życie szczęśliwe jest tożsame z życiem moralnym. Za szczęście epikurejczycy uznawali brak cierpień. W języku potocznym i w literaturze pod nazwą epikureizm kryje się często dążenie do korzystania z uciech, a to znaczenie bliższe jest raczej hedonizmowi.Hedonizm – nurt filozoficzny, którego twórcą jest Arystyp z Cyreny (ok. 435 – ok. 366 p.n.e.), nazwa pochodzi od greckiego słowa hedone, które znaczy rozkosz. Hedoniści uważali rozkosz cielesną za jedyny cel życia człowieka i naczelny motyw ludzkiego postępowania.Bogowie greccy:Zeus – władca wszystkich bogów, władca Olimpu, syn Kronosa i Rei;Hera – żona Zeusa, córka Kronosa i Rei;Hades – bóg umarłych w podziemiu, brat Zeusa;Posejdon – bóg mórz i oceanów, brat Zeusa;Demeter – bogini pól i urodzajów, siostra Zeusa;Hefajstos – bóg ognia i sztuki kowalskiej, brat Zeusa;Hestia – bogini ogniska domowego, siostra ZeusaAtena – bogini mądrości i wojny;Apollo – bóg sztuk, w jego orszaku podążało 9 muz;Ares – bóg wojny;Hermes – bóg złodziei i handlu, posłaniec bogów;Afrodyta – bogini miłości i piękna;Hekate – bogini magii i czarów, władczyni duchów i upiorów;Erynie – boginie zemsty;Helios – bóg słońca, bóstwo regulujące bieg dnia;Eos – bogini jutrzenki;Selene – bogini księżyca;Iris – bogini tęczy;Artemida – bóstwo światła księżycowego;Boreasz – bóg wiatru północnego;Notos – bóg wiatru południowego;Zefir – bóg wiatru wschodniego;Euros – bóg wiatru zachodniego;Tanatos – bóg śmierci;Eros – bóg miłości;Temida – bogini sprawiedliwości i porządku;Dionizos – bóg wina i winnej latorośli;Nemezis – bogini losu ludzkiego;Eris – bogini niezgody;Nike – bogini zwycięstwa;Tyche – bogini szczęścia;Eol – bóg wiatrów;Mojry – trzy boginie przeznaczenia;Bohaterowie greccy – cechy:A) synowie bogów, urodzeni z kobiety śmiertelnej;B)obdarzeni nadludzkim wzrostem i niespożytą siłą;C)kochający się w wojnach i wyprawach;D)podejmujący trudy dla miasta, kraju lub całej ludzkości;E)opiewani w mitach, podaniach i legendach.Np.: :A)  HeraklesB)TezeuszC)PerseuszD)PrometeuszE)OdyseuszF)JazonG)AchillesCechy bogów:A) nieśmiertelni i zawsze młodzi;B)obdarzeni niezwykłą urodą i siłą;C)posiadający wielką potęgę i wiedzę;D)ingerujący w ludzkie losy frazeologizmy mające źródło w mitologiiambrozja - bardzo smaczna potrawa, przysmak, specjał, smakołykargusowe spojrzenie- spojrzenie, przed którym nic się nie ukryjebunt Prometejski - bunt w słusznej sprawiedrakońskie prawo - prawo niezwykle suroweikarowe loty- śmiałe przedsięwzięcie, które może skończyć się tragediąjabłko niezgody- przedmiot, przyczyna sporukolos- olbrzymkoń trojański- podstęp krezusowa fortuna- wielka fortunamiędzy Scyllą a Charybdą- być w kłopotliwym położeniumęki Tantala - straszliwe cierpienia: głód, pragnienie i strachmiecz Damoklesa - wyrok losu, niebezpieczeństwo, kara nieubłagalnie wisząca nad człowiekiemnarcyz - człowiek rzekonany o własnej wartości, piękności, zachwycony sobą, zakochany w sobienić Ariadny - coś, co pozwala dotrzeć do celu, sposób na rozwiązanie problemu, wyjścia z kłopotuodpowiedź pytyjska- zagadkowa odpowiedźolimpijski spokój - powaga, hamowanie emocjiośle uszy- symbol głupoty, nieuctwa lub lenistwapaniczny strach - ogromny strach, obawapięta Achillesa- czyjaś słaba strona, słaby punktpod egidą (czyjąś) - pod opieką, protektoratem, patronatem, przewodnictwem Pola Elizejskie - rajPowracać do Itaki- powracać do domu, do ukochanej ojczyzny;prometejska postawa - śmiała, twórcza, heroiczna, buntownicza postawa; występowanie w obronie praw ludzkościprometejski czyn - buntowniczy, heroiczny, wielki czynpuszka Pandory- źródło niekończących się kłopotów, smutków, przykrości lub nieszczęśćpyrrusowe zwycięstwo - zwycięstwo opatrzone dużymi stratamiróg obfitości - oznaka bogactwa, powodzenia lub sławy, niewyczerpalnych zasobówsfinks- tajemniczość, zagadkaspartańskie wychowanie - dyscyplinastajnia Augiasza - wielki nieporządek, nagromadzenie zanieczyszczeń, zaniedbań, błędów wymagających usunięcia.suknia Dejaniry - ogromne cierpieniesyzyfowe prace- prace bezowocne, nie mające końcaTemida- sprawiedliwośćwpaść w objęcia Morfeusza - zasnąćwęzeł gordyjski - zagmatwana sprawawizja Kasandry - zapowiedź klęskizłote runo - bogactwo, majątekznaleźć się w labiryncie - sytuacja bez wyjściazostać trafionym strzałą Amora - zakochać się nagle, niespodziewanie

Biblia

. Przypowieści BiblijnePrzypowieść o kąkolu (Mt 13:24-30)Inną przypowieść im przedłożył: «Królestwo niebieskie podobne jest do człowieka, który posiał dobre nasienie na swej roli. Lecz gdy ludzie spali, przyszedł jego nieprzyjaciel, nasiał chwastu między pszenicę i odszedł. A gdy zboże wyrosło i wypuściło kłosy, wtedy pojawił się i chwast. Słudzy gospodarza przyszli i zapytali go: "Panie, czy nie posiałeś dobrego nasienia na swej roli? Skąd więc wziął się na niej chwast?" Odpowiedział im: "Nieprzyjazny człowiek to sprawił". Rzekli mu słudzy: "Chcesz więc, żebyśmy poszli i zebrali go?" A on im odrzekł: "Nie, byście zbierając chwast nie wyrwali razem z nim i pszenicy. Pozwólcie obojgu róść aż do żniwa; a w czasie żniwa powiem żeńcom: Zbierzcie najpierw chwast i powiążcie go w snopki na spalenie; pszenicę zaś zwieźcie do mego spichlerza"». Ew. wg św. Mateusza 13:24-30Przypowieść o ziarnku gorczycy (Mk 4:26-32)Mówił dalej: «Z królestwem Bożym dzieje się tak, jak gdyby ktoś nasienie wrzucił w ziemię. Czy śpi, czy czuwa, we dnie i w nocy nasienie kiełkuje i rośnie, on sam nie wie jak. Ziemia sama z siebie wydaje plon, najpierw źdźbło, potem kłos, a potem pełne ziarnko w kłosie. A gdy stan zboża na to pozwala, zaraz zapuszcza się sierp, bo pora już na żniwo».Mówił jeszcze: «Z czym porównamy królestwo Boże lub w jakiej przypowieści je przedstawimy? Jest ono jak ziarnko gorczycy; gdy się je wsiewa w ziemię, jest najmniejsze ze wszystkich nasion na ziemi. Lecz wsiane wyrasta i staje się większe od jarzyn; wypuszcza wielkie gałęzie, tak że ptaki powietrzne gnieżdżą się w jego cieniu». Ew. wg św. Marka 4:26-32Przypowieść o zaczynie (Łk 13:20-21)I mówił dalej: «Z czym mam porównać królestwo Boże? Podobne jest do zaczynu, który pewna kobieta wzięła i włożyła w trzy miary mąki, aż wszystko się zakwasiło». Ew. wg św. Łukasza 13:20-21Przypowieść o skarbie (Mt 13:44)Królestwo niebieskie podobne jest do skarbu ukrytego w roli. Znalazł go pewien człowiek i ukrył ponownie. Uradowany poszedł, sprzedał wszystko, co miał, i kupił tę rolę. Ew. wg św. Mateusza 13:44Przypowieść o perle (Mt 13:45-46)Dalej, podobne jest królestwo niebieskie do kupca, poszukującego pięknych pereł. Gdy znalazł jedną drogocenną perłę, poszedł, sprzedał wszystko, co miał, i kupił ją. Ew. wg św. Mateusza 13:45-46Przypowieść o sieci (Mt 13:47-50)Dalej, podobne jest królestwo niebieskie do sieci, zarzuconej w morze i zagarniającej ryby wszelkiego rodzaju. Gdy się napełniła, wyciągnęli ją na brzeg i usiadłszy, dobre zebrali w naczynia, a złe odrzucili. Tak będzie przy końcu świata: wyjdą aniołowie, wyłączą złych spośród sprawiedliwych i wrzucą w piec rozpalony; tam będzie płacz i zgrzytanie zębów. Ew. wg św. Mateusza 13:47-50Przypowieść o talentach (Mt 25:14-30)Podobnie też [jest] jak z pewnym człowiekiem, który mając się udać w podróż, przywołał swoje sługi i przekazał im swój majątek. Jednemu dał pięć talentów, drugiemu dwa, trzeciemu jeden, każdemu według jego zdolności, i odjechał. Zaraz ten, który otrzymał pięć talentów, poszedł, puścił je w obrót i zyskał drugie pięć. Tak samo i ten, który dwa otrzymał; on również zyskał drugie dwa. Ten zaś, który otrzymał jeden, poszedł i rozkopawszy ziemię, ukrył pieniądze swego pana. Po dłuższym czasie powrócił pan owych sług i zaczął rozliczać się z nimi. Wówczas przyszedł ten, który otrzymał pięć talentów. Przyniósł drugie pięć i rzekł: "Panie, przekazałeś mi pięć talentów, oto drugie pięć talentów zyskałem". Rzekł mu pan: "Dobrze, sługo dobry i wierny! Byłeś wierny w rzeczach niewielu, nad wieloma cię postawię: wejdź do radości twego pana!" Przyszedł również i ten, który otrzymał dwa talenty, mówiąc: "Panie, przekazałeś mi dwa talenty, oto drugie dwa talenty zyskałem". Rzekł mu pan: "Dobrze, sługo dobry i wierny! Byłeś wierny w rzeczach niewielu, nad wieloma cię postawię: wejdź do radości twego pana!" Przyszedł i ten, który otrzymał jeden talent, i rzekł: "Panie, wiedziałem, żeś jest człowiek twardy: chcesz żąć tam, gdzie nie posiałeś, i zbierać tam, gdzieś nie rozsypał. Bojąc się więc, poszedłem i ukryłem twój talent w ziemi. Oto masz swoją własność!" Odrzekł mu pan jego: "Sługo zły i gnuśny! Wiedziałeś, że chcę żąć tam, gdzie nie posiałem, i zbierać tam, gdziem nie rozsypał. Powinieneś więc był oddać moje pieniądze bankierom, a ja po powrocie byłbym z zyskiem odebrał swoją własność. Dlatego odbierzcie mu ten talent, a dajcie temu, który ma dziesięć talentów. Każdemu bowiem, kto ma, będzie dodane, tak że nadmiar mieć będzie. Temu zaś, kto nie ma, zabiorą nawet to, co ma. A sługę nieużytecznego wyrzućcie na zewnątrz - w ciemności! Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów". Ew. wg św. Mateusza 25:14-30Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie (Łk 10:30-37)Jezus nawiązując do tego, rzekł: «Pewien człowiek schodził z Jerozolimy do Jerycha i wpadł w ręce zbójców. Ci nie tylko że go obdarli, lecz jeszcze rany mu zadali i zostawiwszy na pół umarłego, odeszli. Przypadkiem przechodził tą drogą pewien kapłan; zobaczył go i minął. Tak samo lewita, gdy przyszedł na to miejsce i zobaczył go, minął. Pewien zaś Samarytanin, będąc w podróży, przechodził również obok niego. Gdy go zobaczył, wzruszył się głęboko: podszedł do niego i opatrzył mu rany, zalewając je oliwą i winem; potem wsadził go na swoje bydlę, zawiózł do gospody i pielęgnował go. Następnego zaś dnia wyjął dwa denary, dał gospodarzowi i rzekł: "Miej o nim staranie, a jeśli co więcej wydasz, ja oddam tobie, gdy będę wracał". Któryż z tych trzech okazał się, według twego zdania, bliźnim tego, który wpadł w ręce zbójców?» On odpowiedział: «Ten, który mu okazał miłosierdzie». Jezus mu rzekł: «Idź, i ty czyń podobnie!» Ew. wg św. Łukasza 10:30-37Przypowieść o robotnikach w winnicy (Mt 20:1-16)Albowiem królestwo niebieskie podobne jest do gospodarza, który wyszedł wczesnym rankiem, aby nająć robotników do swej winnicy. Umówił się z robotnikami o denara za dzień i posłał ich do winnicy. Gdy wyszedł około godziny trzeciej, zobaczył innych, stojących na rynku bezczynnie, i rzekł do nich: "Idźcie i wy do mojej winnicy, a co będzie słuszne, dam wam". Oni poszli. Wyszedłszy ponownie około godziny szóstej i dziewiątej, tak samo uczynił. Gdy wyszedł około godziny jedenastej, spotkał innych stojących i zapytał ich: "Czemu tu stoicie cały dzień bezczynnie?" Odpowiedzieli mu: "Bo nas nikt nie najął". Rzekł im: "Idźcie i wy do winnicy!" A gdy nadszedł wieczór, rzekł właściciel winnicy do swego rządcy: "Zwołaj robotników i wypłać im należność, począwszy od ostatnich aż do pierwszych!" Przyszli najęci około jedenastej godziny i otrzymali po denarze. Gdy więc przyszli pierwsi, myśleli, że więcej dostaną; lecz i oni otrzymali po denarze. Wziąwszy go, szemrali przeciw gospodarzowi, mówiąc: "Ci ostatni jedną godzinę pracowali, a zrównałeś ich z nami, którzyśmy znosili ciężar dnia i spiekoty". Na to odrzekł jednemu z nich: "Przyjacielu, nie czynię ci krzywdy; czy nie o denara umówiłeś się ze mną? Weź, co twoje i odejdź! Chcę też i temu ostatniemu dać tak samo jak tobie. Czy mi nie wolno uczynić ze swoim, co chcę? Czy na to złym okiem patrzysz, że ja jestem dobry?" Tak ostatni będą pierwszymi, a pierwsi ostatnimi». Ew. wg św. Mateusza 20:1-16Przypowieść o pannach mądrych i głupich (Mt 25:1-13)Wtedy podobne będzie królestwo niebieskie do dziesięciu panien, które wzięły swoje lampy i wyszły na spotkanie pana młodego. Pięć z nich było nierozsądnych, a pięć roztropnych. Nierozsądne wzięły lampy, ale nie wzięły z sobą oliwy. Roztropne zaś razem z lampami zabrały również oliwę w naczyniach. Gdy się pan młody opóźniał, zmorzone snem wszystkie zasnęły. Lecz o północy rozległo się wołanie: "Pan młody idzie, wyjdźcie mu na spotkanie!" Wtedy powstały wszystkie owe panny i opatrzyły swe lampy. A nierozsądne rzekły do roztropnych: "Użyczcie nam swej oliwy, bo nasze lampy gasną". Odpowiedziały roztropne: "Mogłoby i nam, i wam nie wystarczyć. Idźcie raczej do sprzedających i kupcie sobie!" Gdy one szły kupić, nadszedł pan młody. Te, które były gotowe, weszły z nim na ucztę weselną, i drzwi zamknięto. W końcu nadchodzą i pozostałe panny, prosząc: "Panie, panie, otwórz nam!" Lecz on odpowiedział: "Zaprawdę, powiadam wam, nie znam was". Czuwajcie więc, bo nie znacie dnia ani godziny. Ew. wg św. Mateusza 25:1-13Przypowieść o lampie (Mk 4:21-22)Mówił im dalej: «Czy po to wnosi się światło, by je postawić pod korcem lub pod łóżkiem? Czy nie po to, aby je postawić na świeczniku? Nie ma bowiem nic ukrytego, co by nie miało wyjść na jaw. Ew. wg św. Marka 4:21-22Przypowieść o odmierzaniu (Mk 4:24-25)I mówił im: «Uważajcie na to, czego słuchacie. Taką samą miarą, jaką wy mierzycie, odmierzą wam i jeszcze wam dołożą. Bo kto ma, temu będzie dane; a kto nie ma, pozbawią go i tego, co ma». Ew. wg św. Marka 4:24-25Biblizmy – związki frazeologiczne mające swoje korzenie w Biblii. Alfa i Omega - w Biblii określenie Boga; przenośnie: człowiek wszechwiedzący.Antychryst– człowiek zły, podstępny, szatan Arka Noego– symbol przymierza Arka Przymierza– symbol porozumienia, braterstwa, bożej opieki beniaminek – najmłodsze dziecko, ulubieniec, faworyt, pupil Belial- symbol nieprzydatności, zła, bezprawiabrat po Adamie (i Ewie) - osoba niespokrewnionachleb powszedni - rzecz codzienna, zwyczajna ciemności egipskie- nieprzeniknione ciemności cierniowa korona – symbol męki, cierpienia cierń w oku - dokuczliwa, dręcząca, zbędna rzecz Dawid i Goliat – pojedynek dwóch osób, w którym spryt i mądrość zwyciężają brutalną siłę dekalog – zasady postępowania dobry pasterz – osoba zaradna, dbająca o podwładnych dom zbudowany na piasku – rzecz niepewna, nie mająca solidnych podstaw Dzień Gniewu – dzień sądu, rozliczenia droga krzyżowa – określenie życia pełnego trosk, udręczeń, problemów, trudności Eden - ogród rozkoszy ziemskich, raj utracony, niebo Exodus – emigracja (nazwa Księgi Wyjścia)Faryzeusz – człowiek obłudny, dwulicowy, uważający się za kogoś lepszego od innych, hipokrytagałązka oliwna - symbol nadziei, przymierza głos wołającego na pustyni ( lub na puszczy) - daremne apele, nie wysłuchane, pozostające bez odzewu. Golgota – cierpienie, męka hiobowe wieści – wiadomość zła, tragiczna Ismaelita– wyrzutek, banita; człowiek ostronny jabłko Adama – chrząstka tarczowata, tworząca wyniosłość krtaniową u mężczyzn; przenośnie cośdławiącego, przeszkadzającego jeźdźcy Apokalipsy– zwiastuny nieszczęścia, końca, zagładyJudasz - człowiek podstępny, obłudny, zdradliwy judaszowe srebrniki - zapłata otrzymana za zdradę, haniebnie zarobione pieniądze Judaszowe włosy – włosy rude (wg legendy takie miał Judasz); oznaka człowieka zdradliwego, fałszywegokainowa zbrodnia – bratobójstwo kainowe znamię - piętno zbrodniarza, bratobójcy kamień węgielny– podstawa czegoś kolos na glinianych nogach – coś pozornie potężnego, nie mającego solidnych podstaw kozioł ofiarny – osoba obarczana winą, oskarżana o złe uczynki, których niekoniecznie się dopuściła.kraina mlekiem i miodem płynąca– kraina żyzna, urodzajna, bogata Krewny po Adamie- osoba niespokrewnionakrzew gorejący – cudowny znak lata tłuste i chude – czasy powodzenia, dobre obfite, bogate i następujący po nich okres kryzysu, upadku listek figowy – przysłona nagości mamona– bogactwo, złoto, dobra doczesne manna z nieba - nieoczekiwany dar, zysk, ratunek w trudnej sytuacji matuzalowy wiek albo matuzalowe lata – bardzo podeszły wiek, późna starość miska soczewicy – coś mało wartościowego, za co oddaje się coś o dużym znaczeniu miłosierny Samarytanin - człowiek bezinteresowny, pomocny, miłosierny, nieobojętny moloch – coś wielkiego, ogromnego, przytłaczającego; tyrańska potęga wymagająca ofiar i schlebiania mury Jerycha - przeszkody dające się łatwo obalić, rozsypujące się w proch na święty Adam - nigdy niebieski ptak – człowiek żyjący z pracy innych, lekkoduch, darmozjad niewierny Tomasz – niedowiarek, człowiek nieufny, sceptycznie nastawiony niewola egipska – przymusowe uwięzienie, ciężka, niewolnicza praca od Adama i Ewy - od dawien dawna, od początkuofiara Abrahama – najwyższe poświęcenie palec Boży - znak, napomnienie, ostrzeżenie patriarcha - czcigodny starzec, mistrz, głowa rodu, protoplastaplagi egipskie – dotkliwe wydarzenia, klęska, kara płacz i zgrzytanie zębów - cierpienie, spóźniony żal za winy pocałunek Judasza - fałszywa, obłudna uprzejmość, zdrada przechodzić Gehennę – być uczestnikiem straszliwych wydarzeń, wielkie i długotrwałe cierpienia psychiczne i fizyczne, męczarnierzeź niewiniątek – zabijanie niewinnych salomonowa mądrość – legendarna, niezmierna mądrość salomonowy wyrok – wyrok mądry, sprawiedliwy, choć o zaskakujacej formule rozstrzygnięcia Samson – człowiek o niezwykłej sile Samson i Dalila – mocarz tracący swą siłę z powodu przewrotnej, zradliwej kobiety sądny dzień – popłoch, zamieszanie, lęk wywołane przez nieoczekiwaną kontrolę siódma pieczęć – ostateczna tajemnica Sodoma i Gomora - gniazdo rozpusty, siedlisko zła moralnego i zepsucia obyczajów; miejsce przeklęte; hałas i bałagan sól ziemi – składnik najważniejszy, nieodzownystrój adamowy/ w stroju Adama i Ewy- nagośćsyn marnotrawny - człowiek, który zawinił, lecz w porę opamiętał się i nawróc...