WOLNY RYNEK
RYNEK I RÓWNOWAGA RYNKOWA.
Rynkiem nazywa się zespół warunków doprowadzających do kontaktu między kupującymi i sprzedającymi, które zachodzą w procesie wymiany dóbr i usług. Część podmiotów uczestniczących w tym procesie reprezentuje podaż (producenci) zaś część popyt (konsumenci). Aby na rynku panowała równowaga popyt na dobra i usługi zgłaszany przez konsumentów musi być równy podaży. Zatem ilość produkowanych dóbr i ich cena nie są przypadkowymi liczbami ale są wynikiem wzajemnych oddziaływań nabywców
i sprzedawców na rynku. Przedstawiając na jednym rysunku popyt na dany towar i jego podaż można spotkać się z jedną z trzech sytuacji:
q Nadwyżka popytu nad podażą mająca miejsce wtedy gdy konsumenci zachęceni dobrą ceną danego towaru zgłaszają popyt większy niż ilość oferowana przez producentów.
q Nadwyżka podaży nad popytem występująca gdy producenci przy danej cenie rynkowej oferują większą ilość dobra niż jest na niego zapotrzebowanie.
q Równowaga rynkowa osiągana jest przy cenie równowagi czyli takiej cenie, która skłania producentów do produkowania ilości dobra równej ilości zgłaszanego popytu na nie.
Tak więc sytuacja na rynku zależy od poziomu ceny, która skłania jego uczestników do podejmowania takich a nie innych decyzji.
WOLNY RYNEK I ALOKACJA OGRANICZONYCH ZASOBÓW.
Obecnie wolny rynek jest uważany za jeden z najlepszych mechanizm regulujący działanie gospodarki. Cechą charakterystyczną wolnego rynku jest spontaniczność
i autonomia wobec państwa, które nie ma na nań żadnego wpływu. W gospodarce wolnorynkowej państwo nie decyduje o wysokości cen, podaży i warunkach transakcji (poprzez np. cenę minimalną, limity produkcyjne, koncesje) Tak więc wolny rynek to przestrzeń wymiany dóbr i usług, gdzie odpowiedź na pytania: co, jak i dla kogo produkować są wyłącznie wypadkową nieregulowanych decyzji autonomicznych podmiotów gospodarczych. W gospodarce rynkowej odpowiedź na pytanie o alokację zasobów czyli na wyżej postawione pytania jest rozstrzygana za pomocą mechanizmu cenowo - rynkowego.
O tym co będzie produkowane rozstrzygają konsumenci za pomocą pieniądza zaś producenci kierowani chęcią zysku skłaniają się do produkcji tych dóbr, które dadzą im wyższy zysk.
O tym jak są wytwarzane różne rzeczy decyduje koszt produkcji. Przedsiębiorstwo wybiera zawsze taką metodę produkcji, która pozwala mu na minimalizację kosztów lub maksymalizację zysków. O tym dla kogo wytwarzać decyduje natomiast popyt i podaż na rynkach czynników produkcji czyli rynkach pracy kapitału i ziemi.
"NIEWIDZIALNA RĘKA RYNKU".
Idea głosząca, że system wolnego rynku może rozstrzygać o alokacji zasobów wywodzi się od szkockiego filozofa i ekonomisty Adama Smith'a. W swym dziele "Bogactwo narodów" dowodził, że jednostki są prowadzone tzw. "niewidzialną ręką"
w kierunku takich działań, które służą celom społeczeństwa. Nie robią tego jednak
z altruistycznych pobudek ale kierowani egoistycznym dążeniem do własnego dobra w swym postępowaniu prowadzeni są przez "niewidzialną rękę" dzięki czemu przyczyniają się również do "możliwie najlepszego" dobra innych. Poprzez "niewidzialną rękę" rynku Smith stara się wykazać, że mechanizm rynkowy jest zdolny do samodzielnej regulacji procesu zaspokajania potrzeb społecznych i tym samym odrzuca konieczność interwencjonizmu
i protekcjonizmu państwowego, jako warunków realizacji interesu publicznego.
DLACZEGO WOLNY RYNEK??
Z wolnym rynkiem mamy do czynienia wtedy gdy wszystkie podmioty działające na rynku mają zagwarantowaną wolność w zakresie działalności gospodarczej. Uczestnicy rynku mogą podejmować autonomiczne decyzje, na które wpływu nie ma państwo (np. przez udzielanie koncesji). Konkurencja jest zatem eliminowana w sposób naturalny. Poza tym wszystkich obowiązują te same zasady, nikt nie ma wpływu na cenę rynkową gdyż ta zależy od popytu i podaży. Skrajnym przypadkiem wolnego rynku jest monopol, w którym jeden producent opanowując cały rynek danego dobra, ustala warunki jego wymiany (cena) oraz kontroluje całą podaż danego dobra. Formą pośrednią wolnego rynku jest natomiast konkurencja monopolistyczna, w której funkcjonuje kilku producentów mających wpływ na sytuacje rynkową.
KONKURENCJA DOSKONAŁA JAKO TEORETYCZNY MODEL OPISUJACY ZAŁOŻENIA WOLNEGO RYNKU.
Konkurencja doskonała jest modelem teoretycznym , który opisuje w sposób najtrafniejszy założenia wolnego rynku. Jej cechą charakterystyczną w odróżnieniu od innych form jest przekonanie uczestników rynku ( zarówno sprzedających jak i kupujących), że ich indywidualne decyzje nie mają wpływu na kształtowanie się ceny danego dobra gdyż ta jest kształtowana przez grę popytu i podaży. Zatem producenci nie mają bodźców do tego, aby zmieniać cenę swoich produktów. Podwyższenie ceny spowoduje stratę spowodowaną tym, że nabywcy będą mieli dostępną wystarczającą ilość produktów od konkurentów po niższej cenie. Obniżając natomiast cenę producent także ponosi straty, gdyż sprzeda swój produkt po niższej cenie a przecież mógłby go sprzedać po wyższej cenie rynkowej. Poza tym istnieje jeszcze kilka warunków, które muszą być spełnione jeśli na rynku ma zaistnieć konkurencja doskonała. Należą do nich:
q Duża liczba sprzedających i kupujących - gwarantuje to, znikomy udział każdego podmiotu w popycie i podaży i tym samym brak wpływu na cenę rynkową.
q Doskonała informacja rynkowa - zarówno kupujący jak i sprzedający posiadają pełną informację o produkcie i jego cenie.
q Jednorodność produktu - dobra wytwarzane przez poszczególnych producentów są identyczne, dlatego konsumentom jest obojętne od kogo je kupią.
q Swoboda wejścia i wyjścia z branży - założenie firmy i jej likwidacja nie ma ograniczeń, gdyż nie istnieją żadne bariery wejścia ani wyjścia na rynek. Dzięki temu przy zwiększonym zapotrzebowaniu na dany towar producenci będą mogli zwiększyć podaż, a przy zmniejszonym popycie wycofać się nie ponosząc dodatkowych strat.
Przedsiębiorstwo wolnokonkurencyjne osiąga optymalną wielkość produkcji gdy koszt krańcowy jest równy cenie (która równa się utargowi krańcowemu).
Punkt A jest punktem optymalnej produkcji przedsiębiorstwa ,w którym osiąga ono maksymalny zysk. Warunkiem utrzymania się na rynku konkurencyjnym w krótkim okresie jest uzyskanie przeciętnych kosztów zmiennych (PKZ ) poniżej ceny rynkowej p, a w długim okresie - przeciętnych kosztów całkowitych (PKC) poniżej ceny rynkowej. Przedstawiony rysunek ukazuje sytuacje w której, firma osiąga straty ale może funkcjonować w krótkim okresie, gdyż cena równa jest PKZ a więc je pokrywa. Przedsiębiorstwo musi jednak zaprzestać produkcji - mówi się w tej sytuacji, że wychodzi ono z rynku. W długim okresie firma nie ma kosztów stałych , wszystkie koszty są zmienne. Konkurencja na rynku doprowadza do tego, ze firma osiąga równowagę w punkcie gdzie KK zrównuje się z UK oraz z PKZ.
Układ sił na wolnym rynku możliwy jest także w postaci konkurencji monopolistycznej, a nawet wg. niektórych teorii społeczno-ekonomicznych - oligopolu czy monopolu naturalnego.
Konkurencja monopolistyczna – jest powszechnie występującą formą na rynku. Cechą charakterystyczną jest ograniczona liczba producentów na rynku choć jest ona stosunkowo duża. Krzywe popytu na produkty są wysoce elastyczne, dlatego też zmiana rozmiarów produkcji ma wpływ na poziom ceny. W konkurencji monopolistycznej istnieje konkurencja zarówno cenowa jak i na polu cech produktu. Każdy produkt ma określone cechy, których nie ma inny. Producent ma ograniczoną kontrolę nad ceną. Konkurencja odbywa się głównie na poziomie reklamy, promocji, także przez doskonalenie wyrobów, różnicowanie wyglądu, sprawność obsługi i napraw. Wejście na rynek nie jest łatwe, potrzebny jest duży kapitał do promocji.
Monopol - cechą charakterystyczną tej struktury rynkowej jest występowaniem na rynku tylko jednego dostawcy danego towaru, który kontroluje podaż i cenę oraz istnienia ogromnych barier wyjścia na rynek ( jak np. koszty, patenty), które uniemożliwiają wejście innym formom rozpoczęcie działalności gospodarczej.
Istnieją trzy typy monopoli:
· państwowy - pojawiający się wtedy gdy państwo ustanawia prawa pozwalające świadczyć usługi lub produkować określony rodzaj towarów tylko jednemu podmiotowi ( przykładem może być chociażby monopol spirytusowy );
· wymuszony - powstaje wówczas gdy jeden z producentów danego towaru czy usługi osiąga taką pozycję na rynku, że funkcjonowanie innych producentów jest niemożliwie gdyż grozi im bankructwo;
· naturalny - wynikający z natury dostarczanej usługi czy towaru, najczęściej jest to podyktowane względami natury technicznej ( przykładem mogą być usługi telekomunikacyjne);
Oligopol - jest strukturą rynkową, w której działa co najmniej dwóch producentów. Z reguły rynek oligopolistyczny jest rynkiem złożonym z niewielkiej liczby firm, w których decyzje co do wysokości cen są ode siebie uzależnione. Najtrafniej zachowanie oligopolu wyjaśnia teoria gier, w której myśl uczestnicy rynku obserwują strategię cenową konkurenta i dostosowują się do niej. W oligopolu istotne znaczenie mają bariery wejścia na rynek, które są na tyle znaczne, że właściwie nowe przedsiębiorstwo ma małe szanse wejść do branży m.in. ze względu na rodzaj produktów, których produkcja jest właściwa dla oligopoli (zróżnicowane lub jednorodne produkty np. stal czy samochody)
UŁOMNOŚCI WOLNEGO RYNKU.
Zapoznając się z twierdzeniami Smith 'a o samoregulującym się rynku i zbędności ingerencji państwa nie można oprzeć się wrażeniu, że wolny rynek jest ostoją ładu i porządku. Trzeba jednak pamiętać, że "niewidzialna ręka" rynku może dla gospodarki być w dużym stopniu szkodliwa, gdyż ma "ułomności" do , których m.in. należą:
q Brak doskonałej konkurencji oraz działanie oligopoli i monopoli co wpływa negatywnie na dochody konsumentów i funkcjonowanie innych producentów.
q Procesy globalizacji gospodarki światowej, które są szkodliwe dla krajów słabo rozwiniętych przez doprowadzanie ich do jeszcze większej biedy i rozwarstwień społecznych. Z globalizacji największą korzyść osiągają państwa dobrze rozwinięte w ,których działają firmy trans - narodowe przyczyniające się do rozrostu rynków finansowych.
q Cykliczny rozwój gospodarki, przejawiający się raz w nadmiernym ożywieniu gospodarczym a następnie stagnacji.
q Konieczność pobudzania innowacyjności gospodarki. Przedsiębiorcy często nie są w stanie ponieść wysokich kosztów jakich wymagają badania naukowo - techniczne, a bez tego wzrost gospodarczy jest niemożliwy.
q Nierówności podziału dochodów pomiędzy jednostki. Problem ten dotyka w szczególności tych, którzy nie potrafią odnaleźć się w rzeczywistości wolnorynkowej i nie mogą sprostać wymaganiom, które ta im stawia.
q Efekty zewnętrzne przejawiające się w tym, że przedsiębiorstwa narzucają innym pewne koszty lub niekiedy korzyści przy czym ci wspomniani inni nie ponoszą właściwych kosztów ani nie otrzymują zapłaty. Przykładem może być zanieczyszczenie środowiska, do którego przykłada się wielu przedsiębiorców.
Z powyżej wymienionych przykładów ułomności wolnego rynku, wynika, że potrafi on często zawodzić i działać nieefektywnie co skłania do przekonania o konieczności ingerencji państwa na rynku. W rzeczywistości zatem nie ma kraju, w którym państwo nie miałoby zupełnie żadnego wpływu na gospodarkę. W większości państw występuje gospodarka mieszana z przewagą gospodarki nakazowej albo wolnorynkowej. Nawet
w takim kraju jak Stany Zjednoczone, gdzie hasła wolnego rynku są chętnie głoszone
i istnieje bardzo duża swoboda gospodarcza, dostrzec można znaczną ingerencję państwa jak chociażby w sferze regulacji rynków czy redystrybucji dochodów za pomocą płatności transferowych i podatków.
Zatem model wolnego rynku należy uważać za mechanizm, który nie sprawdza się do końca w praktyce, gdyż jak pokazuje rzeczywistość mechanizm wolnorynkowy nie potrafi sprostać samodzielnie wszystkim problemom jakie pojawiają się w gospodarce. Dlatego też nie można całkowicie odrzucić pomocy ze strony państwa, które niejednokrotnie potrafi zapobiegać "ułomnościom" wolnego rynku w sposób bardzo skuteczny.
Literatura:
q Begg D., Fisher S., Dornbusch R.: Mikroekonomia. PWE. Warszawa. 1998.
q Samuelson P., Nordhaus W,: Ekonomia 1. PWN. Warszawa. 1995.
1
buba_357