SPIS TREŚCI
WSTĘP..................................................................................................................1
1. PRZEJAWY NIEDOSTOSOWANIA SPOŁECZNEGO
W MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM........................................................3
1.1. Pojęcie niedostosowania społecznego...............................................3
1.2. Charakterystyka dziecka niedostosowanego
Społecznie..........................................................................................6
1.3. Objawy i rozmiary niedostosowania społecznego............................10
1.4. Specyfika rodziny, grup rówieśniczych, szkoły
w małym mieście.............................................................................20
2. METODOLOGICZNE PODSTAWY BADAŃ..........................................28
2.1. Problematyka badań i hipotezy badawcze........................................28
2.2. Metody, techniki i narzędzia badawcze............................................30
2.3. Przebieg i organizacja badań...........................................................31
3. PRZEJAWY I ROZMIARY PIERWOTNYCH
SYMPTOMÓW NIEDOSTOSOWANIA
SPOŁECZNEGO W BADANEJ GRUPIE DZIECI..................................33
3.1. Charakterystyka pierwotnych symptomów
niedostosowania społecznego w poszczególnych
typach dzieci.....................................................................................33
3.2. Wpływ rodziny na powstawanie pierwotnych symptomów
niedostosowania społecznego.........................................................36
3.3. Funkcjonowanie badanych dzieci w szkole......................................39
3.4. Wpływ grup rówieśniczych na powstawanie pierwotnych
symptomów niedostosowania społecznego ....................................41
4. DZIAŁALNOŚĆ KOMPENSACYJNA PODEJMOWANA
WOBEC DZIECI Z SYMPTOMAMI NIEDOSTOSOWANIA
SPOŁECZNEGO.........................................................................................43
ZAKOŃCZENIE.................................................................................................50
BIBLIOGRAFIA..................................................................................................53
WSTĘP
- Doskonale znamy nasze dzieci – bez wahania odpowie każda matka, każdy ojciec. Przecież wychowujemy je od chwili, gdy przyszły na świat. To my zapoznajemy je ze światem i wprowadzamy w życie, zaspokajamy ich potrzeby biologiczne i psychiczne, staramy się, by było im w życiu jak najlepiej. Czy ktokolwiek na świecie może znać dziecko lepiej niż matka, ojciec, osoby dziecku najbliższe, najbardziej je kochające, spędzające z nim najwięcej czasu?
A jednak zdarzają się sytuacje, w których rodzice sami stwierdzają, że ich wiedza o dziecku, ich znajomość jego różnorodnych cech psychofizycznych jest nie wystarczająca.
Refleksje pojawiają się najczęściej wówczas, gdy dziecko ma trudności w nauce lub gdy sprawia kłopoty wychowawcze. Pojawiają się one także i wtedy, gdy trzeba podjąć w stosunku do dziecka ważną decyzję.
Poznanie drugiego człowieka nie jest łatwe nawet wówczas, gdy tym drugim człowiekiem jest istota najbliższa nam, rozwijająca się pod naszą opieką – nasze własne dziecko. Aby poznać wnikliwie jego właściwości psychofizyczne trzeba zdobyć się na duży wysiłek. Konieczne jest przy tym uświadomienie sobie, że systematyczne poznawanie własnego dziecka stanowi podstawowe właściwego oddziaływania wychowawczego.
Jednak środowisko, które otacza dziecko, to nie tylko dom rodzinny, to również grupy rówieśnicze, szkoła instytucje wychowania pozaszkolnego oraz miejsce zamieszkania.
Wyżej wymienione środowiska wpływają na proces poznawania dzieci, umożliwiają zaspokajanie ich potrzeb fizycznych i psychicznych, ułatwiają skuteczne oddziaływanie wychowawcze, pozwalają na uniknięcie niepowodzeń i trudności, na maksymalne rozwijanie uzdolnień i pozytywnych możliwości, na zapewnienie każdemu dziecku jak najlepszych warunków wszechstronnego i harmonijnego rozwoju.
Niniejsza praca dotyczy powstawania pierwotnych symptomów
niedostosowania społecznego wśród dzieci w młodszym wieku szkolnym.
Zasadnicze kwestie rozważałam zarówno z punktu widzenia teorii, jak i praktyki. Całość składa się ze wstępu, czterech rozdziałów i zakończenia.
W rozdziale pierwszym zajęłam się przeglądem literatury przedmiotu, ze szczególnym uwzględnieniem ukazałam pojęcie niedostosowania społecznego, dokonałam charakterystyki dziecka niedostosowanego społecznie, jak również objawów i rozmiarów tego zjawiska. Rozdział ten zawiera również specyfikę rodziny, grup rówieśniczych i szkoły.
Rozdział drugi ma za zadanie zobrazować organizację i przygotowanie procesu badawczego. Przedstawiam w nim problemy, hipotezy, metody, techniki i narzędzia badawcze. W rozdziale tym zawarta jest organizacja i przebieg badań.
W dalszej części pracy, tj. w rozdziale trzecim dokonałam ogólnej charakterystyki przejawów i rozmiarów pierwotnych symptomów niedostosowania społecznego w badanej grupie dzieci i ich uwarunkowania.
W rozdziale czwartym omawiam działalność kompensacyjną podejmowaną wobec dzieci o symptomach niedostosowania społecznego.
Pracę kończą wnioski, w których w oparciu o wyniki badań starałam się przedstawić przyczyny powstawania pierwotnych symptomów niedostosowania społecznego .
Myślę, że wnioski dotyczące tego zjawiska zainteresują czytelników. Sądzę też, że przyjęta przeze mnie forma prezentacji poszczególnych zagadnień pozwoli na odpowiednie zrozumienie głównego problemu tej pracy, jakim jest zjawisko niedostosowania społecznego wśród dzieci w młodszym wieku szkolnym.
1. PRZEJAWY NIEDOSTOSOWANIA SPOŁECZNEGO W MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM
1.1. POJĘCIE NIEDOSTOSOWANIA SPOŁECZNEGO
Przez wychowanie, jak podaje „Słownik pedagogiczny”[1], rozumiemy świadomie organizowaną działalność społeczną, której celem jest wywołania zamierzonych zmian w osobowości człowieka. Zmiany te obejmują zarówno stronę poznawczo – instrumentalną, związaną z poznaniem rzeczywistości i umiejętnością oddziaływania na nią, jak i stroną aksjologiczną, która polega na kształtowaniu stosunku człowieka do świata i ludzi, jego przekonań postaw, układu wartości i celu życia.
W realizowaniu celów wychowawczych napotyka się nierzadko trudności. W praktyce jednak pojęcie „trudności wychowawcze”, jak to czytamy w pracy S.B. Radiukiewicza[2], ma swój punkt odniesienia jedynie do moralno – społecznego zakresu wychowania. Trudności bowiem w innych zakresach określa się mianem: niepowodzenia szkolne, mała sprawność fizyczna, itp. Krańcową postacią trudności wychowawczych, Która jest w zasadzie wyrazem niepowodzenia procesu wychowawczego, jest niedostosowanie społeczne.
Problem niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży jest w literaturze opracowany dość wszechstronnie.
Wielu specjalistów w tej dziedzinie twierdzi, że niedostosowanie społeczne jest wyrazem sprzeczności między postawą jednostki wyrażającą negację norm społecznych, a wymogami społecznymi. Społeczne niedostosowanie jest trwała i ogólną postacią zachowania negatywnego wobec norm społecznych. Nie można określić jednostki jako niedostosowanej wyłącznie na podstawie doraźnych objawów aspołecznego zachowania się, które mogą być spowodowane przemijającymi trudnościami życiowymi.
Otton Lipkowski pisze, że: „Potocznie niedostosowanie społeczne nie jest
oceniane według rzeczywistego stopnia niedostosowania, ale raczej według rodzaju i kierunku odchylenia od normy. Częściej określa się jako niedostosowanie społeczne formy agresywnego zachowania i wszelkie przejawy aktywnego przeciwstawienia się wymogom środowiska, rzadziej formy pasywne, postawę zahamowania, zniechęcenia, tendencje izolacji od grupy społecznej, nawet wtedy, gdy te świadczą o głębszym stopniu niedostosowania”.[3]
Powszechnie uważa się, że niedostosowanie społeczne wyraża się w relacji jednostka – społeczeństwo.
O. Lipkowski uważa, że jednostka, która ma wewnętrzne trudności w dostosowaniu się do wymogów środowiska społecznego i której formy postępowania i zachowania nie są zgodne z panującą opinią społeczną – uchodzi w tym środowisku jako jednostka niedostosowana społecznie .[4]
Niemniej jednak nie zawsze społeczne niedostosowanie wiąże się z konfliktem jednostki ze społeczeństwem. Wychowankowie społecznie niedostosowani wywodzą się często ze środowiska przestępczego, zdemoralizowanego, w którym panują zwyczaje i normy postępowania inne aniżeli w środowisku kulturalnym. W takim środowisku wyrasta jednostka zdemoralizowana, afirmująca nielegalne, niemoralne, aspołeczne zasady postępowania, właściwe dla tego środowiska i akceptowane przez te środowisko.
Określenie „społecznie niedostosowany” wprowadzone zostało w Polsce w 1957 r. przez Marię Grzegorzewską. Pisze ona, jak czytamy w pracy O. Lipkowskiego[5], że niedostosowanie społeczne jest to zaburzenie charakterologiczne o niejednolitych objawach, spowodowane niekorzystnymi zewnętrznymi lub wewnętrznymi warunkami rozwoju, wyrażające się długotrwałymi trudnościami w dostosowaniu się do normalnych warunków społecznych i w realizacji zadań życiowych danej jednostki.
Natomiast sam Lipkowski twierdzi, że „stałym elementem w społecznym niedostosowaniu jest to, że objawia się ono w kontaktach społecznych, w formach zachowania się niezgodnego z wymogami społecznymi”[6].
K. Dąbrowski dziećmi trudnymi wychowawczo nazywa te, których „trudności wychowawcze tkwią wyłącznie w środowisku wychowawczym”[7].
Według A. Lewickiego rzeczywiste trudności wychowawcze stanowią tylko niektóre formy nieprawidłowych zachowań dziecka, mianowicie „zachowania jaskrawo aspołeczne, a przy tym uporczywe i nie poddające się zwykłym zabiegom wychowawczym”[8].
J. Konopnicki używa określenia „zaburzenia w zachowaniu się”. Pisze, że „ktoś, kto nie ma sumienia, do kogo nie można trafić żadną perswazją i kto ogólnie czuje się zadowolony działając źle, jest niedostosowany”[9].
Jednostką niedostosowaną społecznie do normalnych warunków współżycia zajmuje się pedagogika społeczna, pedagogika specjalna, psychopatologia i socjologia.
Na temat trudności wychowawczych napisano już bardzo wiele. Wciąż jednak nie wiadomo dokładnie, czym są one w istocie, skąd się wywodzą, jakie są najbardziej charakterystyczne ich symptomy oraz w jaki sposób możliwi najskuteczniej zapobiegać i przeciwstawiać się im.
„Zdaniem pedagogów i psychologów hołdujących teoriom psychoanalitycznym uwarunkowań trudności wychowawczych należy poszukiwać w okresie wczesnego dzieciństwa. Są one związane z uruchamianiem różnego rodzaju mechanizmów obronnych, redukujących nadmierne napięcie psychiczne i działających w sferze przeżyć podświadomych. Inni uważają, że trudności wychowawcze powstają przede wszystkim jako rezultat wadliwie przebiegającego procesu uczenia się, rozumianego zarówno w sensie nabywania wiadomości i umiejętności, jak również przyswajania sobie określonych sposobów postępowania w życiu codziennym”[10].
Ponadto istnieje wiele innych teorii zachowania rzutujących na stanowiska zajmowane w sprawi przyczyn trudności wychowawczych. Nikt w zasadzie nie ma już dziś wątpliwości, że źródłem trudności wychowawczych jest kilka czynników, które są od siebie zależne i wzajemnie się warunkują.
„Według dialektycznej teorii rozwoju psychicznego są nimi: zadatki
organiczne, środowisko, aktywność własna dziecka, oddziaływania wychowawcze”[11].
O zjawisku niedostosowania społecznego czytamy w książce pt. : „Dzieci alkoholików”[12]. Autorzy piszą, że dzieci alkoholików prezentują wyższy poziom niedostosowania, Którego przejawami są między innymi niepowodzenia szkolne, przestępczość, alkoholizm, narkomania, a wreszcie wysoki poziom samobójstw. Wyniesione z domu zaburzenia w sferze emocjonalnej stają się źródłem trudności w funkcjonowaniu dziecka w szkole, grupie rówieśniczej i w całym dalszym życiu. Zamiast wzorów zachowań społecznie pożądanych, rodzina dostarcza wzorów zachowań aspołecznych bądź wprost przestępczych.
Zagadnienie zjawiska społecznego niedostosowania dziecka w młodszym wieku szkolnym podejmuje w swojej pracy H. Spionek. W następujący sposób charakteryzuje ten proces: „Najczęściej niedostosowanie społeczne tworzy się powoli wskutek błędnego kierunku, który powoduje stopniowo brak równowagi między możliwościami jednostki a wymaganiami społeczeństwa, w jakim ona żyje. We wszystkich przypadkach tego typu reakcja osobnika jest początkowo normalna, a amoralne jest otoczenie, które może być całkiem nieodpowiednie i nie może dać dziecku tego, czego ono potrzebuje do swego rozwoju, lub też żąda od niego więcej, niż potrafi ono dać z siebie w tym stadium rozwoju, w jakim się znajduje”[13].
Mówiąc o niedostosowaniu społecznym, wyraźnie się zastrzega, że pod pojęciem tym rozumie się naruszenie norm obowiązujących w naszej cywilizacji – naszej obyczajowości.
1.2. CHARAKTERYSTYKA DZIECKA NIEDOSTOSOWANEGO SPOŁECZNIE
W pracy M. Śnieżyńskiego[14] czytamy, że zanim wprowadzono termin „niedostosowanie społeczne”, w powszechnym obiegu były takie określenia, jak: dziecko trudne, dziecko przestępcze, dziecko moralnie zaniedbane, dziecko wykolejone, zaburzone. Obecnie pomimo coraz powszechniejszego używania terminu „dziecko niedostosowane” uznaje się takie dziecko, które:
· nie działa w swoim najlepszym interesie,
· swoim działaniem przysparza sobie wielu kłopotów, Których samo nie jest w stanie rozwikłać,
· nie odnosi sukcesów,
· czuje się nieszczęśliwe.
Z przytoczonych cech wynikają dalsze konsekwencje psychologiczne
powodujące, że dziecko takie rzadko jest lubiane przez inne dzieci i dorosłych, nie ma zaufania do innych ludzi, jest podejrzliwe, z trudnością nawiązuje kontakty i przyjaźnie.
Według M. Grzegorzewskiej, właściwości charakteryzujące dzieci niedostosowane społecznie to: tendencje społecznie negatywne, podziw i zainteresowanie dla tzw. złych czynów, nieżyczliwy stosunek do człowieka, konflikt z otoczeniem, nieumiejętność zżycia się z grupą, zaburzenia emocjonalne.
Ta sama autorka niedostosowanych społecznie dzieli na dwie grupy:
1) osobnicy z zaburzeniami wyższych czynności nerwowych,
2) osobnicy ze zmianami charakterologicznymi, spowodowanymi wpływami egzogennymi.
„Dziecko niedostosowane społecznie zachowuje się w sposób niezrozumiały dla otoczenia. Na bodźce reaguje często w sposób niespecyficzny, nieproporcjonalny do siły ich działania. Trudno jest przewidzieć, jak zachowa się w określonej sytuacji, jak zareaguje na stosowane względem niego zabiegi wychowawcze. Niezrozumiali dla otoczenia, niedostosowani są najczęściej nie lubiani przez ludzi, i to zarówno w środowisku rodzinnym, jak i szkolnym oraz
rówieśniczym. Podejrzewa się ich o wszelkie wykryte przewinienia i szkody wyrządzone przez kogokolwiek w szkole, obwinia o złośliwość i złą wolę nawet w przypadkach przez nich niezawinionych, co pogarsza samopoczucie takich uczniów i rodzi chęć odwetu”[15].
N. Han – Ilgiewicz, kreśląc sylwetkę dziecka niedostosowanego społecznie zwraca uwagę na następujące symptomy:
„Charakteryzuje ich stan zagrożenia, z którego usiłują się uwolnić, stosując środki naiwne, często nie odpowiadające ich faktycznemu rozwojowi. Względnie rzadko jest to niedorozwój sfery inteligencji. Przerażająca większość zdradza natomiast opóźnienia emocjonalne. Reakcje ich na powikłania życiowe wykazują postawę infantylną kompensującą przeważnie niedobory przeżyć uczuciowych we wczesnym dzieciństwie”.[16]
Do grupy dzieci nieprzystosowanych społecznie zalicza się dzieci, u których zaburzenia w zachowaniu występują w stopniu silnym i głębokim tak, że uniemożliwia im to normalne współżycie z innymi ludźmi.
Dziecko niedostosowane społecznie z trudem nawiązuje lub nie potrafi w ogóle nawiązać bliskiego kontaktu uczuciowego z innymi. Przeważa u niego gniew, strach, uczucie nieprzyjemności związane z zaspokajaniem prostych potrzeb. Niewykształcone są u nich uczucia wyższe. Brak wrażliwości i oschłość uczuciowa powodują, że dzieci te nie mają przyjaciół, a same również nie darzą nikogo zaufaniem, miłością, współczuciem i sympatią.
Powszechnie uznaje się, ...
SABBLE