Zagrożenia drewna w zabytkach powodowane przez grzyby.pdf
(
111 KB
)
Pobierz
Sacrum-Calosc-Druk.pdf
Konferencja Krajowa „Potrzeby Konserwatorskie Obiektów Sakralnych na przykładzie makroregionu łódzkiego”
Łód
, 9-10 grudnia 2005r.
Zagro
enia drewna w zabytkach powodowane przez grzyby
Piotr Witomski
Zakład Ochrony Drewna SGGW w Warszawie
Wymagania
rodowiskowe
Elementy drewniane przebywaj
ce w warunkach otoczenia, sprzyjaj
cych ich zawilgoceniu,
ulegaj
biodegradacji. Jest to szczególnie cz
ste w naszej strefie klimatycznej, w obiektach
wystawionych na działanie czynników atmosferycznych. W Polsce, oprócz owadów i ognia,
najcz
stszym i najgro
niejszym czynnikiem niszcz
cym drewno s
grzyby.
Drewno w optymalnych warunkach - niskiej wilgotno
ci (nienara
one na działanie wody) lub
pozbawione dost
pu powietrza (pod wod
), zachowuje du
trwało
przez setki, a nawet tysi
ce
lat (np. sarkofagi egipskie, wraki statków, mazurskie kurhany, osada w Biskupinie). Wystawienie
drewna na bezpo
rednie działanie czynników atmosferycznych (stałe zawilgacanie w poł
czeniu
z dost
pem powietrza) powoduje szybki jego rozkład, zachodz
cy w ci
gu kilku, kilkunastu lat.
Działania profilaktyczne polegaj
na chronieniu drewna przed zawilgoceniem i zwi
kszaniem jego
odporno
ci przez stosowanie
rodków chemicznych. Wykorzystanie naturalnej trwało
ci drewna,
stworzenie odpowiednich warunków u
ytkowania i prawidłowe stosowanie
rodków
grzybobójczych pozwala na prawie nieograniczon
w czasie eksploatacj
drewna.
Obiekty drewniane najcz
ciej s
niszczone przez grzyby wła
ciwe (
Fungi
), a w
ród nich
nale
ce do gromady podstawkowych (
Basidiomycota
). Zabytkowe obiekty drewniane najcz
ciej
nara
one s
na działanie grupy grzybów nazywanych potocznie domowymi. Wytwarzaj
one du
e,
widoczne gołym okiem owocniki w postaci płasko przyro
ni
tych talerzowatych naro
li (resupinat),
kapeluszy na trzonie, muszelek, wachlarzy lub kopyt przytwierdzonych bokiem. Grzyby te pora
aj
i rozkładaj
drewniane elementy budynków, drewniane budowle, konstrukcje in
ynierskie (mosty,
wie
e, dzwonnice), krzy
e, słupy, ogrodzenia itp., ale równie
drewno w kopalniach, obudowy
portów, podkłady kolejowe, słupy teletechniczne.
Drug
grup
grzybów pora
aj
cych drewno s
grzyby mikroskopijne, zwane potocznie
ple
niami, nale
ce do gromady sprz
niowych
(Zygomycota),
workowych
(Ascomycota)
i grzybów mitosporowych
(Deuteromycota).
Mog
one powodowa
powierzchniowy rozkład
drewna w elementach wystawionych na działanie czynników atmosferycznych, jak równie
jego
przebarwienia i powierzchniowe ple
nienie.
Grzyby domowe s
grup
grzybów wyst
puj
cych w budynkach oraz konstrukcjach
drewnianych zbudowanych na otwartej przestrzeni. Rozkładaj
drewno, materiały lignocelulozowe
i inne materiały organiczne, takie jak: tapety, papier, skóra. Grzyby domowe mog
rozwija
si
jedynie w odpowiednim
rodowisku i w korzystnych warunkach. Aby takie, sprzyjaj
ce zasiedleniu
i rozwojowi patogenów, warunki zaistniały, musz
by
spełnione okre
lone
wymagania
rodowiskowe
. Grzyby domowe do rozwoju potrzebuj
obecno
ci wła
ciwego substratu (drewna
lub innych materiałów organicznych), odpowiedniej wilgotno
ci drewna i powietrza, temperatury,
dost
pu powietrza, odpowiedniego na
wietlenia i odczynu podło
a. Ponadto grzyby
le znosz
przewiew, bowiem osusza on
rodowisko. Oczywi
cie wymienionych warunków nie mo
na
rozpatrywa
oddzielnie, lecz ł
cznie, gdy
razem tworz
rodowisko sprzyjaj
ce lub niesprzyjaj
ce
rozwojowi grzybów.
Obecno
po
ywienia
- grzyby powoduj
ce destrukcj
drewna s
bardzo ekspansywne
i wymagaj
do swego rozwoju du
ej ilo
ci substancji od
ywczych.
ródłem po
ywienia dla
grzybów domowych jest drewno lub inne materiały organiczne (tworzywa drzewne, papier, tapety,
skóra,
trzcina, słoma, mech, płótno itp.). Drewno zawieraj
ce w swym składzie celuloz
, lignin
,
pewne ilo
ci białka, cukrów prostych, skrobi oraz innych składników stanowi dobr
po
ywk
dla
rozwoju grzybów. Grzyby domowe mog
atakowa
drewno gatunków iglastych i li
ciastych.
Pocz
tkowo grzybnia - zasiedlaj
c komórki drewna, wykorzystuje łatwo dost
pne substancje
od
ywcze, znajduj
ce si
wewn
trz komórek (białka, skrobie, tłuszcze, cukry, zwi
zki mineralne).
Po ich wyczerpaniu rozpoczyna si
rozkład
ciany komórkowej drewna. Grzyby mog
przyswaja
wył
cznie substancje niskocz
steczkowe (głównie cukry proste), a drewno w swej głównej masie
składa si
z substancji wielkocz
steczkowych: celulozy (jasnej i włóknistej) oraz ligniny (brunatnej
i amorficznej). Aby te substancje stały si
dost
pne dla grzybów, musz
ulec rozkładowi. Strz
pki
grzybów - rozrastaj
c si
w drewnie w
wiatłach komórek, wydzielaj
na zewn
trz enzymy
wnikaj
ce w
ciany komórkowe. W zale
no
ci od gatunku grzyba, wydzielane s
enzymy
celulolityczne i ligninolityczne, powoduj
ce destrukcj
podstawowych składników drewna. Lekko
kwa
ne
rodowisko przyspiesza działanie enzymów. Rozło
ona tkanka drzewna jest przyswajana
na drodze osmozy przez strz
pki grzyba, za
ciany komórkowe drewna wykazuj
ubytki grubo
ci
i mi
szo
ci oraz tzw. w
ery. W wyniku działalno
ci grzybów ulegaj
zmianom wszystkie
wła
ciwo
ci drewna, a wi
c budowa anatomiczna i morfologiczna, skład chemiczny, wła
ciwo
ci
fizyczne i mechaniczne. Nale
y wyra
nie zaznaczy
,
e materiały budowlane nieorganiczne (jak
cegła, beton, zaprawy) nie stanowi
ródła pokarmu dla grzybów domowych, chocia
mog
by
przez nieniszczone w sposób mechaniczny i chemiczny.
Odpowiednia wilgotno
- grzyby potrzebuj
dla swojego rozwoju podwy
szonej wilgotno
ci
drewna i powietrza. Najch
tniej rozwijaj
si
w drewnie o wilgotno
ci 20-80% (optimum dla
wi
kszo
ci gatunków przypada na 36–40%). Ponadto, wi
kszo
grzybów domowych preferuje
du
wilgotno
powietrza, powy
ej 90% (blisk
parze nasyconej).
Powietrze
- do swych czynno
ci
yciowych (oddychania) grzyby potrzebuj
pewnych ilo
ci
powietrza (tlenu).
Nale
y jednak zaznaczy
,
e grzyby preferuj
obszary o stoj
cym powietrzu,
a silna cyrkulacja powietrza i przewiew działaj
na nie niekorzystnie, a nawet inhibuj
co
(hamuj
co). Zatem istota walki z grzybami sprowadza si
, mi
dzy innymi, do doboru odpowiednich
rozwi
za
technicznych, zapewniaj
cych poprawn
wentylacj
obiektów (cyrkulacja powietrza
oraz unikanie tworzenia „martwych przestrzeni”).
Obecno
w drewnie powietrza i wody s
ze sob
ci
le zwi
zane, gdy
zamiennie wypełniaj
one pory drewna. Do rozwoju grzybów niezb
dne s
oba te składniki w odpowiednich proporcjach.
Jak ju
zauwa
ono, grzyby domowe rozwijaj
si
w drewnie o wilgotno
ci 20% - 80%.
Gdy wilgotno
drewna wynosi powy
ej 80%, w porach drewna znajduje si
tak du
a ilo
wody,
e pozostaje ju
w nich bardzo mało miejsca na powietrze, automatycznie pozbawiaj
c grzyby
tego niezb
dnego składnika (jest to tzw. mokry stan ochronny). Z odmienn
sytuacj
mamy do
czynienia, gdy wilgotno
drewna spada poni
ej 20%, wtedy ilo
wody zawarta w drewnie jest
niewystarczaj
ca do rozwoju grzybów (tzw. suchy stan ochronny). W obiektach i przedmiotach
drewnianych ten niski poziom wilgotno
ci drewna (poni
ej 20%) osi
ga si
przez suszenie,
a nast
pnie utrzymuje si
go przez cały okres u
ytkowania obiektu.
Utrzymywanie drewna w stanie suchym jest podstawowym wymogiem i jedyn
gwarancj
długiej trwało
ci budynków drewnianych. St
d waga, jak
si
przywi
zuje do tego problemu
podczas wykonywania i u
ytkowania obiektów drewnianych.
Drewniane elementy s
podło
em dla rozwoju grzybów, a temperatura wewn
trz budynków
jest zwykle zbli
ona do optymalnej dla ich rozwoju. Powietrze ma za
zawsze łatwy dost
p do
drewna, wi
c jedynym parametrem, na jaki mo
emy wpływa
to nie dopuszcza
do zawilgacania
drewna. Wystarczy jednak okresowe zwi
kszenie wilgotno
ci drewna w budynku, aby powstało
niebezpiecze
stwo zagrzybienia.
Istota walki z grzybami domowymi polega na ochronie budynku i drewna przed wilgoci
.
Zabieg impregnacji ma zabezpiecza
drewno na okres przej
ciowego zawilgacania, natomiast
rozwi
zanie elementów konstrukcyjnych powinno umo
liwia
szybkie ich przesuszanie w czasie
budowy lub w wypadku pó
niejszego zawilgocenia.
Temperatura
- grzyby najlepiej rozwijaj
si
w temperaturze 5–35
o
C (optimum 18-27
o
C).
W tym miejscu nale
y zauwa
y
,
e temperatura poni
ej i powy
ej podanego zakresu działa
zwykle hamuj
co na rozwój grzybów, ale nie musi na nie działa
zabójczo.
Odpowiedni odczyn
rodowiska
– powinien by
lekko kwa
ny, w granicach pH 4-6,
co w przybli
eniu pokrywa si
z naturalnym odczynem drewna.
Ponadto grzyby wydzielaj
do
podło
a pewne ilo
ci metabolitów, na przykład w postaci kwasów organicznych, dzi
ki czemu maj
zdolno
do zakwaszania
rodowiska (same buforuj
optymalny odczyn).
Na
wietlenie
- wi
kszo
gatunków grzybów do swojego rozwoju nie potrzebuje
wiatła, a dla
niektórych gatunków
wiatło jest wr
cz szkodliwe. Natomiast do prawidłowego wykształcania
owocników niezb
dne s
pewne ilo
ci
wiatła, dla jednych gatunków małe ilo
ci
wiatła
14
rozproszonego, dla innych silne nasłonecznienie. Owocniki wykształcone w ciemno
ci zwykle s
zniekształcone, a bardzo cz
sto płonne (niepłodne).
Biologiczn
przyczyn
zagrzybiania
i pora
enia budynków przez grzyby mo
e by
:
•
przeniesienie zarodników grzyba na skutek ruchów powietrza,
•
wbudowanie drewna pora
onego przez grzyby podczas wadliwego składowania,
•
zawleczenie do budynku utworów grzyba przez ludzi i zwierz
ta,
•
powtórne wykorzystanie drewna z rozbiórki,
•
składowanie w pomieszczeniach zaka
onego drewna opałowego,
•
stosowanie do budowy zagrzybionej cegły, gruzu lub podsypki,
•
zbudowanie obiektu na zagrzybionym, nie odka
onym podło
u,
•
przerastanie grzybni przez mur z zagrzybionego obiektu.
Budowa grzybów
Grzybnia składa si
z
cienkich, nitkowatych utworów zwanych strz
pkami. Wymiary strz
pek
s
przewa
nie bardzo małe, mieszcz
ce si
w granicach kilku mikrometrów, zatem pojedyncze
strz
pki s
niewidoczne okiem nieuzbrojonym. Do zaka
enia obiektu mo
e doj
za
po
rednictwem zarodników, fragmentów grzybni lub pora
onego drewna. Grzybnia zaczyna swój
rozwój przez kiełkowanie zarodnika, a nast
pnie si
rozrasta i rozgał
zia, tworz
c wi
ksze
skupienie zwane grzybni
. Czasem strz
pki grzybni ł
cz
si
ze sob
, tworz
c zwart
pseudotkank
, obserwowan
w postaci płatów i sznurów grzybniowych.
W procesie rozkładu drewna najwi
ksze znaczenie ma
grzybnia substratowa
, rozwijaj
ca si
wewn
trz tkanki drzewnej i słu
ca do od
ywiania grzyba. Po zaka
eniu drewna grzybnia rozwija
si
w
wiatłach komórek drewna, tworz
c w nich sploty i skupienia. Pocz
tkowo strz
pki rozwijaj
si
w bogatych w substancje zapasowe komórkach mi
kiszowych promieni rdzeniowych,
a nast
pnie preferuj
cienko
cienne komórki drewna wczesnego. Grzyb wydziela na zewn
trz
ze swych komórek enzymy, które dyfunduj
w gł
b
ciany komórkowej drewna i tam rozkładaj
składniki tkanki drzewnej (celuloz
, hemicelulozy i ewentualnie lignin
). Substancje te, rozło
one
do cukrów prostych, pobierane s
przez grzyba i wykorzystywane s
jako substancje od
ywcze
oraz budulec strz
pek. Grzybnia rozgał
zia si
i rozrasta, opanowuj
c coraz rozleglejsze obszary
drewna. Do swojego rozprzestrzeniania strz
pki wykorzystuj
naturalne otwory w elementach
budowy anatomicznej drewna. Najszybciej strz
pki rosn
w
wiatłach naczy
lub cewek, czyli
wzdłu
pnia. Do s
siednich komórek grzybnia najcz
ciej przedostaje si
przez jamki, ale tak
e
ma zdolno
do chemicznej i mechanicznej perforacji
ciany komórkowej drewna.
Ze wzgl
du na bardzo małe wymiary strz
pek s
one niewidoczne gołym okiem, a jedynym
dostrzegalnym objawem obecno
ci grzyba w drewnie jest obraz rozło
onego drewna. Niemniej
jednak bardzo cz
sto si
zdarza,
e grzyb wytwarza powierzchniowe twory pozwalaj
ce nam
stwierdzi
jego obecno
w drewnie jeszcze we wczesnym stadium rozwojowym, a tak
e
ułatwiaj
ce okre
lenie gatunku grzyba i szybkie podj
cie odpowiednich metod zwalczania.
Z makroskopowo dostrzegalnych form grzyba nale
y wymieni
: grzybni
powierzchniow
, sznury
grzybniowe oraz owocniki. Wygl
d, kształt, kolor i rozmiary tych utworów znacznie ułatwiaj
rozpoznawanie gatunku grzyba wyst
puj
cego w drewnie.
Na powierzchni drewna grzyb wytwarza skupienia
grzybni powierzchniowej
(powietrznej).
Słu
y ona do pobierania z powietrza tlenu, niezb
dnego do procesów
yciowych, oraz do
wydalania dwutlenku w
gla i wody. Grzybnia powierzchniowa porasta elementy drewniane
i s
siaduj
ce z nimi mury, tworz
c zbite z licznych strz
pek płaty, dostrzegane gołym okiem na
powierzchni elementów. W zale
no
ci od gatunku grzyba grzybnia mo
e mie
form
bardzo
puszyst
i watowat
, o grubo
ci od kilku do kilkunastu centymetrów, silnie zbit
i mi
sist
,
przypominaj
c
pergamin lub zamsz, lub bardzo nikł
, przypominaj
c
paj
czyn
. Grubo
tej
grzybni i wytwarzane przez ni
wzory, jak równie
kolor i siła przyro
ni
cia do podło
a (łatwo
oddzielania si
od podło
a) s
cechami charakterystycznymi dla danego gatunku grzyba i przez to
ułatwiaj
cymi rozpoznawanie.
Cz
sto w zaawansowanym stadium rozkładu drewna niektóre gatunki grzybów zaczynaj
wytwarza
sznury grzybniowe (ryzomorfy).
Mog
one mie
ró
n
budow
, grubo
,
rednic
,
barw
i konsystencj
, wytwarzany wzór oraz elastyczno
. Sznury grzybniowe wyrastaj
z grzybni
w postaci wst
g i zbudowane s
z silnie spl
tanych strz
pek o ró
nej budowie anatomicznej. Maj
15
one zdolno
rozrastania si
na powierzchni materiałów niedrzewnych, a nawet przerastania przez
mury i beton. Słu
zwykle do rozprzestrzeniania si
grzyba wewn
trz budynku i przenoszenia
z jednego siedliska na drugie oraz transportowania substancji organicznych z rozło
onego drewna,
wody i powietrza. Sznury mog
składa
si
ze strz
pek normalnych, strz
pek naczyniowych
o du
ej
rednicy i cienkich
cianach, przewodz
cych ró
ne substancje, oraz cienkich strz
pek
wzmacniaj
cych o grubych
cianach, nadaj
cych cało
ci sznura wytrzymało
. Grubo
sznurów
grzybowych, w zale
no
ci od gatunku, wynosi od jednego do kilkunastu milimetrów, ich długo
za
mo
e si
ga
do kilku lub kilkunastu metrów. W przekroju sznury mog
by
okr
głe, owalne lub
płaskie.
rednica sznurów, ich przekrój poprzeczny, a tak
e kolor oraz elastyczno
lub krucho
s
cechami rozpoznawczymi gatunku grzyba. Obecno
sznurów wskazuje na daleko
zaawansowany proces rozkładu drewna, a ich wytwarzanie jest stymulowane pogorszeniem si
warunków
rodowiskowych.
Najbardziej charakterystycznym elementem, pozwalaj
cym okre
li
gatunek grzyba jest
owocnik
. O ile grzybnia i sznury rozwijaj
si
cz
sto w miejscach trudnodost
pnych i s
widoczne
dopiero po pewnym czasie, o tyle owocniki tworz
si
na powierzchniach zewn
trznych. S
one
ró
norodne pod wzgl
dem budowy, koloru i wielko
ci. Owocniki grzybów przybieraj
ró
ne kształty
– od form ogólnie znanych, jak kapelusz na trzonie (twardziak łuskowaty) i kopytowata konsola
(huby), do form mniej znanych, przypominaj
cych przyro
ni
te bokiem listwy, muszelki
i wachlarze, lub płaskie talerzowate naro
la na powierzchni drewna, zwane resupinatami. Istotnym
elementem budowy owocnika jest tzw. warstwa hymenialna wytwarzaj
ca zarodniki oraz
hymenofor - element owocnika usytuowany od dołu, a u forma resupinata na powierzchni
owocnika. Budowa hymenoforu jest jednym z elementów słu
cych do okre
lenia gatunku grzyba.
Mo
e by
on blaszkowy (jak u twardziaka łuskowatego), rurkowy (jak u wro
niaka
ró
nobarwnego), ale tak
e pofałdowany, labiryntowaty (jak u gmatwka d
bowgo), kolczasty lub
gładki (jak u powłocznika). Cechami owocników, na które nale
y zwróci
uwag
, s
ich kształt,
mi
sisto
, kolor, typ hymenoforu i łatwo
oddzielania si
od podło
a.
Typy rozkładu drewna
Rozkład drewna powodowany przez grzyby mo
na podzieli
na trzy typy:
•
brunatny rozkład drewna,
•
biały rozkład drewna (z odmianami),
•
szary (lub tzw. ple
niowy) rozkład drewna.
Podział taki oparty jest na makroskopowym wygl
dzie zniszczonego drewna, co wi
e si
z typem chemicznego rozkładu substancji wchodz
cych w skład budowy drewna. Ka
dy z tych
typów rozkładu jest powodowany przez inne gatunki grzybów, a rozkład substancji drzewnej ma
inny przebieg. Ponadto nale
y wspomnie
o wadach drewna, które s
wywoływane przez grzyby,
nie powoduj
c (lub w małym stopniu) rozkładu
cian komórkowych. Do wad tych mo
na zaliczy
barwice i ple
nienie.
W uproszczeniu, drewno zbudowane jest z białej i włóknistej celulozy (ok. 50%), brunatnej,
bezpostaciowej ligniny (ok. 30%) oraz hemicelulozy (ok. 20%) i innych substancji w niewielkich lub
ladowych ilo
ciach. Drewno jest kompozytem, którego budow
mo
na przyrówna
do budowy
elbetu (lub laminatu poliestrowo-szklanego), zło
onego ze stalowego zbrojenia, przenosz
cego
obci
enia na rozci
ganie, oraz wypełnienia betonowego, przenosz
cego obci
enia na
ciskanie.
Funkcj
zbrojenia w drewnie spełniaj
ła
cuchy celulozowe, nadaj
ce drewnu wytrzymało
na
rozci
ganie, a wypełnieniem jest bezpostaciowa lignina, nadaj
ca wytrzymało
na
ciskanie.
Aby drewno mogło spełnia
swoje funkcje konstrukcyjne i wytrzymało
ciowe, musi zachowywa
oba te istotne składniki swej budowy we wła
ciwej, charakterystycznej dla danego gatunku
proporcji.
Brunatny rozkład drewna
. Rozkładem najcz
ciej wyst
puj
cym w drewnie wyrobionym
(w budownictwie oraz konstrukcjach i elementach u
ytkowanych na otwartej przestrzeni)
i stanowi
cym najwi
ksze zagro
enie jest brunatny rozkład drewna. Grzyby rozkładu brunatnego,
dzi
ki wytwarzanym przez siebie enzymom celulolitycznym, rozkładaj
jasn
, włóknist
celuloz
na cukry proste, wykorzystywane jako substancje pokarmowe. Rozkład celulozy odbywa si
pocz
tkowo przez przerywanie jej długich ła
cuchów, a w ostatecznej fazie prowadzi do
całkowitego rozkładu celulozy na monocukry. W ten sposób drewno traci swój celulozowy szkielet,
a konsekwencj
jest utrata wytrzymało
ci na rozci
ganie oraz spoisto
ci drewna. W drewnie
16
pozostaje nierozło
ona, bezpostaciowa, brunatna lignina, nadaj
ca drewnu brunatny kolor (st
d
nazwa typu rozkładu). Drewno p
ka na pryzmatyczne kostki, a w ostatnim stadium rozkładu
rozsypuje si
w proszek, co potocznie zwykło si
nazywa
zgnilizn
drewna. Niebezpiecze
stwo,
jakie niesie ten typ rozkładu, jest bardzo wysokie, gdy
przy silnie zaawansowanej degradacji
drewno ma obni
on
(w skrajnych wypadkach nawet blisk
zeru) wytrzymało
. Obiekt dotkni
ty
tym typem rozkładu mo
e grozi
katastrof
budowlan
. Szybko
rozkładu mo
e by
zadziwiaj
co
du
a. Znane s
przypadki,
e w ci
gu roku dwóch lat grzyby powodowały w drewnie
70-procentowe ubytki masy, a wytrzymało
spadała do zera. Po tym okresie konstrukcje
(np. stropy) ulegały zawaleniu. Rozkład brunatny spotykany jest głównie na drewnie wbudowanym
do budynku lub nieodpowiednio składowanym oraz na elementach drewnianych, pracuj
cych na
otwartej przestrzeni (słupy, płoty itp.).
Biały rozkład drewna
Jest on rzadziej spotykany w drewnie wyrobionym, wyst
puj
c głównie
na składowiskach drewna, a przede wszystkim w lesie na
ywych i zamarłych drzewach,
obłamanych gał
ziach i le
aninie. Grzyby, powoduj
ce ten typ rozkładu, wydzielaj
do drewna
zarówno enzymy lignolityczne, jak i celulolityczne, powoduj
c w ten sposób jednoczesny rozkład
ligniny i celulozy. Poniewa
drewno zawiera znacznie wi
cej jasnej włóknistej celulozy ni
brunatnej ligniny, wi
c podczas jednoczesnego rozkładu obu tych składników udział ligniny
w drewnie maleje, celulozy za
(pomimo ubytków) relatywnie wzrasta. W ostatnim stadium
rozkładu dochodzi do sytuacji,
e cała lignina jest rozło
ona, a pozostaje jeszcze cz
białej
celulozy. Drewno, zachowuj
c swe wymiary, przybiera biały kolor (st
d nazwa typu rozkładu) i daje
si
rozwłóknia
na podłu
ne płaty i fragmenty czystej celulozy (powszechnie zwane próchnem).
Drewno podległe temu rozkładowi nie jest tak silnie osłabione, jak w przypadku rozkładu
brunatnego, ale daleko posuni
ty rozkład mo
e by
równie gro
ny. Ze wzgl
du na wolniejszy
charakter przebiegu procesów rozkładu i mniejsze nasilenie wyst
powania w budynkach, nie
niesie on za sob
wielkich strat. Jego wyst
powanie wi
e si
zwykle z zastosowaniem do budowy
drewna pora
onego ju
grzybami w lesie lub na składzie. Po wbudowaniu takiego drewna,
w warunkach silnego zawilgocenia, grzyby mog
kontynuowa
swój rozwój i dalej niszczy
drewno. Walka z tymi grzybami polega na starannym doborze drewna do budowy. Wyró
nia si
rozkład biały jednolity i rozkład biały niejednolity (pstry).
Szary rozkład drewna
Najmniej niebezpieczny jest szary rozkład drewna. Rozło
one drewno
przybiera kolor szary i p
ka na drobne pryzmatyczne kosteczki, które zwykło si
nazywa
drewnem zwietrzałym. Destrukcji ulegaj
wszystkie składniki strukturalne znajduj
ce si
w obszarze działania grzybów, cho
rozkładana jest głównie celuloza. Grzyby do swojego rozwoju
wymagaj
bardzo wysokiego poziomu wilgotno
ci drewna (optimum 80–100%). Degradacja
przebiega do
wolno i ogranicza si
do powierzchniowych warstw drewna, si
gaj
c na gł
boko
do 2–4 mm, a z chwil
przeschni
cia, zniszczone i zszarzałe warstwy drewna odpadaj
. Procesy
destrukcyjne, w przypadku rozkładu ple
niowego, mog
trwa
latami. Rozkład szary wyst
puje
w drewnie u
ytkowanym na otwartej przestrzeni i nara
onym na ci
głe zawilgocenie. Mo
na go
spotka
na drewnianych elementach niezabezpieczonych przed działaniem wody, takich jak: płoty,
pale (szczególnie w kontakcie z gruntem i wod
, w strefie przy ziemi lub w mostach na granicy
z lustrem wody), gonty, dranice, oblicówki, wiaty, nie pomalowane ławki, okna. Jak zaznaczono,
rozkład substancji drzewnej w rozkładzie szarym odbywa si
na niewielkiej gł
boko
ci,
ale podczas wieloletniego oddziaływania mo
e przybra
szersze rozmiary.
Wpływ rozkładu drewna na jego wytrzymało
Najcz
ciej stosowan
miar
okre
laj
c
rozmiar rozkładu drewna jest podawanie ubytku jego
masy. Dane te jednak, w
aden sposób nie daj
pogl
du na najwa
niejsz
z praktycznego punktu
widzenia cech
, mianowicie jego wytrzymało
. Badania nad zale
no
ci
rozkładu drewna
i spadkiem jego wytrzymało
ci wskazuj
,
e ju
nieznaczne ubytki masy drewna w zakresie 3-5%
mog
powodowa
istotne spadki wytrzymało
ci drewna. W warunkach laboratoryjnych gdzie
rozkład drewna zachodzi bardzo szybko pierwsze zmiany wytrzymało
ci drewna s
obserwowane
ju
po 2 tygodniach.
Longyear (1926, za Cartwrightem i Findlayem 1951) jako pierwszy, po serii bardzo starannie
opracowanych bada
nad własno
ciami mechanicznymi drewna zaatakowanego przez grzyby,
zaobserwował
e spadek wytrzymało
ci wyst
pował ju
przed uchwytnym spadkiem g
sto
ci.
17
Plik z chomika:
wremilka
Inne pliki z tego folderu:
Drewno_zabytkowe.pdf
(15154 KB)
Zagrożenia drewna w zabytkach powodowane przez grzyby.pdf
(111 KB)
Konserwacja drewna zabytkowego w Polsce.pdf
(668 KB)
Inne foldery tego chomika:
anatomia dla artystów
badania w konserwacji
dokumentacje
Dokumenty
e_conservationmagazine po ang
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin