SKRYPT:
Konstytucyjny system organów państwowych
I rok – dr K.Eckhardt
Opracowanie ze strony: http://www.administrare.yoyo.pl/viewtopic.php?p=2034&sid=266359c805e3d769d0c17967ff05b78f
Opracowywali: agniesia611, ankac, CRIS_24, Daria, eliza_86, Ewa, Iwona Idem, justysiaa8, Krynio, marzena84, moni6767a, monika19890, paulinkap19, seika4, sunlight, 34069
Formatowanie dokumentu, uzupełnienie brakującego pytania: l_lojek1. Definicje Konstytucji w znaczeniu formalnym i materialnym
Konstytucja od łac. constituere - urządzać, ustanawiać, regulować
a) w znaczeniu materialnym – to ogół norm prawnych (zarówno prawa pisanego jak i zwyczajowego) regulujących ustrój polityczny i społeczno-gospodarczy państwa.
b) W znaczeniu formalnym – jest to akt prawny o szczególnej treści, zawierający normy prawne wyposażone w najwyższą moc prawną, w szczególny sposób uchwalany i zmieniany.
Art.8 Konstytucji mówi, że:
1. „Konstytucja jest najwyższym prawem RP.
2. jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej”.
2. Szczególna treść Konstytucji.
Szczególna treść Konstytucji wynika z zakresu zagadnień, które mogą być uregulowane jedynie przez przepisy konstytucyjne (tzw. materia konstytucyjna). Należą do nich:
a) Określenie suwerena czyli podmiotu władzy w państwie,
b) Podanie fundamentalnych zasad ustroju politycznego i społeczno - gospodarczego państwa,
c) Podstawowe wolności, prawa i obowiązki obywatelskie,
d) Budowę aparatu władzy,
e) Tryb zmiany konstytucji.
Konstytucje regulujące wyżej wymienione materie nazywane są konstytucjami pełnymi (w odróżnieniu od konstytucji niepełnych – w Polsce zwanych „małymi” – które nie obejmują ich wszystkich).
Konstytucja dzieli się na:
a) Rzeczywiste – oddające aktualny układ sił politycznych w określonym państwie,
b) Fikcyjne – nie oddające takiego układu, pozbawione praktycznego znaczenia.
3. Szczególna moc konstytucji.
Najwyższa moc prawna Konstytucji oznacza, że żadna norma prawna w całym systemie prawa nie może być z nią sprzeczna (aspekt negatywny), a jednocześnie, że wszystkie organy państwa mają obowiązek realizowania postanowień zawartych w przepisach konstytucyjnych (aspekt pozytywny).
4. Szczególna forma konstytucji.
a) Szczególna forma jej uchwalania (demokratyczny lub nie sposób uchwalania). Uchwalanie demokratyczne Konstytucji może następować bezpośrednio – w drodze referendum, bądź pośrednio przez organ specjalnie do tego powołany (konwencja) lub przez parlament specjalnie wyposażony w prawo uchwalenia Konstytucji (konstytuanta). Te 3 sposoby są często łączone.
b) Szczególna forma zmiany – do uchwalenia zmiany Konstytucji konieczna jest kwalifikowana większość głosów w Sejmie (2/3) oraz bezwzględna w Senacie, przy wymaganym quorum co najmniej połowy ustawowej liczby odpowiednio posłów i senatorów. Konstytucja sztywna (w odróżnieniu od elastycznej) stawia szczególne wymagania dotyczące swej zmiany.
Szczególnie utrudnione jest uchwalanie ustawy o zmianie przepisów rozdziałów I (określającego zasady ustroju), II (regulującego problematykę praw, wolności i obowiązków człowieka i obywatela) oraz właśnie XII (o zmianie Konstytucji).
c) Szczególna systematyka – czyli wewnętrzny układ jej treści, podzielenie Konstytucji na rozdziały, artykuły, ustępy.
5. Systemy kontroli konstytucyjności. Konstytucja pełna i niepełna, sztywna i elastyczna, rzeczywista i fikcyjna.
Sądowa ochrona Konstytucji polega na działalności niezawisłych organów państwowych, prowadzonej wg sformalizowanej procedury, a mającej na celu wiążącą ocenę zgodności norm prawnych z Konstytucją.
Istnieją dwa główne modele ochrony konstytucyjności, rozróżnienie na podstawie kryterium podmiotowego:
1. model amerykański- model kontroli sprawowanej przez sądy powszechne ma charakter zdecentralizowany, co oznacza, że kontrola wykonywana jest przez wszystkie sądy, w związku z rozpatrywanymi sprawami. Sąd uznając niekonstytucyjność normy prawnej pomija ją przy wydawaniu orzeczenia w danej sprawie. Nie powoduje to jednak formalnego uchylenia normy, która wciąż może być podstawą innych rozstrzygnięć.
2. model europejski (kontynentalny)- model kontroli sprawowanej przez sądy konstytucyjne. Jest to kontrola scentralizowana, dokonywana tylko przez jeden specjalny organ sądowy (sąd konstytucyjny) pozostający poza zwykłą strukturą sądownictwa. Orzeczenie tego sądu stwierdzające niezgodność z Konstytucją badanej normy, prowadzi do jej wyeliminowania z systemu prawa. Dominuje więc kontrola abstrakcyjna i bezwzględny charakter orzeczeń. Pierwszy na świecie tego rodzaju organ to utworzony w 1920 r. austriacki Trybunał Konstytucyjny.
Kontrola konstytucyjności jest podstawową funkcją Trybunału Konstytucyjnego. Polega ona na badaniu zgodności:
- umów międzynarodowych ratyfikowanych za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie z Konstytucją,
-ustaw z Konstytucją i umowami międzynarodowymi ratyfikowanymi za zgodą wyrażoną w ustawie,
-przepisów prawa wydawanych przez centralne organy państwowe z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami.
Kontrola konstytucyjności ze względu na moment dokonywania kontroli:
a) następcza - dokonywana po wejściu w życie aktu normatywnego,
b) uprzednia (prewencyjna)- dokonywana, gdy akt jeszcze nie obowiązuje.
W Polsce dominuje kontrola następcza.
Konstytucja pełna zawiera:
a) określenie suwerena czyli podmiotu władzy w państwie,
b) podanie fundamentalnych zasad ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego państwa,
c) podstawowe wolności, prawa i obowiązki obywatelskie,
d) budowę aparatu władzy,
e) tryb zmiany konstytucji
Konstytucje niepełne- tzw. "małe" - są uchwalane kiedy państwo zmienia ustrój lub panują stosunki rewolucyjne.
Konstytucja sztywna- to taka, która stawia szczególne wymagania dotyczące swej zmiany(w Polsce obowiązuje Konstytucja sztywna).
Konstytucja elastyczna- to taka, która może być zmieniana w trybie przewidzianym dla uchwalenia każdej "zwykłej" ustawy.
Konstytucja rzeczywista- oddający aktualny układ sił politycznych w określonym państwie,
Konstytucja fikcyjna- nie oddająca takiego układu, pozbawiona praktycznego znaczenia.
6. Tryb przygotowania i uchwalenia Konstytucji z 2 kwietnia 1997r.
Tryb przygotowania i uchwalenia konstytucji z 2 kwietnia 1997r. ustaliła specjalna ustawa konstytucyjna z 23 kwietnia 1992r. (Mała Konstytucja), zgodnie z którą prawo inicjatywy konstytucyjnej przysługiwało Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego składającej się z 46 posłów i 10 senatorów czyli grupie 56 członków Zgromadzenia Narodowego, Prezydentowi RP, a po nowelizacji w 1994r. – grupie co najmniej 500tys. Osób posiadających prawo wyborcze do Sejmu.
Konstytucja miała być uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe a następnie przyjęta w referendum. W oparciu o wyżej wymienioną ustawę powołano w październiku 1992r. Komisję Konstytucyjną. Wpłynęło do niej 7 projektów ustawy zasadniczej spełniających wymogi prawa. We wrześniu 1994r. odbyło się pierwsze czytanie, w lutym i marcu 1997r. drugie, w którym wymaganą większością głosów (2/3) uchwalono ją. Prezydent zaproponował 41 poprawek, z których w trzecim czytaniu przyjęto 31. Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997r. przyjęło ostatecznie Konstytucję. Trzy miesiące po ogłoszeniu konstytucja weszła w życie (17 października 1997r.)
7. Systematyka Konstytucji RP.
Systematyka konstytucji – jest to wewnętrzny układ jej treści, odpowiednie usystematyzowanie jej postanowień według z góry przyjętych założeń klasyfikacyjnych.
a) Systematyka ogólna – polega na podziale Konstytucji na rozdziały,
b) Systematyka szczegółowa – podział rozdziałów na artykuły, punkty, ustępy
Konstytucja RP zbudowana jest ze wstępu (preambuły) i 13 rozdziałów:
I. Rzeczpospolita
II. Wolność, prawa i obowiązki człowieka i obywatela
III. Źródła prawa
IV. Sejm i Senat
V. Prezydent RP
VI. Rada Ministrów i administracja rządowa
VII. Samorząd terytorialny
VIII. Sądy i Trybunały
IX. Organy kontroli państwowej i ochrony prawa
X. Finanse publiczne
XI. Stany nadzwyczajne
XII. Zmiana konstytucji
XIII. Przepisy przejściowe i końcowe
8. Pojęcie zasad naczelnych konstytucji.
W doktrynie prawa konstytucyjnego nie występuje jednolita definicja zasad naczelnych konstytucji. Generalnie można powiedzieć, że mianem naczelnych zasad konstytucyjnych określa się różnorodne sformułowania ustawy zasadniczej, którym walor zasady przypisuje się ze względu na ich wagę oraz tradycję nazewniczą, ukształtowaną w doktrynie i orzecznictwie (P. Sarnecki).
Zasady naczelne Konstytucji z 2 kwietnia 1997r. to:
- republikańskie formy rządów
- demokratycznego państwa prawnego
- suwerenności narodu
- podziału i równowagi władz
- pluralizmu politycznego
- parlamentarno – gabinetowego systemu rządów
9. Zasada republikańskiej formy rządów.
Monarchistycznym formom państwa przeciwstawiana jest forma republikańska uznająca za suwerena naród. Polska jest republiką. Następuje więc wybór głowy państwa na kadencję (5lat). Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997r. stosuje nazwę „Rzeczpospolita” raz jako określenie nazwy państwa, a raz jako określenie ustroju politycznego państwa.
Art. 1. Konstytucji mówi, że:
„Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli”.
Z takiego pojmowania państwa wynikają dla obywateli obowiązki wobec Rzeczpospolitej (obowiązek wierności, obrony). Obywatele zobowiązani są również do wzajemnej pomocy i solidarności z innymi. Z kolei Rzeczpospolita musi dbać o bezpieczeństwo swych obywateli, nieść im pomoc, gwarantować należne prawa oraz swobody. Państwo będące Rzeczpospolitą nie może być stojącym ponad obywatelami aparatem władzy, lecz obywatelską wspólnotą polityczną, wspólnym dziedzictwem narodu.
10. Zasada suwerenności Narodu.
Zasada suwerenności narodu wywodzi się z idei społecznej umowy J.J.Rousseau, który pod pojęciem władzy suwerennej rozumiał władzę tzw. woli powszechnej. Wg Rousseau: lud ma prawo do stanowienia prawa, wola ludzi jest najważniejsza, istnieje demokracja bezpośrednia.
Zasada ta sprowadza się do tego, że władza najwyższa w państwie znajduje się w rękach narodu rozumianego jako ogół obywateli RP, bez względu na ich przynależność narodową.
W doktrynie prawa konstytucyjnego przyjmuje się, że współcześnie, z tytułu suwerenności narodu przysługują obywatelom trzy rodzaje uprawnień:
- do wybierania podstawowych organów państwa
- do wyrażania swoich opinii w przedmiocie rządzenia państwem
- do współdecydowania z organami państwa w procesie rządzenia.
11. Instytucje demokracji bezpośredniej.
Instytucje demokracji bezpośredniej, czyli formy bezpośredniego sprawowania władzy to:
1) Zgromadzenie ludowe (parlament)
2) Referendum
Rodzaje referendum:
a) Ze względu na wymagalność przeprowadzenia:
- obligatoryjne
- fakultatywne
b) Ze względu na moc wiążącą:
- wiążące
- opiniodawcze
c) Ze względu na zasięg terytorialny:
- ogólnokrajowe
- lokalne
- konstytucyjne i inne
Plebiscyt
3) Weto ludowe
4) Inicjatywa ludowa
a) Inicjatywę bezpośrednią
b) Inicjatywę pośrednią
c) Inicjatywę konstytucyjną
d) Inicjatywę ustawodawczą
5) Inicjatywa sformułowana i niesformułowana
12. Referendum ogólnokrajowe.
W sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa może być przeprowadzone referendum ogólnokrajowe, które ma prawo zarządzić Sejm (460 posłów – ustawowa liczba), bezwzględną większością głosów (50%+1) lub Prezydent RP za zgodą Senatu (100 senatorów – liczba ustawowa) wyrażoną bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej polowy ustawowej liczby senatorów. Większość kwalifikowana wynosi 2/3.
Referendum może być ważne (stwierdza o tym Sąd Najwyższy) lecz nie musi być wiążące (musi wziąć udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania).
Zasady i tryb przeprowadzania referendum określa ustawa.
13. Definicja, funcie i klasyfikacja partii politycznych.
Partia polityczna – to zorganizowana grupa osób, dobrowolnie zrzeszonych, wyznających podobne zasady polityczne wyrażone w programie, będącym podstawą działalności zmierzającej do zdobycia lub utrzymania władzy w państwie. Partie polityczne są uznaną i konieczną instytucją życia w państwie.
Funkcje partii politycznych:
a) Artykulacyjna
b) Kreacyjna
c) Integracyjna
d) Rządzenia
Klasyfikacja partii politycznych:
a) Ze względu na sposób kierowania
- zdecentralizowana
- zcentralizowane
b) Ze względu na kryterium strukturalne i organizacyjne
- kadrowe
- masowe
c) Ze względu na kryterium programowe
- światopoglądowe
- interesu
- klasowe
- patronażu
d) Ze względu na inne podziały
- rewolucyjne
- reformistyczne
- konserwatywne
- reakcyjne
Ustawowy podział to:
- rządzące
- opozycyjne
Istnieje także podział na:
- lewicowe
- centralne
- prawicowe
14. Systemy partyjne – pojęcia, typologia.
System partii politycznych – jest to układ pomiędzy legalnie działającymi partiami politycznymi.
Z punktu widzenia ilościowego wyróżnia się systemy:
a) Monopartyjne:
- partii dominujących
- partii hegemonicznych
b) Dwupartyjne
- wymieniają się władzą
- duża stabilizacja państwa
c) Wielopartyjne – żadna z partii nie ma takiej władzy żeby rządzić
15. Prawna regulacja działalności partii politycznych.
Zakazane jest prowadzenie przez partie działalności gospodarczej oraz przeprowadzania zbiórek publicznych. Aktualnie obowiązujące przepisy zezwalają na tworzenie majątku partii wyłącznie ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów.
Wprowadzone jest także finansowanie partii z budżetu państwa w postaci rocznej subwencji. Do subwencji takiej – przeznaczonej na działalność statutową – mają prawo te partie polityczne, które startując w wyborach do Sejmu samodzielnie otrzymały w skali kraju co najmniej 3% ważnie oddanych głosów, albo w ramach koalicji wyborczej – 6%. Jest to proporcjonalne do większości uzyskanych głosów.
Dotacja – przysługuje partiom za każdy uzyskany mandat posła i senatora.
Sposoby tworzenia partii politycznych:
- administracyjny – administracja państwa jako organ wyrażający zgodę
- ewidencyjny – przez zgłoszenie do ewidencji (nie ma obowiązku rejestracji)
- rejestracyjny – legalność działalności musi być zarejestrowana i akceptowana przez organ sądowy.
W Polsce obowiązuje ustawa z 27 czerwca 1997r. o partiach politycznych.
16. Idea podziału władzy Karola Monteskiusza.
Na teorię podziału władzy opracowanej przez Monteskiusza (XVIIIw.) składał się 3 zasady:
a) Zasada społecznego podziału władzy, sprowadzająca się do uznania konieczności zapewnienia wszystkim stanom i warstwom społecznym wpływu na władzę państwową
b) Zasada funkcjonalno – organizacyjnego podziału władzy, w myśl której należało wyróżnić 3 rodzaje władzy: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą i przydzielić ją odrębnym organom państwowym.
c) Zasada równowagi i wzajemnego hamowania władz – polegająca na takim ułożeniu stosunków między trzema rodzajami władzy, aby żadna z nich nie uzyskała przewagi nad drugą, czyli konstytucyjna kontrola poszczególnych władz: „zbyt dużo władzy skupionej w jednym ręku grozi niebezpieczeństwem dla państwa”.
17. Zasada podziału władzy w Konstytucji RP.
Przywrócenie zasad podziału władzy nastąpiło w Polsce na gruncie Małej Konstytucji z 1992r. Konsekwentnie utzymuje ją także Konstytucja z 2 kwietnia 1997r., stwierdzając w
Art. 10:
1. ""Ustrój RP opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej.
2. Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, władzę wykonawcza Prezydent RP i Rada Ministrów, a władzę sadowniczą sady i trybunały".
Tak więc zasada trójpodziału władzy opiera się na:
- wyodrębnieniu w państwie trzech władz: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą,
- każdej z nich odpowiada aktywność wyodrębnionych organów panstwowych,
- obowiązuje niepołączalność tych władz,
- mechanizm stosunków między władzami ma zapewnić wzajemne oddziaływanie i hamowanie.
18. Zasada dwuizbowości.
Art. 95 Konstytucji stanowi:
1. "Władzę ustawodawczą w RP sprawują Sejm i Senat,
2. Sejm sprawuje kontrolę nad działalnością Rady Ministrów w zakresie określonym przepisami Konstytucji i ustaw".
Przyjęty w Polsce system dwuizbowosci parlamentu okreslany jest mianem dwuizbowości nierównorzędnej(nierównowaznej), polegającej na tym, że jedna z izby (Senat) ma węższe uprawnienia niż druga (Sejm) i znaczna część jej kompetencji mieści się w zakresie działania drugiej, a ponadto w przypadku różnicy zdań między izbami decyduje stanowisko tej drugiej.
19. Zasada parlamentarnego systemu rządów.
Konstytucjonalisci określają funkcjonujący w Polsce system rządów jako, tzw. zracjonalizowany system parlamentarny. Przewaga parlamentu w systemie organów panstwowych została podkreślona w uznaniu Sejmu i Senatu (władzy ustawodawczej) za jedyne przedstawicielskie organy narodu:
Art. 104 Konstytucji stanowi:
"Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców".
Istota tego systemu opiera się m.in. na nastepujacych cechach:
- istnieje polityczna nieodpowiedzialność głowy państwa przed parlamentem, czego konsekwencją jest fakt, żenie może ona stanowić aktów urzędowych bez wiedzy i zgody członków rządu (ministra i premiera),
- rząd powoływany jest przez głowę państwa (najpierw powoływany jest szef rządu, a następnie na jego wniosek pozostali członkowie gabinetu),
- istnieje dualistyczna egzekutywa, w ramach której rząd (ministrowie) ponoszą odpowiedzialniść polityczną, solidarnie i indywidualnie, wyłącznie przed parlamentem,
- rząd musi posiadać zaufanie polityczne większości parlamentu, a jego utrata skutkuje ustąpieniem parlamentu,
- funkcjonowanie zinstytucjonalizowanej opozycji (zasada jednopartyjności lub systemu partii hegemonicznej wyklucza system parlamentarno- gabinetowy).
20. Powszechnie obowiązujące źródła prawa w RP.
Hierarchicznie uporządkowany, wzajemnie powiązany i wewnętrznie spójny zespół aktów, tworzy system źródeł prawa w RP.
1. Źródła o zasiegu ogólnokrajowym- sąnimi zgodnie z art. 87 Konstytucji:
- Konstytucja
- ustawy
- ratyfikowane umowy miedzynarodowe
- rozporządzenia
a także:
- ustawy konstytucyjne uchwalane w trybie przewidzianym dla zmiany Konstytucji
- rozporządzenia z mocą ustawy wydawane przez Prezydenta w czasie stanu wojennego
2.Akty prawa miejscowego, ustanawiane przez organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji rządow...
angren