- 64 -
WYKŁAD 1 GOSPODARCZE ZNACZENIE BYDŁA.
Celem produkcji zwierzęcej jest maksymalizacja potencjału produkcyjnego, jak też optymalnego wykorzystania pomieszczeń, bazy paszowej, zapewnienie dobrostanu zwierzętom.
CHÓW - zespół czynności wykonywanych przez człowieka w celu wykorzystania zdolności zwierzęta do wytworzenia produktów niezbędnych ludziom:
· Przyżyciowo – mleko, siła pociągowa (bawoły, bydło);
· Poubojowo - mięsa, tłuszcze, kości, hormony, jelita, skóry, rogi;
Chów uwzględnia rozród, odchów młodych zwierząt oraz czynności związane z utrzymaniem, pielęgnacją i żywieniem zwierząt.
HODOWLA - to zespół zabiegów zmierzających do korzystnej zmiany struktury genetycznej puli genowej stada zwierząt, wyrażającej się wzrostem wydajności kolejnych pokoleń. Celem hodowli jest stałe doskonalenie stada. Obejmuje takie metody hodowlane jak:
· Selekcja
· Dobór par do rozpłodu
· Kojarzenie
· Krzyżowanie
Wszystkie te metody zmieniają frekwencje (częstotliwość) genów i genotypów w populacji. Hodowla bydła jest nierozerwalną gałęzią rolnictwa. Są to cenne produkty.
Udomowienie bydła nastąpiło 8-10 tys. lat temu - Mezopotamia, Indie, Egipt, środkowa i północna Europa. Bydło było przedmiotem kultu i czci. W początkowej fazie hodowla bydła polegała na selekcji na takie cechy behawioralne jak: brak lękliwości przed człowiekiem, rozmnażanie w warunkach stworzonych przez człowieka.
Późniejsze metody użytkowania bydła:
· Mleczne
· Juczne Od 4 -5 tys. lat
· Pociągowe
Poszczególne rasy bydła nie różniły się między sobą. Selekcję prowadzono na cechy przebywania z człowiekiem i na cechę związaną z wytrzymałością na głód. XII- XIII w. wprowadzono utrzymanie oborowe – jest związane z wynalezieniem i zastosowaniem kosy. Pomieszczenia małe, ciasne, wilgotne. Zimą żywienie słomą, liśćmi. W tych czasach nazywano bydło ogonowym, gdyż na wiosnę wycieńczone nie mogły wyjść o własnych siłach z pomieszczeń.
Następne cechy , na które prowadziło się selekcję:
· Wydajność mleka;
· Mięsność;
Gdyż przynosiły zysk hodowcy. Duży nacisk na te cechy kładziono po II wojnie światowej. Pominięto cechy adaptacyjne (funkcjonalne, II - rzędowe), cechy które pozwalają długo produkować np. zdrowotność, dobra płodność. Wysoka wydajność nie idzie w parze z dobrą płodnością. Dążność do maksymalnej laktacji spowodowały skrócenie długości użytkowania krów. Postęp hodowlany, poprawa żywności i warunków utrzymania spowodowała wzrost wydajności z 400l w laktacji do 7-10 tys. l mleka. Wydajność wzrosła nawet 20- krotnie.
Wśród wszystkich zwierząt bydło zajmuje najbardziej znaczącą rolę pod względem ilości sztuk, ilości produkcji uzyskiwanej od zwierząt. Obecnie na świecie pogłowie bydła wynosi 1.13 mld sztuk na świecie.
Bydło jest uważane za głównego dostarczyciela metanu (efekt cieplarniany). Na całym świecie bydło reprezentowane jest przez 300 różnych ras. Początkowo używane jako siła pociągowa - do uprawy roli oraz do produkcji mleka. Ten fakt przyczynił się do powstania kultu świętej krowy. Tylko zwierzęta chore i stare były zabijane.
Historia mięsnego użytkowania jest krótsza - 250 lat. Początkowo wykorzystywano mleko owcze i kozie dopiero później zaczęto spożywać mleko krowie. W starożytności znano już śmietanę, ale nie potrafiono wyprodukować masła.
Wartość odżywcza mleka
Mleko zawiera ok. 13% s.m. 1 litr pełnego mleka pokrywa zapotrzebowanie dobowe człowieka wykonującego pracę w:
· 100% na tłuszcz;
· 50% na białko zwierzęce;
· ponad 100% na wapń;
· 90% na witaminę B2, potas, magnez, witaminę A, C;
· Niedobór żelaza i miedzi.
Pijąc mleko zapobiega się osteoporozie, krzywicy u dzieci, zmniejsza niebezpieczeństwo występowania nowotworów jelita grubego, zmniejsza się częstotliwość występowania zawałów serca (nienasycone kwasy tłuszczowe- zmniejszony poziom cholesterolu). Kłopotliwa w mleku jest laktoza (cukier mlekowy), która powoduje uczulenie. Laktoza jest składnikiem energetycznym centralnego układu nerwowego w trakcie wzrostu i rozwoju noworodków. W przewodzie pokarmowym przekształca się w kwas mlekowy, który sprzyja odbudowie flory bakteryjnej.
Produkty pochodzące od bydła
· Mleko
· Mięso
58% pokrycia zapotrzebowania na białko pochodzenia zwierzęcego.
Spożycie:
· mleka na 1 mieszkańca - 91 kg;
· mięsa na 1 mieszkańca - 9.5 kg.
Produkcja mleka na 1 mieszkańca:
· mieszkaniec ziemi - 91 litrów;
· Ameryka północna i Europa – 270 - 350 litrów;
· Chiny - 35 litrów;
· Afryka, Bliski i Daleki Wschód – 12 - 35 litrów;
Spożycie mięsa w Polsce (mięso zawiera mało cholesterolu i tłuszczu):
· 1980 rok - 74,0 kg;
· 1989 rok - 64,7 kg;
· 2002- 68,5 kg.
W latach 80-tych (w latach transformacji gospodarczej) spożycie spadło, obecnie wzrasta.
Spożycie mleka w Polsce:
· 1980 - 262litrów;
· 1990 - 241litrów;
· 199 9- 202litry.
Mleko spożywane w postaci
· Naturalnej;
· Przetworzonej – sery;
· Galanterii mlecznej.
Mleko stanowi pokarm dla osesków. Największe ilości są przeznaczone na odchów cieląt. Produkcja mleka jest specyficzna. Ma znaczenie dla prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Pociągowe użytkowanie bydła jest już przeżytkiem - Szwajcaria, Indie - 98% energii wykorzystywane w rolnictwie pochodzi z siły bawołów.
Znaczenie bydła:
· Utrzymanie ściołowe - produkowany obornik;
· Utrzymanie bezściołowe - produkowana gnojowica.
W Polsce występują gleby piaszczyste o mniejszej żyzności stąd znaczenie obornika w użyźnianiu gleb jest duże. Stosowanie obornika przeciwdziała degradacji środowiska oraz poprawia zdolności upraw (zwiększa plony) i zachowanie naturalnego obiegu pierwiastków w przyrodzie. Obornik zawiera:
· 0.4% azotu;
· 0.2% fosforu;
· 0.5% potasu;
· 0.5% wapnia.
Średnio rocznie od krowy ok. 10 ton obornika, którego wartość nawozowa przekracza 100 kg NPK, nie wliczając w tym wapnia i mikroorganizmów. Obornik wprowadza do gleby próchnicę, poprawia jej strukturę.
Rola obornika:
Ważne w małych gospodarstwach.
Aby ziemia miała trwałą żyzność to powinna być użyźniana obornikiem co 4 do 5 lat. Obsada bydła 40-50 sz./100 ha. Obornik odgrywa rolę w rolnictwie biodynamicznym - produkcja zdrowej żywności. Obornik w wielu krajach stanowi materiał opałowy. W Indiach przeznacza się 70 mln.ton. W Afryce nawóz bydlęcy zmieszany z gliną do budowy domów.
W przypadku bezściołowego utrzymania produkowana jest gnojowica. Przy dużej koncentracji zwierząt poważne zagrożenie dla środowiska, wód gruntowych, otwartych cieków wodnych. Powstające w procesie mineralizacji tzw. związki biogenne (azotany, sole amonowe, fosforany) przyspieszają nadmierny rozwój pośrednich ogniw łańcuch troficznego, stając się przyczyną przyspieszonej eutrofizacji środowiska wodnego.
Wywierają ujemny wpływ na atmosferę - źródło metanu, który dostaje się do atmosfery 2 sposobami:
1. w czasie odruchu odbijania (fermentacja jelitowa u przeżuwaczy);
2. zewnętrznej fermentacji odchodów.
Gnojowicę rozdeszczowywuje się na pola.
Od bydła uzyskujemy dużą ilość składników farmakologicznych : po uboju z wydzielania wewnętrznego (insulina, kortyzony, estrogeny).
Z niejadalnych tłuszczów – mydło, świece, smary.
Na bazie cukru (laktoza) mlekowego produkuje się penicylinę.
Uboczne produkty przerobu roślin uprawnych, wykorzystuje się do karmienia bydła:
· młóto;
· wywar;
· słomy;
· liście;
· różnego rodzaju śruty.
Krowa o wydajności 4000l może być żywiona paszami, które są źródłem pokarmu w 10-15% dla człowieka. Przy tej samej ilości pasz dużo więcej można wyprodukować mleka niż mięsa.
Do wyprodukowania rocznego zapotrzebowania na białko dla 1 osoby( 20 kg) potrzeba areału:
· Krowy mleczne 1,1-2,7;
· Kurczęta 3,4;
· Owce 2,0-4,7;
· Trzoda chlewna 5,0;
· Wołowina 2,5-6,0;
· Fasola 0,25.
Rozmieszczenie bydła na poszczególnych kontynentach:
· Azja 31%;
· Ameryka południowa 22%;
· Ameryka północna 13%;
· Afryka 15%;
· Europa 9%;
· Australia 3%;
· WNP 8%.
W strefie umiarkowanej bydło źle znosi temperatury powyżej 24oC. Brak rozległych pastwisk w Europie przemawia za tym , aby bydło przebywało w pomieszczeniach inwentarskich. W strefie gorącej - hodowano bydło zebu z bydłem europejskim. Odchody są stosowane na opał; bawoły dają mleko. Europa – zebu i mieszańce; Nowa Zelandia – bydło mleczne (Jersey).
Populacja masowa - wszystkie krowy w kraju.
Populacja aktywna - wszystkie krowy objęte oceną użytkowości mlecznej.
Średnia wydajność krów z populacji masowej w wybranych krajach:
· Szwecja 7900litrów;
· Dania 7100 l;
· Holandia 7050 l;
· Polska 3900 l;
· USA 7800 l;
· Izrael 10200 l;
· Grecja 3750 l;
· Kanada 8700 l;
· Francja 5700 l.
Pogłowie krów w Polsce wynosi 3 mln. sztuk. 92% krów utrzymuje się w celu pozyskania mleka. Polskie pogłowie stanowi 16% pogłowia krów europejskich, a produkują 5,5% mleka.
Chów bydła stał się nieopłacalny. Zmiana struktury inwentarza żywego - zmniejszyła się liczba przeżuwaczy. W Anglii występuje średnio 69 szt. bydła w stadzie, w Polsce 3 szt. Większa koncentracja bydła w jednym gospodarstwie występuje w Wielkopolsce oraz na Warmii i Mazurach. Hodowla jest opłacalna, gdy w gospodarstwie utrzymuje się przynajmniej 6 krów.
Technologie produkcji mleka w Polsce:
1. sposób zadawania pasz
· ręcznie 58%;
· z wózka lub taczki 39%;
· z przyczepy ciągnikowej 2%;
· inny1%.
2. sposób usuwania obornika
· ręcznie na taczkę 72%;
· zgarniakiem mechanicznym 18%;
· spychaczem 2%;
· inny 8%.
3. sposób dojenia krowy
· mechaniczny do baniek 81%;
· ręcznie 15%;
· mechanicznie do rurociągu 4%.
4. sposób schładzania mleka
· w chłodziarce 78%;
· w konwiach w wodzie 15%;
· inny 7%.
5. pojenie krów
· ...
yooghurt26