WIKTYMOLOGIA
Wiktymologia termin ten pojawił się w larach 40-50 XX w. Za twórcę uznaje się Hansa von Hentinga oraz Bemianina Mendelshona. Zwrócili uwagę na tą problematykę, która była lekceważona (problemy na tle pokrzywdzeń oraz ich skutki i sposoby eliminowania). Henting w swym artykule zwrócił uwagę na rolę ofiary w sytuacji w wyniku której dochodzi do przestępstwa. Mendelson w referacie 1947 w Bularencie „Nowe biopsychospołeczne horyzonty: wiktymologia” (po raz 1 użyto tej nazwy). Jest dziedziną dynamiczną, wyniki badań i rozważań teoretycznych na Międzynarodowych sympozjach kryminalnych. Victima – ofiara, logos- nauka (nauka o ofiarach.
1979 w Münster powołana do życia Światowe Towarzystwo Wiktymologii. W latach 80 przygotowano dokumenty: koncepcje, raporty których celami było wykazanie na konieczność uwzględniania osignięć wiktymologi w ustawodawstwach karnych.
Koncepcje wiktymologi:
● koncepcja wiktymologi ogólnej
● koncepcja pogwałceń praw człowieka
● wiktymologia kryminalna (w latach 80)
jest spór o przedmiot i cel wiktymologi. Obecnie funkcjonuje kilka definicji.
Koncepcja wiktymologi ogólnej w tej koncepcji wiktymologia ujmowana jest jako samodzielna, odrębna dyscyplina naukowa, zajmująca się wszystkimi ofiarami w społeczeństwie niezależnie od źródeł ich pokrzywdzenia. Znajdują się tu ofiary działania sił przyrody (powodzie, huragany, lawiny, trzęsienia ziemi), ofiary działań ludzkich (wojen, nierówności społecznych, wypadków, alkoholizmu czy przestępstw). Przedmiotem badań stają się poszczególne jednostki oraz duże zbiorowości ludzkie. Na duże rozmiary i różnorodność źródeł posługuje się różnymi metodami i miała najmniej zwolenników i była najbardziej krytykowana.
Nowa kryminologia R. Elias zgodnie z którą wiktymologia powinna zajmować się ofiarami pogwałceń praw człowieka oraz ofiara przestępstwa źródłem pokrzywdzeń może być tylko działanie człowieka. Ze względu na polityczny charakter rzeczywistości społecznej kategorie ofiar przestępstw należy poszerzyć o ofiary nadużyć władz.
Koncepcja wiktymologi jako nauka o cierpieniu człowieka Separovic koncepcja ta jest propozycją łączenia 2-ch poprzednich koncepcji. Koncepcja ze względu na zakres przedmiotowy sytuuje się między nimi. Ofiarami które powinny znaleźć się z kręgu zainteresowań wiktymologi są osoby zagrożone, pokrzywdzone lub unicestwione poprzez działanie lub zaniechanie człowieka bądź strukturę organizacyjną bądź instytucję będącą jego wytworem? Zwraca się tu uwagę na cierpienie i krzywdę które są wynikiem interakcji międzyludzkich.
Najwęższa jest koncepcja wiktymologi kryminalnej stworzona przez Pentinga ujmuje on wiktymologię jako subdyscyplinę kryminologii i przedmiotem której są ofiary pokrzywdzone przestępstwem.
Większość współczesnych kryminologów preferuje koncepcję wiktymologi kryminalnej która skierowana jest na ofiarę przestępstwa, system sprawiedliwości oraz społeczne ..redzi na to.
Definicja ofiary
Wiktymologia operuje pojęciem ofiary przestępstwa, która jest rozumiana na 3 sposoby:
1. Najwęższy. Przyjmuje się, że ofiarą przestępstwa jest konkretny człowiek, który ponosi szkodę, doznaje nieuzasadnionej krzywdy lub cierpienia w wyniku popełnionego przestępstwa.
2. Szerszy. Gdzie oprócz jednostki ludzkiej ofiarą jest także grupa lub instytucje porzywdzone lub poszkodowane.
3. Najszerszy. Ofiarą jest jednostka ludzka, instytucja ale również porządek moralny lub prawny, zagrożony, poszkodowany lub zniszczony przez czyn karalny.
W większości systemów prawno-karnych jest brak definicji ofiary przestępstwa. 1985 Deklaracja o podstawowych zasadach sprawiedliwości dla ofiary przestępstw i nadużyć władzy. Pojęcie ofiary „ofiarami są osoby które indywidualnie lub zbiorowo poniosły uszczerbek w zdrowiu fizycznym lub psychicznym, doznały zaburzeń emocjonalnych, strat materialnych lub istotnego naruszania swoich podstawowych praw w wyniku działania lub zaniedbania będącego naruszeniem ustaw karnych obowiązujących w państwach członkowskich w tym również ustaw dotyczących przestępczego nadużycia władzy”. Dana osoba może być uznana za ofiarę niezależnie od tego czy sprawca został ujawniony, zatrzymany, oskarżony lub skazany i niezależni od więzi rodzinnej łączącej sprawcę i ofiarę. Pojęcie ofiara obejmuje również najbliższą rodzinę lub osoby pozostające na utrzymaniu bezpośrednim ofiary i osoby które doznały krzywdy w sytuacji zagrożenia lub zapobiegania wiktymizacji. Ta definicja jest najbliższa najwęższemu ujęciu ofiary przestępstwa. Wynika z niej że ofiarą przestępstwa może być tylko konkretna osoba która została ofiarą przestępstwa.
Polski system prawno-karny posługuje się definicją pokrzywdzonego przestępstwem nie ofiarą przestępstwa. Wiktymologia pojęcie ofiary n pokrzywdzonego przestępstwem nie pokrywa się z prawnym pojęciem pokrzywdzonego przestępstwem, oznaczającym osobę fizyczną lub prawną której dobro prawne zostało narażone bezpośrednio lub zagrożone przestępstwem.
Typologia ofiar w wiktymologi próbowano zaklasyfikować osoby które stały się ofiarami. Mandel wiktyminości oznacza podatność i predyspozycje do stawania sie ofiarą. Uważał, że różni ludzie w różnym stopniu w różnych okolicznościach predysponowani są do tego aby stać się ofiarami różnych przestępstw.
Najczęstsze typy ofiar Henting w poparciu o kryteria biologiczne, psychologiczne i socjobiologiczne narażone na pokrzywdzenie przestępstwem i zaliczył do nich ludzi młodych, kobiety, ludzi starszych, niedorozwiniętych psychicznie lub wykazujących ociężałość umysłową. Do tych typów psychologicznych stworzonych w oparciu o badania empiryczne nad przestępstwami przeciwko osobom zaliczył ofiary: depresyjne, rządne zysku i zachłanne, lubieżne i rozpustne, terrorystyczne otoczenia, samotne oraz uwikłane w szczególnie trudnych sytuacjach.
Ellenberger wprowadził do literatury pojęcie „urodzonej ofiary”. Urodzonymi ofiarami są jednostki które jak gdyby przyciągają przestępców z powodów ich stałych predyspozycji do roli ofiary. Są to osoby wielokrotnie pokrzywdzone przestępstwem. Ofiary recydywiści to inna nazwa – nie odegrała większej roli w wiktymologi ponieważ nie ma określonych cech.
Rola ofiary w procesie wiktymizacji
Większe znaczenie miały badania procesu stawania się ofiarą. Relacje między sprawcą a ofiarą. Obserwowano zachowania ofiary posługują wyjaśnieniu etiologii, poszczególnych przestępstw oraz w jakim stopniu ofiara doprowadziła do własnej wiktymizacji. Przyczynienie sie ofiary do popełnienia przestępstwa w oparciu o badania empiryczne w których jak gdyby ofiara rozpoczyna zdarzenie:Użycie sił fizycznej przeciwko przyszłemu sprawcy, wyciągnięcie broni, prowokowanie sprawcy, wszczęcie kłótni w związku z czym prowokuje lub ułatwia popełnienie przestępstwa (do przestępstwa doszło przez ofiarę). Spowodowało to wiele dyskusji Mendelson mówił wprost o winie ofiary i stopień powinien mieć znaczenie w sposobie karania sprawców. Zwolennikiem ponoszenia odpowiedzialności przez ofiarę Szeifer (twórca koncepcji odpowiedzialności karnej) w której kary powinny być rozłożone między sprawcę a ofiarę w zależności od stopnia. Ofiara może utrudnić wiktymizację.
Wiktymizacja pierwotna to proces stwarzania się ofiarą w wyniku popełnienia przestępstwa jego konsekwencją jest wyrządzenie przez sprawcę szkody ofierze. W zależności od rodzaju przestępstwa może polegać na utracie ... . Doznanie szkody podlegający subiektywnej ocenie dlatego skutki wiktymizacji, pierwotnie ofiara odczuwa indywidualnie. Najczęściej ta okoliczność staje się nagle. Inaczej zwana wiktymizacją bezpośrednią, pośrednią. Dotyczy ona osób bliskich bezpośrednio na jej utrzymaniu oraz osoby które doznały krzywdy w sytuacji zagrożenia lub jej zapobiegnięcia.
Wiktymizacja wtórna jednostka oprócz pokrzywdzenia przestępstwem sprawcy pokrzywdzenia może doznać powtórnie krzywd przez reakcję społeczeństwa na jej wiktymizacje. Wtórne pokrzywdzenie może zostać w skutek reakcji najbliższego otoczenia, w miejscu zamieszkania, pracy czy nauki, gdyż ciekawość, oburzenie czy potępienie środowiska może prowadzić w stosunku do ofiary, efekt stygmatyzacji i może to utrudnić jej powrót do stanu przed popełnieniem przestępstwa. Również organy ścigania i wymierzania sprawiedliwości mogą w sposób niezamierzony krzywdzić ofiarę w sposób wtórny. Efekt może być wywołany przez media poprzez przekazywanie informacji przez media. Zdarza się iż ofiary o wiele bardziej odczuwają skutki wiktymizacji wtórnej niż pierwotnej.
Przestępstwa bez ofiar
Pojęcie to wprowadził E. Schur w latach 60. Rozumie się przez to pojęcie akt dobrowolnej wymiany między osobami dorosłymi silnie pożądanych lecz prawnie zakazanych dóbr i usług np. homoseksualizm, narkomania, aborcja, prostytucja. W swoich rozważaniach zwrócił uwagę iż przestępstwa w przypadku których wątpliwe jest istnienie realnego pokrzywdzenia ofiary uleź powinny dekryminalizacji. Najczęstszym powodem ich kryminalizacji było naruszenie norm moralnych. Zwolennicy koncepcji Schura stopniowo rozszerzali kategorie przestępstw bez ofiar zaliczając do niej również cudzołóstwo, włóczęgostwo, łapownictwo, szpiegostwo, żebractwo, nietrzeźwość publiczną.
Również wysunięto wniosek na podstawie krytycznej analizy ujęcia przestępstwa bez ofiar Bedan za przestępstwo bez ofiar najczęściej uznawał zachowanie człowieka zakazane przez ustawę karną polegające na wymianie dóbr i usług pomiędzy dorosłymi osobami które wyrażają na to zgodę i uważają że taki czyn nie przynosi im szkody i dlatego nie informują dobrowolnie władz o swoim udziale w takiej działalności (czynności). Ma wątpliwości co do możliwości stwarza jednolitej kategorii przestępstwa bez ofiar.
Proponuje przyjąć że z przestępstwem bez ofiar mamy do czynienia wtedy gdy:
1. Ludzie wiedzą co czynią
2. Zgadzają się na to
3. Nikt albo przynajmniej nikt poza uczestnikami w danej aktywności nie jest poszkodowany a mimo to czyn jest zakazany przez ustawę karną.
Falandysz 2-a sposoby ujmowania przestępstwa bez ofiar:
1. Jako kategorię merytoryczną, która obejmuje sytuacje w których czyny nie są społecznie niebezpieczne w stopniu niezbędnym do uznania ich za przestępstwo ale znajdują się w katalogu przestępstw siłą tradycji. Ma na uwadze przestępstwo obyczajowe.
2. Jako kategorię techniczną, które obejmuje sytuacje w których brak jest określonego pokrzywdzonego doznającego szkody przestępstwem i mogącego wnieść skargę lub złożyć zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa. Przestępstwo jest ale nie ma ofiary (osoby) przestępstwa.
Zadania wiktymologii:
1. Diagnoza sytuacji
2. Interpretacja sytuacji
3. Zapobieganie sytuacją niepożądanym
4. Propozycje tworzenia sytuacji pożądanych
Zadania te pokrywają się z celami wiktymologii, a celem jest zabezpieczenie jednostki i innych kategorii społecznych przez przestępstwem. Formą działania jest prognoza oparta na antycypacji mogącego nastąpić zagrożenia i zapobieganie temu zagrożeniu. Wiktymologia spełnia pewną profilaktykę. zadaniem jest również obserwacja i analiza cech ofiary i cech sprawcy, jak i również głownie głęboka wielostronna i wielodyscyplinarna analiza systemu wartości danego społeczeństwa. Chodzi o to aby uzyskać bieżące informacje o tym jaki obszar wartości może być przedmiotem szczególnego pożądania, samo jednak pożądanie jakieś wartości czy ich negacja nie tworzą zjawiska przestępczości, dlatego niezbędne jest posiadanie wiedzy o tym jakie wzory przeciwstawiane są wartością obwiązują w danej kulturze (globalnej, kulturze zbiorowej grup, typów osobowościowych). Jeżeli stwierdza się np. że występuje w społeczeństwie napięcie oczekiwania poprawy warunków bytowych to:
1. że jednoczesna poprawa tych warunków wymaga stosunkowo długiego czasu i wysiłku jednostki
2. jednocześnie wzór osiągania dóbr to przyśpieszone tempo i społeczeństwo nastawione jest na posiadanie możliwie dużej ich ilości i osiągnięcie ich w krótkim czasie
3. a przy tym ideologiom powszechną jest równouprawnienie obywateli
4. że słabo sprecyzowane są i mało skuteczne drogi tych warunków
5. że wspólnota dóbr traktowana jest jako możliwość samowolnej regulacji ich posiadania
6. występuje słaba identyfikacja z celami społecznymi
7. niski poziom wyrobienia społecznego w podziale dóbr
To wówczas odkrywamy istotnie zagrożony obszar życia społecznego w którym z całą pewnością pojawi się przestępstwo samowolnego zagarnięcia mienia na szkodę osób fizycznych czy prawnych. A zatem osoby te poprzez fakt posiadania wartości pożądanych powszechnie, a nie powszechnie osiągalnych narażone są na atak przestępcy.
Rozdział dóbr może również doprowadzić do refleksji, że w samym systemie reglamentacji występuje element wiktymizacji tych którzy stanowią czołówkę społeczną w zakresie posiadani wartości pożądanych powszechnie.
Dlatego celem wiktymologii jest dostarczenie diagnoz i prognoz w zakresie obszarów zagrożenia w celu zapobiegania przestępstwom.
Zadaniem jest sporządzenie bieżących rozpoznań rzeczywistości w której zróżnicowanie potrzeb, wzorów kulturowych, możliwości osiągania dóbr dają zawsze zderzenie kulturowe.
Zdarzenia te nie zawsze mają przebieg konfliktowy. Jeżeli brakuje silnego wzoru powstrzymującego przed samowolą i brakuje społecznej kontroli zachowań można oczekiwać, że potencjał zagrożeń wiktymilizujących będzie duży.
Wiktymologia spełnia zadania w odniesieniu do polityki społecznej i innych dziedzin nauki:
1. Powszechna edukacja społeczna na rzecz rozumienia stosunków społecznych, rozumienia własnej roli w społeczeństwie, własnej odpowiedzialności za nieostrożność i prowokację, ochrony samego siebie przed staniem się ofiarą czynu przestępczego.
2. Powszechna edukacja społeczna, a także instytucjonalne, formalne i nieformalne zabezpieczenia pełnego powrotu poszkodowanej do społeczeństwa w przypadku przestępstw które godzą w godność osobistą i stwarzają problem niezdrowej sensacji wokół osoby ofiary np. ofiara przestępstwa seksualnego.
3. Proces psycho i socjoterapii osobników podatnych na uleganie sytuacją zagrożenia kryminogennego.
Szcegółowymi celami badań wiktymilizacji jest zarówno diagnoza w zakresie zagrożeń ogólnych jak i specyficzne wnioski odnośnie do zagrożeń poszczególnych kategorii demograficznych.
Niezwykle ważne jest zorientowanie się w zakresie zagrożenia jakie niosą z sobą cechy obiektywne człowieka tj płeć, wiek, wgląd zewnętrzny, a także tj zachowania, cechy jak poruszanie się w określonych godzinach w określonym terenie.
Potencjał wiktymologiczny. Rozumie się taki system cech jednostki, grupy, makrostruktury społecznej. Organizacji instytucjonalnej, państwowej oraz cech warunków życia które prowadzą do powstania zagrożenia przestępstwem.
Pola potencjału wiktymilizacji to:
· Cechy kondycji biologicznej osób np. obniżona sprawność fizyczna
· Cechy kondycji psychicznej które mogą powodować, że osoba staje się ofiarą na skutek braku mechanizmów obronnych, agresywności
· Cechy kondycji społecznej mogące powodować, że ofiary stają się osobami które budzą agresję ze względu na osiągnięty status społeczny gwarantuje bezkarność czynu w mniemaniu sprawcy
Cechy pewnych zawodów które przez czynności i okoliczności ich wykonania stwarzają okazję do czynu agresywnego: kierowca taksówki, dozorcy nocni, osoby pracujące samotnie w nocy lub wracają w nocy z pracy
Cechy kondycji ekonomicznej osoby w grupie tej mieści się posiadanie dóbr, dysponowanie przestrzenią i możliwościami osiągnięcia wysokiego statusu ekonomicznego (coś co posiadają).
twilightgirl89