Searle - Problem psychofizyczny.pdf
(
136 KB
)
Pobierz
40709186 UNPDF
1. Problem psychofizyczny
Od tysięcy lat ludzie starają się zrozumieć swoje miejsce we
wszechświecie. Z różnych powodów współcześni filozofowie niechętnie
podejmują tak ogólne problemy. Problemy jednak pozostają i w tej
właśnie pracy zamierzam się zmierzyć z niektórymi z nich.
Największy z problemów ma obecnie postać następującą: Każdy
z nas ma pewną, opartą na potocznym doświadczeniu, ideę tego, czym
są istoty ludzkie, lecz obraz ten w niewielkim stopniu zgadza się z na
szą ogólną „naukową" koncepcją świata fizycznego. Myślimy o sobie
jako o istotach
świadomych, wolnych, rozważnych i racjonalnie dzia
łających
w świecie, o którym nauka mówi, iż składa się on jedy
nie z pozbawionych świadomości i bezdusznych ciał fizycznych. Jak
zatem możemy pogodzić te dwa obrazy rzeczywistości? Jak to jest
możliwe, na przykład, by świat składający się z cząstek fizycznych
zawierał jednocześnie świadomość? Jak podlegający prawom mecha
niki świat zawierać może intencjonalistycznie działające ludzkie is
toty, czyli istoty mogące poznawać świat? Mówiąc krótko, jak zasad
niczo pozbawiony sensu świat zawierać może w sobie mimo wszystko
jakieś sensy?'
Tego typu pytania uwikłane są w inne, bardziej żywotne współcześ
nie zagadnienia: Jak winniśmy traktować tworzone w kręgu współczes
nej nauki o komputerach prace nad sztuczną inteligencją — prace,
których celem jest stworzenie inteligentnych maszyn? Szczególnie, czy
maszyny cyfrowe pracują podobnie jak ludzkie umysły? Jak to się dzieje,
że rezultaty badań nauk humanistycznych i społecznych nie dają nam
wiedzy o człowieku porównywalnej z wiedzą, jaką na temat reszty
świata dają nam nauki przyrodnicze? Jak właściwie mają się do siebie
potoczne, zdroworozsądkowe wyjaśnienia przyczyn ludzkich zachowań
i naukowe sposoby wyjaśniania?
W pierwszym rozdziale niniejszej książki zamierzam podjąć prob
lem, który wielu filozofów uważa za najtrudniejszy ze wszystkich: Jaki
jest stosunek pomiędzy ludzkimi umysłami i resztą świata? Jestem
pewien, że Czytelnik zorientował się już, iż chodzi mi o znany problem
psychofizyczny. Współcześnie przyjmuje on postać pytania o relacje
pomiędzy mózgiem a umysłem.
Jestem przekonany, że problem psychofizyczny ma dość proste
rozwiązanie, rozwiązanie zgodne zarówno z wiedzą neurofizjologiczną,
jak i potocznymi wyobrażeniami na temat stanów umysłowych, takich
jak bóle, przekonania, pragnienia i inne. Jednakże zanim przedstawię to
rozwiązanie, chcę postawić pytanie, dlaczego problem psychofizyczny
zdaje się sprawiać tyle trudności? Dlaczego problem relacji pomiędzy
mózgiem i umysłem, obecny od wieków w filozofii i psychologii,
w niczym nie przypomina, powiedzmy, problemu relacji pomiędzy
żołądkiem a trawieniem? Dlaczego umysł wydaje się czymś bardziej
zagadkowym niż inne biologiczne zjawiska?
Jestem przeświadczony, że część trudności wynika z tego, że upar
cie rozważamy dwudziestowieczne problemy, posługując się prze
starzałym siedemnastowiecznym słownikiem. Pamiętam, że w pierw
szych latach swoich studiów byłem nie usatysfakcjonowany koniecznoś
cią wyboru pomiędzy jedną z filozoficznych alternatyw, wyboru
pomiędzy monizmem i dualizmem. Jeśli ktoś opowiedział się za
monizmem, musiał wybierać pomiędzy materializmem i idealizmem.
Wybierając materializm, mógł być behawiorystą albo fizykalistą. I tak
dalej. Chciałbym na początku moich rozważań zaproponować zerwanie
z taką męczącą, tradycyjną kategoryzacją. Zauważmy, że nikt nie
odczuwa konieczności opowiedzenia się za monizmem lub dualizmem,
gdy rozważa problem relacji pomiędzy żołądkiem a trawieniem.
Dlaczego musimy postępować inaczej, rozważając problem relacji ciała
i umysłu?
Omijając jednak problemy słownikowe, musimy uporać się z innym
problemem lub szeregiem problemów. Od czasów Kartezjusza problem
psychofizyczny przyjmuje postać następującą: Jak możemy wytłuma
czyć charakter stosunków pomiędzy dwiema pozornie całkowicie
odmiennymi rodzajami rzeczy. Mamy oto z jednej strony takie psy
chiczne byty, jak myśli i wrażenia, myślimy o nich jako o czymś
subiektywnym, świadomym i niematerialnym. Z drugiej strony, istnieją
byty fizyczne, myślimy o nich jak o czymś mającym masę, przestrzenne
wymiary i podlegającym oddziaływaniom przyczynowo-skutkowym
z innymi fizycznymi rzeczami. Przecząc istnieniu, lub przyjmując, że
istnienie to jest czymś mało istotnym, jednej z dwu tak odmiennych
substancji, mamy kuszącą perspektywę rozwiązania problemu psycho
fizycznego. Nie powinno nas zatem dziwić, że aktualny stan intelektual
nego rozwoju naszego wzoru kultury, owocujący sukcesami nauk
przyrodniczych, stwarza pokusę lekceważenia statusu zjawisk umys
łowych. Dlatego modne obecnie materialistyczne koncepcje umysłu,
takie jak behawioryzm, funkcjonalizm czy fizykalizm, zaprzeczają
w końcu,
implicite
lub
explicite,
istnieniu umysłów, rozumianych tak jak
rozumie się je potocznie. To znaczy, że odrzuca się tu przekonanie, iż
faktycznie mamy w swoim
wnętrzu
subiektywne, świadome stany
umysłowe, że są one tyleż realne, co nie dające się zredukować do innych
zjawisk we wszechświecie.
Dlaczego tak się dzieje? Dlaczego wielu teoretyków odrzuca ostate
cznie istnienie wewnętrznych zjawisk umysłowych? Wierzę, że jeśli
odpowiemy sobie na to pytanie, zrozumiemy dlaczego problem psycho
fizyczny tak długo zdawał się być trudny do rozwiązania.
Zjawiska umysłowe mają cztery cechy, które zdają się nie do
pogodzenia z „naukowym" obrazem świata składającego się z rzeczy
materialnych. I z powodu tych właśnie czterech cech problem psycho
fizyczny staje się trudnym problemem. Są one tak kłopotliwe, że wielu
twórców w dziedzinie psychologii, filozofii i sztucznej inteligencji
wypowiada dziwne i nieprawdopodobne twierdzenia na temat umysłu.
Najważniejszą z tych cech jest świadomości Obydwaj — ja w mo
mencie pisania tych słów i Czytelnik w chwili ich czytania —jesteśmy
świadomi. Wydaje się być niekwestionowalnym faktem, że świat
zawiera takie rzeczy, jak umysłowe stany i zjawiska, trudno jest jednak
12
13
zrozumieć, jak czysto fizyczne systemy mogą charakteryzować się
świadomością. Jak dochodzi do jej istnienia? Jak, na przykład, ten
szarobiały muł w mojej czaszce może być świadomy?
Istnienie świadomości, jak myślę, powinno nas zadziwiać. Można
sobie łatwo wyobrazić świat bez jej istnienia, jednak jeśli to zrobimy,
przekonamy się, że stworzyliśmy obraz świata całkowicie pozbawio
nego sensu. Świadomość jest najważniejszym faktem specyficznie
ludzkiego istnienia, gdyż bez niej byłyby niemożliwe różne inne as
pekty ludzkiej egzystencji, jak język, miłość, humor i wiele innych.
Nawiasem mówiąc, jest, moim zdaniem, czymś skandalicznym, że
współczesne dyskusje w filozofii i psychologii tak rzadko dotyczą
świadomości.
Drugą, sprawiającą kłopoty, cechą umysłu, jest coś, co filozofowie
i psychologowie nazywają „intencjonalnością". Jest to cecha, dzięki
której nasze stany umysłowe są skierowane na coś, są o czymś, dotyczą
stanów rzeczy i przedmiotów w świecie, innych niż my sami. Warto
zauważyć, że „intencjonalność" jako cecha przysługuje nie tylko
naszym intencjom, ale także naszym sądom, nadziejom, pragnieniom,
obawom, stanom miłości, nienawiści, pożądania, wstrętu, wstydu,
dumy, irytacji, zdziwienia i tym wszystkim innym stanom umysłowym
(niezależnie od tego, czy są one świadome, czy nie), które są skierowane
na coś, są o czymś, dotyczą świata innego niż sam umysł. W tym
momencie pytanie dotyczące intencjonalności staje się podobne do
pytania odnoszącego się do świadomości: Jak to się dzieje, że materia
wypełniająca moją głowę może być o czymś? Jak może odnosić się do
czegoś? Przede wszystkim materia wypełniająca moją czaszkę składa się
z „atomów w próżni", tak samo zresztą jak pozostała część świata
materialnego złożona jest z „atomów w próżni". Wulgaryzując, może
my zapytać, jak atomy w próżni mogą odnosić się do czegoś lub coś
reprezentować?
Trzecią cechą umysłu, którą trudno pogodzić z naukowym obrazem
świata, jest subiektywność stanów umysłowych. Ta subiektywność
polega między innymi na tym, że ja mogę odczuwać moje bóle, ktoś inny
nie może ich doznawać. Ja spostrzegam świat z mojego punktu
widzenia, ktoś inny ze swojego punktu widzenia. Jestem świadom siebie
jako osoby całkowicie odmiennej od innych i świadom moich stanów
umysłowych jako stanów odmiennych od stanów innych. Od XVII w.
widzimy świat jako coś, co jest jednakowo dostępne poznaniu wszyst-
kich kompetentnych obserwatorów, z tego powodu, jak myślimy, jest on
czymś obiektywnym. Jak zatem możemy pogodzić realność subiektyw
nych zjawisk umysłowych z naukowym obrazem rzeczywistości jako
całkowicie obiektywnej?
Istnieje jeszcze czwarty problem, problem przyczynowego oddziały
wania umysłu. Myślenie potoczne skłania nas, między innymi, do
założenia, że nasze myśli i doznania faktycznie wpływają na sposób
naszego zachowania, że są przyczynami zdarzeń w świecie fizycznym.
Decyduję, na przykład, że chcę podnieść rękę, i oto moja ręka unosi się.
Jeśli jednak nasze myśli i doznania są czysto psychiczne, jak mogą
wpływać na to co jest fizyczne? Jak coś umysłowego może powodować
zmiany fizyczne? Czy powinniśmy zakładać, że nasze myśli i doznania
w jakiś sposób kierują chemicznymi zmianami w naszym mózgu i reszcie
systemu nerwowego? Jak coś takiego jest możliwe? Czyżby myśli nasze
mogły owijać się wokół aksonów, potrząsać dendrytami albo przenikać
ściany komórek, atakując jądra komórkowe?
Jeśli jednak takie związki pomiędzy mózgiem i umysłem nie istnieją,
czy pozostaje nam przyjąć, że umysł nie liczy się w oddziaływaniach
przyczynowo-skutkowych, znaczy on tyle co piana na fali dla ruchu fal?
Przypuszczam, że gdyby piana miała świadomość, myślałaby: „Jakaż to'
ciężka praca przez cały dzień popychać fale na brzeg i zabierać je na
powrót z brzegu!" My wiemy jednak, że piana nie odgrywa w ruchu fal
żadnej roli. Dlaczego zakładamy, że udział życia psychicznego jest
większy niż wpływ piany na fizyczne ruchy fal?
Zatem problem psychofizyczny obejmuje zagadnienie świadomości,
intencjonalności, subiektywności i przyczynowego oddziaływania psy
chiki — te cztery cechy umysłu przeszkadzają w rozwiązaniu całego
problemu. Chcę jednak podkreślić, że są to realne cechy naszego życia
psychicznego. Wprawdzie nie wszystkie stany umysłu charakteryzują się
wszystkimi czterema cechami, jednak jakiekolwiek satysfakcjonujące
opisanie umysłu, oraz relacji pomiędzy psychiką i ciałem, winno brać
pod uwagę wszystkie cztery cechy. Jeśli tworzona właśnie teoria pomija
przynajmniej jedną z nich, obarczona jest jakimś błędem.
Pierwszym moim krokiem na drodze rozwiązania problemu psycho
fizycznego jest postawienie następującej tezy:
Zjawiska umysłowe, wszelkie świadome i nieświadome zjawiska
psychiczne, doznania wzrokowe czy słuchowe, doznania bólu, łaskotki,
swędzenie, myśli, z pewnością całość naszego życia psychicznego,
są
efektem procesów zachodzących w naszym mózgu.
Aby przekonać się, jak sprawdza się ta teza, spróbujmy opisać
szczegółowo, w kategoriach przyczyn i skutków, jakiś proces umysłowy;
rozważmy na przykład doznania bólowe. Oczywiście, w miarę dalszych
postępów naszej wiedzy o działaniu mózgu, wszystko co tu powiemy
może następnym pokoleniom zdać się zdumiewająco dziwaczne. Choć
zmieni się wiedza o szczegółach, sposób podejścia nie powinien stracić
na aktualności. Zgodnie z obecnym stanem wiedzy, sygnały bólu
przekazywane są z czułych zakończeń nerwowych do rdzenia kręgowe
go poprzez przynajmniej dwa rodzaje włókien nerwowych. Są to włókna
A-delta, specjalizujące się w odbiorze wrażeń ukłucia [jest to szybko
odczuwany ból fizjologiczny —
J.B.],
oraz włókna C, reagujące na
oparzenia i inne trwałe zmiany patologiczne. Odebrane sygnały w rdze
niu kręgowym przechodzą drogą Lissauera i kończą się w neuronach
rdzenia. Po przejściu przez rdzeń sygnały wchodzą do mózgu dwiema
odrębnymi drogami, drogą wrażeń ukłucia i wrażeń bólu patologicz
nego. Obydwie drogi prowadzą przez wzgórze, jednak droga bólu
fizjologicznego lokalizuje się następnie w korze wrażeń somatycznych,
podczas gdy drogą bólu patologicznego przekazywane są sygnały nie
tylko do wyższych pięter kory, ale także do podwzgórza i innych
regionów w podstawie mózgu. W związku z tymi neuroanatomicznymi
różnicami łatwo [i szybciej —
J.B.]
możemy umiejscowić wrażenia
ukłucia — łatwo możemy wskazać miejsce, w którym szpilka wbiła się
w nasze ciało. Tymczasem ból związany z bardziej trwałymi zmianami
patologicznymi, aktywizujący więcej partii systemu nerwowego, jest
bardziej niejasny i męczący. Ostatecznie doznania bólowe zdają się być
zarówno efektem pobudzenia pewnych regionów w podstawie mózgu,
przede wszystkim" wzgórza, jak i pobudzenia kory czuciowej.
Teraz punkt ciężkości naszej dyskusji przedstawia się następująco:
nasze doznania bólowe są rezultatem serii procesów rozpoczynających
się w wolnych zakończeniach nerwowych, kończących zaś — we
wzgórzu oraz innych regionach mózgu. Nie ulega też wątpliwości, że dla
wystąpienia określonych wrażeń zupełnie wystarczą procesy zachodzą
ce w ośrodkowym układzie nerwowym, wiemy to na podstawie zjawiska
fantomowych bólów amputowanych kończyn oraz wrażeń bólu od
czuwanych przy sztucznym, elektrycznym drażnieniu odpowiednich
regionów mózgu. Myślę także, że to, co jest prawdą dla wrażeń bólu, jest
prawdą dla innych zjawisk psychicznych. Mówiąc po prostu, i traktując
w naszej dyskusji ośrodkowy układ nerwowy jako część mózgu,
wszystko co należy do naszego życia psychicznego, wszystkie myśli
i uczucia, ma swoje przyczyny wewnątrz mózgu. Szukając zatem
bezpośrednich przyczyn stanów psychicznych, musimy badać to, co
dzieje się w naszej głowie, a nie zaś peryferyczne doznania zmysłowe.
Argument za tym przemawiający jest prosty. Nie byłoby żadnych
wrażeń i procesów psychicznych, gdyby coś działo się wokół nas i nie
' miało mimo wszystko swojego odzwierciedlenia w naszych procesach
mózgowych. Jeśli jednak coś dzieje się w mózgu, doznajemy pewnych
wrażeń nawet wtedy, gdy nie dochodzi do podrażnienia receptorów. (Na
tym opierają się możliwości anestezjologów; znieczulenia działają w ten
sposób, że zapobiegają temu, by obwodowe doznania zmysłowe
odzwierciedlały się w ośrodkowym układzie nerwowym.)
Jeśli jednak doznania bólu i inne zjawiska psychiczne psychiczne są powodowa-
ne procesami mózgowym, możemy zapytać: Czym jest ból? Czym jest
on jako taki? W przypadku tego akurat zjawiska odpowiedź jest
oczywista. Ból jest nieprzyjemnym doznaniem. Odpowiedź może nas
jednak nie zadowalać, gdyż nie wyjaśnia nam, jakie miejsce zajmuje to
zjawisko w całości zjawisk otaczającego nas świata.
Powtórzmy to, odpowiedź taka jest oczywista, wymaga jednak
pewnego uzupełnienia. Do stwierdzenia, że ból, tak jak inne zjawiska
umysłowe, jest efektem procesów zachodzących w mózgu, winniśmy
dodać drugą tezę:
Ból oraz inne zjawiska umysłowe są po prostu właściwościami mózgu (i
prawdopodobnie reszty ośrodkowego układu nerwowego).
Nadrzędnym celem snutych w tym rozdziale rozważań jest pokaza
nie tego, w jakich warunkach obydwie przedstawione wcześniej tezy
mogą być zarazem prawdziwe. Jak umysł może być skutkiem działania
mózgu, a zarazem cechą lub właściwością samego mózgu? Przekonanie
o niemożliwości założenia prawdziwości obydwu tez razem przez długi
czas przeszkadzało, jak sądzę, w rozwiązaniu problemu psychofizycz
nego. Obydwie tezy powodują trudności na najrozmaitszych poziomach
opisu. Jeżeli zjawiska psychiczne i fizyczne łączą związki przyczyno-
wo-skutkowe, jak pierwsze z nich mogą być cechami drugich? Czy z tego
wynika, że umysł jest sam swoją przyczyną (okropna doktryna
causa
sui)? Jednakże u podłoża naszych wątpliwości leżą nieporozumienia na
temat przyczynowości. Mamy skłonność do myślenia, że kiedykolwiek
16
A jest przyczyną B, mamy zawsze do czynienia z odrębnymi wydarzenia
mi: jedno z nich jest przyczyną, drugie skutkiem; że przyczynowość
zawsze ma formę obserwowaną w zjawisku uderzenia jednej kuli
bilardowej w drugą. Prymitywny model relacji przyczynowych pomię
dzy mózgiem i umysłem skłania nas do przyjęcia pewnego rodzaju
dualizmu, skłonni jesteśmy myśleć, że wydarzenia w świecie material
nym, czyli zjawiska fizyczne, są przyczynami zjawisk w zupełnie innym
świecie, w królestwie substancji niematerialnej, w dziedzinie tego co
psychiczne. Wydaje się to myśleniem błędnym. Aby usunąć przyczyny
takiego błędu w myśleniu, trzeba dopracować się bardziej wyrafinowa
nej koncepcji przyczynowości. By stało się to możliwe, zawieśmy na
chwilę rozważania o relacjach pomiędzy mózgiem i umysłem, i rozważ
my inny spotykany w przyrodzie rodzaj związków przyczynowych.
Utartym sposobem rozróżniania zjawisk w świecie fizycznym jest
podział na systemy mikro- i makrofizyczne, na fizykę w skali cząstek
i w skali przedmiotów. Rozważmy, na przykład, biurko, przed którym
siedzę, czy stojącą przede mną szklankę z wodą. Obydwa przedmioty
składają się z mikrocząstek, mają one określone właściwości, zarówno
na poziomie molekularnym i atomowym, jak i na głębszym subatomo-
wym poziomie. Poza tym mają jednak takie cechy, jak stan stały biurka
\
czy płynny wody, lub przezroczystość szklanki, które są powierzch-J
niowymi lub ogólnymi cechami ciał fizycznych. Wiele cech z tego
wyższego poziomu da się objaśnić przyczynowo zachowaniem cząstek ;
na poziomie mikroświata. Na przykład, stały stan materii, z jakiej
składa się biurko, wyjaśnialny jest względnie stałą pozycją i regularną;
strukturą (sieciowym układem) molekuł materiału, z którego jest ono
zbudowane. Analogicznie, płynność wody można wyjaśnić naturą
i wzajemnymi związkami cząsteczek H2O. Wszystkie te cechy makro-
świata są efektem zachowania się elementów mikroświata.
Te wszystkie zależności dostarczają, jak postaram się to ukazać,
dobrej analogii dla wyjaśnienia tajemniczych relacji pomiędzy mózgiem
i umysłem. W przypadku takich cech, jak płynność, stałość czy
przezroczystość, bez wahania przyjmujemy, że te cechy wyższego
poziomu są skutkami procesów zachodzących w mikroświecie, a jedno
cześnie faktycznymi cechami ciał składających się z molekuł. Najklarow-
niej można wyrazić nasze stanowisko, mówiąc, że pewne cechy makro-
świata są zarazem powodowane tym, co dzieje się w mikroświecie, jak i są
realizowane w fizycznym systemie złożonym z cząstek elementarnych.
Mamy tu do czynienia z oddziaływaniem przyczynowo-skutkowym,
lecz jednocześnie cechy powierzchniowe są po prostu.cechami z wyż-
szego poziomu opisu dokładnie tego przedmiotu, który składa się
z cząstek, których zachowanie się jest przyczyną wspomnianych cech
powierzchniowych.
Podważając nasz sposób rozumowania, mógłby ktoś powiedzieć, że
płynność albo stałość to nic innego jak cechy mikroświata. Zatem, na
przykład, stan stały to nic innego jak sieciowość molekularnej or-
ganizacji cząsteczek jakiegoś ciała, tak jak temperatura jest średnią
energią kinetyczną poruszających się molekuł. Ten sposób mówienia
wvdaje mi się poprawny, nie podważa jednak proponowanego tu
sposobu rozumowania. Rozwój teorii naukowych polega między in
nymi na tym. że opisy w terminach cech makroświata. cech dostępnych
ludzkim zmysłom, są przekładane na terminy opisujące procesy mikro
świata. procesy, które powodują cechy makroświata. Zatem, roz
ważając stały stan skupienia materii, z jakiej zrobiony jest stół stojący
przede mną, można powiedzieć, że „stałość", w potocznym znaczeniu
tego terminu, oznacza twardość, odporność na ciśnienie, niemożliwość
przenikania przez ciało innych ciał, na przykład innych stołów, czy
wreszcie możliwość położenia książek na stole. Jest to zdroworozsąd
kowe rozumienie „stałości". Jednocześnie możemy tę cechę zdefiniować
naukowo, odwołując się do pewnych cech mikroświata gwarantujących
ciałom wszystkie obserwowalne właściwości. Można zatem, charak
teryzując stałość, z równym powodzeniem zaczynać opis od sieciowego
uporządkowania molekuł, by następnie mówić o efektach tej struktury,
jakimi jest opór przy dotykaniu i niepoddawanie się naciskaniu. Równie
dobrze można mówić o stałości jako o wiązce cech, na którą składa się
odczuwalna dotykiem twardość, odporność na ciśnienie, czyli to
wszystko, co jest skutkiem zachowania elementów mikroświata.
Jeśli to, co powiedziano, odniesiemy do naszych rozważań o umyśle,
nie powinniśmy mieć trudności w zrozumieniu tego, jak procesy
mózgowe przyczyniają się do istnienia stanów umysłowych. Dzieje się to
w sposób analogiczny do tego, jak zachowanie i właściwości cząsteczek
wody powodują jej płynność, płynność będącą z jednej strony faktyczną
cechą jakiegoś ciała, z drugiej zaś — skutkiem procesów mikroświata.
Podobnie „psychiczność" jest skutkiem procesów w neuronach lub
zespołach neuronalnych mózgu (modułach), lecz jednocześnie jest ona
rzeczywistą cechą systemów nerwowych. Jak przydatne jest rozróż-
nienie makro- i mikroświata, tak użyteczne jest rozróżnienie makro-
i mikropoziomu w opisach mózgu. I chociaż możemy powiedzieć, że
ciało składające się z cząstek ma temperaturę 10°C. jest w stanie stałym
lub płynnym, nie możemy powiedzieć, że pojedyncza cząstka jest
w stanie stałym, płynnym czy, że ma temperaturę 10°C. Nie można, na
przykład, sięgnąć do szklanki z wodą, wyciągnąć jakiejś molekuły,
mówiąc: „Jest ona mokra".
W podobny sposób, jeśli cokolwiek wiemy o pracy mózgu, możemy
powiedzieć: „Ten mózg jest świadomy" lub „Ten mózg doświadcza
wrażenia bólu", nie możemy natomiast powiedzieć o określonym
neuronie: „Ten neuron doświadcza bólu, ten neuron jest spragniony".
Powtórzmy raz jeszcze naszą tezę, choć nie znamy jeszcze bardzo wielu
szczegółów na temat zasad rządzących pracą mózgu, nie ma jednak
żadnych logicznych, filozoficznych czy metafizycznych przeszkód, by
widzieć relacje pomiędzy umysłem i mózgiem tak samo, jak widzimy
związki pomiędzy innymi częściami otaczającego nas świata natury. Nie
ma w przyrodzie nic bardziej oczywistego niż fakt, że cechy spo
strzeganego przez nas makroświata są czymś rzeczywistym, a jednocześ
nie spowodowanym cechami nie dostrzeganego bezpośrednio mikro
świata; ta zależność uzmysławia nam charakter stosunków pomiędzy
umysłem i mózgiem. .
Powróćmy teraz do czterech problemów, z jakimi spotykamy się,
rozważając problem psychofizyczny.
Po pierwsze, pojawia się pytanie: jak możliwa jest świadomość?
By przedstawić, jak cokolwiek jest możliwe, najlepiej jest pokazać,
w jaki sposób to coś faktycznie istnieje. Przedstawiliśmy zarys zależności
przyczynowo-skutkowych pomiędzy doświadczeniem bólu a procesami
neurofizjologicznymi zachodzącymi we wzgórzu i korze czuciowej.
Dlaczego tego typu opis wydaje się być nie satysfakcjonujący dla wielu
ludzi? Myślę, że możemy rozwiać niektóre nasuwające się tu wątpliwo
ści, przypominając pewne wcześniejsze problemy znane z historii
rozwoju nauki. Przez długi czas wielu biologów i filozofów myślało, że
nie możemy na gruncie czysto biologicznym zadowalająco wyjaśnić
pojawienia się życia. Skłonni byli oni sądzić, że w czysto biologiczne
procesy uwikłany musi być jeszcze jakiś dodatkowy element, że trzeba
założyć istnienie pewnego rodzaju
elan vital,
elementu nadającego życie
materii, która bez tego dodatku byłaby martwa i bezwładna. Trudno
20
sobie nawet wyobrazić, jak żywe były, jeszcze w poprzednim pokoleniu,
spory pomiędzy witalistami i mechanicystami, tymczasem dziś nikt nie
potraktowałby serio tego typu dyskusji. Dlaczego? Myślę, że nie
dlatego, iż mechanicyzm zwyciężył witalizm, raczej dlatego, że lepiej
rozumiemy biologiczne cechy żywych organizmów. Odkąd wiemy, jak
cechy żywych organizmów dają się wyjaśnić prawami biologii, nie
wydaje się nam niczym tajemniczym to, że materia może być obdarzona
życiem. Myślę, że coś podobnego można powiedzieć o naszych sporach
na temat świadomości. To, że określona bryła materii — jakaś
szarobiała, o konsystencji owsianki, substancja mózgu — musi być
obdarzona świadomością, w zasadzie nie powinno wydawać się faktem
bardziej tajemniczym, niż to, że inny kawałek materii — zbiór nukleo-
proteinowych molekuł, zawieszony na wapiennym szkielecie — musi
być obdarzony życiem. Sposobem rozwiązania zagadki jest zrozumienie
procesu. Jak do tej pory nie do końca rozumiemy cały proces,
rozumiemy jednak ogólnie jego
charakter,
rozumiemy, że pewne
zachodzące w neuronach, lub ich zespołach, elektrochemiczne procesy,
razem z jakimiś innymi jeszcze zjawiskami mózgowymi, powodują
istnienie świadomości.
Drugim naszym problemem jest pytanie: jak „atomy w próżni"
mogą charakteryzować się intencjonalnością? Jak mogą „być o czymś"?
Tak jak zostało to już stwierdzone, najlepiej jest wyjaśniać, w jaki
sposób coś jest możliwe, pokazując, w jaki sposób to się zdarza. O ile
wiemy, pewne przypadki uczucia pragnienia są efektem pobudzenia
określonych części podwzgórza. To pobudzenie jest z kolei efektem
działania angiotensyny na wzgórze, ta zaś jest syntetyzowana przez
reninę powstającą w nerkach. Pragnienie, tego rodzaju przynajmniej,
jest rezultatem ciągu procesów zachodzących w ośrodkowym układzie
nerwowym, głównie w podwzgórzu, i tam też ono powstaje. Bycie
spragnionym oznacza, przede wszystkim choć nie tylko, chęć napicia się.
Poczucie pragnienia jest zatem stanem intencjonalnym: ma swoją treść,
treść ta określa co może pragnienie zaspokoić, ma też wiele innych cech
charakteryzujących stany intencjonalne.
Podobnie jak w przypadku „zagadki" życia i świadomości, sposo
bem wyjaśnienia tajemnicy jest dokładne pokazanie, jak zjawiska
intencjonalne mogą być cechą systemów żywych, a zarazem skutkiem
biologicznych procesów. Doznania wzrokowe i słuchowe, wrażenia
dotykowe, pragnienie, pożądania seksualne są skutkiem procesów
mózgowych, są realnymi właściwościami struktury mózgu, są jedno
cześnie procesami intencjonalnymi.
Nie twierdzę, że nie ma niczego zagadkowego w przyrodzie.
Przeciwnie, wszystkie omawiane procesy mogą wprawiać w zdumienie.
Twierdzę jednak, że nie są one bardziej ani mniej zdumiewające niż
istnienie grawitacji, procesów fotosyntezy czy ogrom Drogi Mlecznej.
Problem trzeci jest pytaniem: jak możemy pogodzić subiektywność
procesów psychicznych z obiektywnym istnieniem świata realnego.
Wydaje mi się nieporozumieniem przypuszczenie, że definicja tego,
co realne, musi wykluczać subiektywność. Jeżeli „nauka" jest nazwą dla
zbioru systematycznie gromadzonych prawd, jakie można ustalić
w odniesieniu do rzeczywistości, to istnienie zjawisk subiektywnych jest
jednym z obiektywnych faktów naukowych. Jeśli naukowe opisy
istniejących zjawisk polegają na próbie pokazania jakimi są rzeczy, to
jednym z efektów podejścia naukowego jest stwierdzenie subiektywno-
ści stanów umysłowych; przynajmniej odkąd ustalono w sposób
wyraźny fakt, że ewolucja stworzyła specyficzne systemy, czyli ludzi i ich
mózgi, obdarzone stanami subiektywnymi. Aktualny stan mojej świa
domości jest wprawdzie cechą mojego mózgu, jednak jej subiektywne
aspekty są mi dostępne w taki sposób, w jaki nie są dostępne innemu
człowiekowi. Z kolei obecne stany świadomości Czytelnika są cechą
jego mózgu i jej subiektywne aspekty są dostępne mu w taki sposób,
w jaki nie są mi dostępne. Tak oto istnienie subiektywności jest
obiektywnym biologicznym faktem. Powtarzającym się błędem jest
próba definiowania „nauki" w terminach cech aktualnie istniejących
naukowych teorii. Jeśli jednak dostrzeżemy już prowincjonalność
takiego postępowania, zauważymy jego szkodliwość, wtedy fakty
w jakiejkolwiek dziedzinie mogą być przedmiotem systematycznych
badań. Dlatego, na przykład, jeśli Bóg istnieje, fakt ten może być
traktowany jak wszystkie inne. Nie wiem, czy Bóg istnieje, nie mam
jednak żadnych wątpliwości w kwestii istnienia wszystkich stanów
subiektywnych, dlatego, że w tej chwili jestem, podobnie jak ty
Czytelniku, w jednym z nich. Jeśli zjawisko subiektywne nie mieści się
w jakiejś definicji „nauki", to jest to problem definicji, nie zaś fakt, który
powinniśmy pomijać.
Czwarty problem jest problemem mocy przyczynowej zjawisk
umysłowych, i przyświecającym nam teraz celem jest wyjaśnienie, jak
mogą one być przyczynami zjawisk fizycznych. Jak, na przykład, coś, co
jak myśl jest „zwiewne" i „pozbawione wagi", może powodować
działanie?
Rozwiązanie polega jednak na tym, że myśli nie są pozbawione wagi
ani zwiewne. Gdy powstaje w nas myśl, zachodzą wtedy pewne procesy
mózgowe. Procesy mózgowe powodują ruchy ciała poprzez inne
procesy fizjologiczne. Zatem, ponieważ stany umysłowe są właściwoś
ciami mózgu, mogą być opisywane na dwu poziomach: na poziomie
wyższym w terminach psychologicznych i na poziomie niższym w ter
minach fizjologicznych. Dokładnie tę samą moc przyczynową danego
systemu można opisać na każdym z poziomów.
By zilustrować analizowane relacje, odwołajmy się raz jeszcze do
analogii z dziedziny fizyki. Rozważmy wbijanie gwoździa młotkiem.
Młotek i gwóźdź są ciałami stałymi; młotek zrobiony z bawełny lub
masła byłby całkiem nieużyteczny, zaś młotek z pary wodnej lub wody
nie byłby w ogóle młotkiem. Stałość ciała jest jego realną cechą, mającą
swoją moc przyczynową. Jednocześnie stałość jako taka jest efektem
zachowania elementów mikroświata i realizuje się w systemie składają
cym się z cząstek elementarnych. Istnienie dwu, mających faktyczną
moc przyczynową, poziomów opisu mózgu, makropoziomu procesów
umysłowych i mikropoziomu procesów neuronalnych, jest odpowied
nikiem istnienia dwu, przyczynowo działających, poziomów opisu
młotka. Świadomość, dla przykładu, jest realną cechą mózgu, która
może powodować różne inne zjawiska. Mój świadomy zamiar wykona
nia czynności podniesienia ramienia powoduje ruch ramienia. Na
wyższym poziomie opisu intencja podniesienia ramienia powoduje ruch
ramienia. Zaś na niższym poziomie opisu seria pobudzeń neuronalnych
jest początkiem łańcucha procesów kończącego się skurczem mięśni.
Tak jak w przypadku wbijania gwoździa, ta sama sekwencja zdarzeń ma
dwa poziomy opisu. Obydwa mają moc przyczynową, zaś przyczynowe
właściwości z poziomu wyższego są zarazem skutkiem jak i cechą
struktur z poziomu niższego.
Podsumowując: z mojego punktu widzenia możliwa jest interakcja
ciała i umysłu, lecz jednocześnie nie są to dwie odrębne rzeczy, jeśli
zjawiska psychiczne są po prostu cechą mózgu. Można ten pogląd
określić jako jednoczesne potwierdzenie fizykalizmu i mentalizmu.
Przypuśćmy, że możemy zdefiniować „naiwny fizykalizm" jako pogląd
stwierdzający, że wszystko, co istnieje, składa się z fizycznych cząstek,
ich cech i stosunków między nimi. Siła oddziaływania fizykalistycznych
22
23
modeli rzeczywistości jest tak duża, iż trudno dostrzec możliwość
podważenia naiwnego fizykalizmu. Zdefiniujmy „naiwny mentalizm"
jako pogląd głoszący, że zjawiska umysłowe istnieją realnie. Faktycznie
istnieją zjawiska umysłowe, pewne z nich są świadome, wiele jest
intencjonalnych, wszystkie są subiektywne, wiele z nich oddziałuje
przyczynowo, powodując fizyczne wydarzenia w świecie. Teza roz
działu 1 może być sformułowana w sposób prosty. Naiwny fizykalizm
i naiwny mentalizm są całkowicie zgodne ze sobą. Jednocześnie, na ile
znamy funkcjonowanie rzeczy w świecie, obydwa stanowiska są praw
dziwe.
Plik z chomika:
polishmate
Inne pliki z tego folderu:
Ajdukiewicz - Czas prawdziwy.pdf
(139 KB)
Augustynek - Zdarzenia, rzeczy, procesy.pdf
(205 KB)
Arystoteles - Etyka Wielka.doc
(724 KB)
Ajdukiewicz - Zmiana i sprzeczność.pdf
(310 KB)
Aleksander Ochocki - Brecht, Lukacs i cień Falstaffa.pdf
(187 KB)
Inne foldery tego chomika:
2Tatark-HisFil-3PDF
Krapiec - Etyka( Audiobook)
Krapiec - Filozofia prawa( Audiobook)
Krapiec - Metafizyka( Audiobook)
Krapiec - Wprowadzenie do filozofii( Audiobook)
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin