1.1. System gospodarczy
Bezpośrednim celem działalności gospodarczej jest uzyskiwanie dochodu będącego rezultatem sensownie zorganizowanej pracy oraz zaangażowania kapitału, zasobów naturalnych i ludzkich umiejętności, jeśli działalność ta znajduje akceptację na rynku służąc zaspokojeniu odpowiednich potrzeb nabywców. Dochód ten jest jednocześnie warunkiem i czynnikiem sprawczym realizacji celu zasadniczego, jakim jest postęp w zakresie poziomu życia jednostek i społeczeństw. Wymaga to, aby nie było ograniczeń w zakresie zamiany uzyskanych dochodów na środki zaspokajania potrzeb ludzkich i kapitał.
Problem mierników poziomu życia ludności, problem mierników efektywności w skali makroekonomicznej (PKB na mieszkańca + ew. inne mierniki). Problemy kształtowania efektywności gospodarczej w skali makroekonomicznej ( określenie długookresowych celów gospodarczych), kreowanie odpowiadających tym celom mechanizmów gospodarczych (pieniądze, prawo, instytucje ), powstanie i rozwój struktur gospodarczych odpowiadających długookresowym celom, kształtowanie funkcji reakcji podmiotów gospodarczych w zgodzie z celami, obserwacja efektów i ich konfrontacja z założonymi celami.
W strukturze systemu najważniejsze są organizacje i jednostki. Organizacje to realne twory społeczne połączone dla wykonywania określonych funkcji ekonomicznych. Jednostki są tworami abstrakcyjnymi służącymi opisaniu procesów realnych i regulacyjnych zachodzących w systemie. Wszelkie działania w sferze regulacji wiążą się z przepływem informacji. Są to przepływy pieniądza, informacje cenowe, informacje niecenowe. Funkcje reakcji mają szczególne znaczenie, gdyż od nich zależy rodzaj podejmowanych decyzji; mogą dominować decyzje standardowe, tj. powtarzające się okresowo, wymagające niewielu informacji, lub decyzje podstawowe, które wymagają obfitej informacji i dłuższego okresu przygotowania. Przewaga decyzji podstawowych przesądza o dynamicznym charakterze jego funkcjonowania. Dynamiczny sposób funkcjonowania systemu gospodarczego można uznać za spełnienie postulatu efektywności, bowiem każdy system charakteryzuje się ograniczeniami: ze strony zasobów, ze strony popytu, finansowymi. Problemy systemów znajdujących się w warunkach ciśnienia i ssania (kryteria zróżnicowania).
1.2. Pojęcie i zakres polityki gospodarczej. Klasyfikacja ekonomicznych funkcji państwa
Definicje i zakres pojęcia
Najbardziej ogólnie: polityka ekonomiczna polega na określaniu celów danego systemu gospodarczego oraz stosowaniu metod, środków i sposobów prowadzących do osiągania tych celów (może to dotyczyć ugrupowań gospodarczych, państw, regionów, koncernów ponadnarodowych, podmotów gospodarczych). Polityka gospodarcza oznacza oddziaływanie władz państwowych na gospodarkę narodową, na jej dynamikę i strukturę, na stosunki ekonomiczne w państwie oraz na relacje gospodarcze z zagranicą. Problem właściwego zakresu oddziaływania państwa na gospodarkę.
Funkcje polityki gospodarczej
Funkcje gospodarcze sektora publicznego: bezpośrednie zaangażowanie sektora publicznego (funkcja stabilizacyjna i przedsiębiorstwa państwowe lub komunalne ), funkcje redystrybucyjne i alokacyjne sektora publicznego (modyfikowanie rynkowego podziału dochodów oraz kreowanie dóbr i usług publicznych, a także odnowa zasobów ogólnodostępnych).
Istotą funkcji stabilizacyjnej jest zapewnienie takiego ładu ekonomicznego, który będzie gwarantował efektywne funkcjonowanie systemu gospodarczego, a w szczególności długookresowy wzrost realnych dochodów indywidualnych i zbiorowych. Oczekiwania: trwałej przewagi w gospodarce ciśnienia, niskiej stopy bezrobocia ( 4%), zerowej stopy wzrostu cen, wysokiej stopy wzrostu PKB (3% ). Dalsze oczekiwania wiążą się z: stabilnością kursów walutowych, względną równowagą bilansu płatniczego i budżetu państwa. Funkcja stabilizacyjna polityki gospodarczej jest też najlepszym uzasadnieniem konieczności korygowania procesów rynkowych przez władze publiczne. Za praprzyczynę tej funkcji uznaje się fakt niedoskonałości rynku, związanych z występowaniem tzw. konkurencji niedoskonałej. Głównym narzędziem i regulatorem funkcji stabilizacyjnej jest pieniądz, którego przepływy muszą być ujęte w odpowiednie i trwałe ramy prawne. Uzupełnieniem takiego zespołu regulatorów muszą być instytucje sfery regulacyjnej: bank centralny, banki komercyjne, sądy, urząd antymonopolowy , fundusze ubezpieczeń.
Funkcje redystrybucyjna i alokacyjna. Można wyróżnić dwie podstawowe płaszczyzny realizacji tej funkcji przez władze publiczne: korygowanie naturalnego tj. rynkowego podziału wytworzonych w systemie dochodów, kreowanie dóbr i usług publicznych oraz odnowę zasobów ogólnodostępnych. Dobra publiczne odróżnia od dóbr prywatnych to, że ich użytkowanie przez jedną osobę nie oznacza, że równocześnie nie mogą być użytkowane przez innych ludzi. Występuje tu zasada niewyłączności niemożności odcięcia danej jednostki od szans korzystania z dóbr publicznych. Nie nadają się one do prywatnego wytwarzania. Są dostępne niezależnie od tego czy dany użytkownik partycypował w ich wytworzeniu (free riders). Kwestią najtrudniejszą jest określenie jakie produkty i usługi mogą by uznane za dobra publiczne oraz do jakiego stopnia obywatele mogą być traktowani jako free riders. Pewną pomocą przy rozstrzyganiu tych dylematów może być włączenie do rozważań kategorii efektów zewnętrznych. Wyróżniamy korzyści i koszty zewnętrzne. Problem dbałości o dobra publiczne.
Redystrybucja wynika z potrzeby pomocy ludziom chorym, bezdomnym, szerzej ograniczania ubóstwa (zobowiązania międzynarodowe, potrzeby cywilizacyjne ). Problem skali zróżnicowania dochodów i efektywności systemów pomocy społecznej .
Polityka makroekonomiczna i polityka mikroekonomiczna
Dla efektywnego fukcjonowania systemu gospodarczego najważniejsze znaczenie ma pierwsza z nich. W jej skład wchodzą: polityka monetarna, polityka fiskalna, polityka budżetowa, polityka kursu walutowego. We współczesnym świecie trudno byłoby znaleźć państwo, które nie posługuje się wymienionymi segmentami polityki makroekonomicznej. Ma to istotne znaczenie dla stabilizacji gospodarki, chociaż istnieją istotne kontrowersje na temat narzędzi i metod stabilizacji.
Większe kontrowersje są związane z polityką mikroekonomiczną. Jej przejawy mogą polegać na: państwowej lub komunalnej własności przedsiębiorstw ( dobra i usługi publiczne, kształtowanie korzystnych efektów zewnętrznych), regulacji struktury gospodarki (prywatyzacja i likwidacja przedsiębiorstw lub promocja małej przedsiębiorczości), ingerencji władz państwowych w ceny, wspomaganiu finansowym wybranych gałęzi gospodarki lub regionów, finansowaniu publicznych zamówień na opracowania naukowe lub innowacyjne, inne rodzaje finansowego wspierania pojedynczych wytwórców lub ich grup (eksporterów) czy ochrony ich przed konkurencją.
1.3. Podstawowe cele polityki gospodarczej państwa (wzrost gospodarczy, kontrolowanie inflacji, ograniczanie poziomu bezrobocia, redystrybucja dochodów)
Warunki sprawnego funkcjonowania gospodarki
Sprawne definiowanie praw własności,
Łatwość zawierania transakcji.
Inflacja a bezrobocie
Z nazwiskiem Phillipsa wiąże się teza o ujemnej zależności pomiędzy bezrobociem a inflacją. Przyczyniło się to do pewnej modyfikacji teorii Keynesa i miało wpływ na politykę ekonomiczną. W ostatnim okresie zwrócono uwagę na pewną potrzebę modyfikacji tej teorii bowiem: wymienność między inflacją a bezrobociem może istnieć tylko w krótkim horyzoncie czasu, a w długim okresie wymienność nie istnieje, jedynie przy stopie bezrobocia równej jej naturalnemu poziomowi możliwy jest stabilny poziom inflacji, wyższe lub niższe bezrobocie oznacza przyhamowanie lub przyspieszenie procesów inflacyjnych, w długim okresie rządy mogą wybierać między okresowo tylko niższym bezrobociem i ulegającym przyspieszeniu tempem inflacji
Wzrost gospodarczy a inflacja
Wysoka inflacja generalnie nie sprzyja wzrostowi gospodarczemu którego podstawowym źródłem są innowacje technologiczne (produktowe i produkcyjne) i organizacyjne. Inflacja, a zwłaszcza zmienność jej tempa powoduje stałą zmienność warunków zaciągania i spłacania kredytów inwestycyjnych. Premiuje ona wtedy przede wszystkim działania nastawione na szybki obrót.
Wzrost gospodarki a dążenie do ograniczenia bezrobocia
Ta para celów jest skorelowana dodatnio. Bezrobocie oznacza niewykorzystanie potencjalnych zasobów. Wysoki wzrost gospodarczy wynika albo z większego zaangażowania czynników wytwórczych albo ze zwiększenia ich produktywności. Polityka doraźnego podnoszenia aktywności gospodarczej w celu zmniejszenia bezrobocia cyklicznego vs. polityka nakierowana na utrzymanie długookresowych warunków wzrostu w gospodarce. Ta pierwsza wiąże się z prowadzeniem aktywnej (dyslaecjonalnej) polityki fiskalnej. Polega to na tworzeniu warunków do zwiększania ogólnej kwoty wydatków w gospodarce; może się to odbywać poprzez zwiększanie wydatków rządu lub poprzez politykę ograniczania podatków. Wadą drugiego wariantu jest to, że nie cała kwota zostanie wydatkowana, a inwestorzy mogą nie być skłonni do zwiększenia wydatków inwestycyjnych.
Wzrost gospodarczy a redystrybucja dochodów
Z jednej strony państwo o dobrze rozwiniętym systemie opieki socjalnej może korzystnie wpłynąć na koszty zabezpieczenia własności i niższy poziom przestępczości. Państwo o dobrze rozwiniętym systemie opieki socjalnej może korzystnie wpłynąć na skłonność ludzi do pracy, oszczędzania i inwestowania, ponieważ będą mogli oni mniej środków wydawać na zabezpieczenie swojej własności. Z drugiej strony rozbudowany system redystrybucji dochodów wiąże się z ponoszeniem kosztów. Otrzymywanie zasiłków przez osoby żyjące w ubóstwie zwiększa ukrytą krańcową stoPę podatkową zniechęcając je do podejmowania pracy.
Redystrybucja dochodów a bezrobocie
Redystrybucja dochodów od osób o wysokich dochodach na rzecz osób o dochodach niskich może przyczynić się do przesunięcia dochodów do grup wykazujących większą krańcową skłonność do konsumpcji. Może to przyczynić się do poprawy koniunktury i przyśpieszenia ożywienia gospodarczego. Może to sprzyjać ograniczeniu bezrobocia. Z drugiej strony może to sprzyjać powstaniu subkultury zależności, osób zakładających wyłącznie życie z uzyskiwanych zasiłków.
Redystrybucja dochodów a inflacja
Każda zmiana stopy inflacji przynosi skutki redystrybucyjne. Najmniej s z e możliwości uchronienia się przed stratami mają osoby uzyskujące stałe dochody. Stosowanie progresji podatkowej jest w warunkach inflacji pośrednim źródłem przesuwania dochodów z sektora prywatnego do publicznego.
2. Narzędzia polityki ekonomicznej państwa
2.1. Narzędzia polityki ekonomicznej stosowane przez zwolenników podejścia popytowego
Generalna teoria Keynesa
Teoria Keynesa powstała jako bezpośrednia reakcja na wielki kryzys ekonomiczny lat 1929-1933. W okresie tym większość państw odnotowała gwałtowny wzrost bezrobocia i spadek PNB. W tej sytuacji teoria Keynesa wskazywała na rozwiązania zapewniające stabilizację gospodarki. Przedmiotem badań była gospodarka w stanie nierównowagi, charakteryzująca się niepełnym wykorzystaniem czynników wytwórczych (pracy i kapitału), przejawiająca cechy stagnacji. Wskazując na przyczyny Keynes zwrócił uwagę na stan nierównowagi występujący w gospodarce pomiędzy poziomem oszczędności a poziomem inwestycji. Owa nierównowaga była związana z pojęciem krańcowej skłonności do konsumpcji. W wyniku wzrostu dochodów zwiększa się stopa oszczędności, w rezultacie następuje stan stałej przewagi oszczędności nad inwestycjami, który prowadzi do długotrwałej depresji ekonomicznej i bezrobocia stając się przyczyną tendencji stagnacyjnych. Konieczne jest więc dostosowanie rozmiarów inwestycji do rozmiarów oszczędności.
Konsekwencje teorii Keynesa dla polityki gospodarczej
Zakwestionowanie tezy, iż w gospodarce zawsze działają mechanizmy samoregulacji, czyli że gospodarka pozostawiona sama sobie będzie popadać w ciągłe stany nierównowagi. Takie postawienie sprawy zrodziło poważne konsekwencje dla postrzegania roli państwa w gospodarce -potrzebna jest aktywna rola państwa w gospodarce. Tezy Keynesa odnośnie stabilizacyjnej roli państwa znalazły z powodzeniem zastosowanie w praktyce gospodarczej do połowy lat 70-tych. Głównym kierunkiem było zmniejszanie do minimum bezrobocia (krzywa Phillipsa). Niestety w latach 70-tych pojawiła się stagflacja - jednoczesne występowanie wysokiego bezrobocia i inflacji). Gospodarka popadła w fazę długotrwałej depresji.
Sterowanie popytem globalnym
Szkoła keynesowska położyła nacisk na analizę agregatowo ujmowanego popytu globalnego. Jego zwiększenie jest środkiem przyśpieszającym tempo wzrostu gospodarczego i likwidującym bezrobocie. Aby zapewnić stały rozwój gospodarczy, należy poprzez prowadzenie odpowiedniej polityki gospodarczej pobudzać wzrost globalnych wydatków. Jeżeli uda się utrzymać popyt na odpowiednio wysokim poziomie, to w gospodarce wystąpią bodźce do zwiększenia stopy inwestycji, a więc do zwiększenia produkcji i zatrudnienia. Interwencja państwa w procesy rynkowe zapewnia prawidłowe funkcjonowanie gospodarki. Gospodarka nie kierowana popadać będzie w stale występujące wahania cykliczne, co więcej mogą one kształtować się wokół zniżkowego trendu rozwoju gospodarczego. Rynek nie zapewnia wysokiego zatrudnienia, wyeliminowania wahań cyklicznych, ograniczenia procesów inflacyjnych oraz osiągnięcia równowagi zewnętrznej. Niepełne wykorzystanie czynników wytwórczych prowadzi bezpośrednio do powstania luki produktu narodowego brutto. Przekonanie keynesistów o słuszności stosowania aktywnej polityki stabilizacyjnej wynika z faktu, że wahania wielkości makroekonomicznych znacząco zmniejszają poziom dobrobytu społecznego i że państwo wie lepiej jak alokować zasoby.
Polityka fiskalno-budżetowa jako narzędzie regulacji popytu
Sterowanie przez państwo globalnym popytem odbywa się głównie za pomocą środków polityki fiskalno-budżetowej i polityki pieniężnej . Keynesiści proponują zwiększenie progresji opodatkowania wysokich dochodów przy jednoczesnym wzroście świadczeń społecznych na rzecz grup niżej uposażonych. W rezultacie przy niezmienionym poziomie dochodu narodowego powinno się osiągnąć pewne zwiększenie globalnej konsumpcji.
Drugi kierunek działania w ramach polityki fiskalnej to preferencje dla działalności inwestycyjnej polegające na obniżeniu stopy podatkowej od zysków przeznaczonych na inwestycje. Oprócz zmian w zakresie systemu podatkowego państwo może również, w celu pobudzenia zagregowanego popytu manipulować wielkością globalnych wydatków rządowych. Zwiększenie tych wydatków w okresie recesji przyczynia się do zwiększenia globalnego popytu poprzez bezpośrednie zasilanie finansowe niektórych grup społecznych oraz na inwestycje publiczne, przede wszystkim infrastrukturę (także zbrojenia). Efekt pierwotny pobudzania popytu spotęgowany zostanie dzięki mechanizmom mnożnikowym, przez co na dłuższy czas zostanie zapewniona odpowiednia wielkość popytu. W kwestii finansowania działalności interwencyjnej keynesiści proponują aby środki finansowe na ten cel pochodziły z budżetu państwa. Powstały w ten sposób deficyt budżetowy nie stanowi dla gospodarki zagrożenia w okresie kryzysu, lecz jest ważnym elementem polityki ożywienia. W długim okresie czasu polityka ta okazała się zabójcza dla gospodarki.
Aktywna polityka pieniężna jako narzędzie regulacji popytu
W zakresie polityki pieniężnej keynesiści stopniowo rewidowali swoje poglądy. Początkowo uważali oni, że polityka pieniężna powinna być dostosowywana do istniejącej i przewidywanej sytuacji gospodarczej w celu przeciwdziałania fluktuacjom koniunktury. Proponowali więc oni w okresie dekoniunktury podjęcie działań na rzecz zwiększenia zasobów pieniądza w gospodarce. Zwiększenie ilości pieniądza w obiegu zmniejsza skłonność do przechowywania go w formie płynnej. Należy jednak zaznaczyć, że keynesiści w odniesieniu do polityki pieniężnej byli nieco bardziej ostrożni niż w stosunku do polityki fiskalnej. Współcześni keynesiści przywiązują większą wagę do roli polityki pieniężnej. Stwierdzili, że niezbędne jest określenie optymalnej kombinacji polityki pieniężnej i budżetowej.
Zasadnicze założenie na jakim oparli się współcześni keynesiści określa, że zmiany podaży pieniądza wpływają nie tylko na poziom cen, ale także na wielkości realne takie jak poziom produkcji i zatrudnienie. Ostatecznie keynesiści przystali na politykę stałego tempa wzrostu podaży pieniądza, proponowanego przez monetarystów.
Polityka dochodowa
Narzędziem uzupełniającym politykę fiskalno-budżetową i pieniężną jest polityka dochodowa, której zastosowanie uznano za konieczne w celu rozwiązania dylematu stałych cen i pełnego zatrudnienia. Stagflacja spowodowała podważenie teorii. Wówczas przyjęto podażową interpretację zjawiska; oznacza to, że główną przyczyną inflacji pełzającej jest dążenie sprzedawców dóbr i siły roboczej do poprawienia własnej pozycji poprzez windowanie cen. Receptą na wyhamowanie zjawisk inflacyjnych jest odpowiednia polityka dochodowa. Polityka cen i dochodów zmniejsza oczekiwania inflacyjne, a tym samym oddziałuje na stopę procentową, porozumienia płacowe i inne decyzje gospodarcze, natomiast ekspansywna polityka pieniężna i fiskalna mają na celu zmniejszenie stopy bezrobocia. Postulat prowadzenia aktywnej polityki dochodów wywodzi się z przekonania, że jedną z głównych przyczyn niestabilności i wzrostowych tendencji inflacji jest mechanizm określania płac w ramach negocjacji płacowych. Płace stanowią w gospodarce rynkowej najistotniejszy element kosztów i dlatego jedną z głównych metod przeciwdziałania inflacji staje się polityka dochodowa. Polityka dochodowa może przybierać formę dobrowolnej i ustawowej. Przykładem polityki cenowo-dochodowej o charakterze dobrowolnym jest zachęcanie przez rząd do niepodnoszenia cen i płac powyżej pewnego poziomu. Najbardziej restrykcyjny charakter ma zamrożenie cen i płac. Tradycyjne sposoby kontroli cen i płac nie przyniosły sukcesu. Reakcją było ustalanie dopuszczalnej normy wzrostu płac, po której przekroczeniu na podmioty przekraczające ustalenia byłyby nakładane kary.
Polityka handlu zagranicznego
W wyniku pobudzania popytu dochodzi najczęściej do zakłócenia równowagi bilansu płatniczego. Przyczyniają się do tego zwiększony import i zmiana portfela oszczędności (dewizy). Dlatego uzupełniano keynesowski program polityki gospodarczej o instrumenty wspierania eksportu.
Cechy wyróżniające nurt keynesowski
Wynikają z odrzucenia neoklasycznego założenia o pełnej elastyczności rynków. Cechy te przedstawić można w następujący sposób: produkcja określana jest przez globalny popyt, czynniki podażowe odgrywają niewielką rolę, a także może wystąpić efekt mnożnikowy , będący łącznikiem między autonomicznymi zmianami w popycie a zmianami w produkcji.
Zmiany w ilości pieniądza w obiegu oddziałują na kształtowanie się wielkości realnych (wolumenu produkcji i/lub zatrudnienia).
Bezrobocie ma w zdecydowanej mierze charakter przymusowy, wynikający z niedostatecznego popytu.
Istnieje szerokie pole dla aktywnej polityki fiskalnej i monetarnej państwa.
2.2. Narzędzia polityki ekonomicznej proponowane przez neoklasyków .
Źródła
Nurt ten sięga do dorobku A.Smitha (Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów). Autor ten uważał że gospodarka każdego kraju, a zatem i bogactwo zależy od efektów pracy weryfikowanych przez wolny rynek. Indywidualne decyzje ludzi i podmiotów są najlepsze, a interwencja w mechanizmy rynkowe przez państwo jest z gruntu szkodliwa. Do tego poglądu nawiązują poszczególne teorie neoklasyczne.
Monetaryzm
Kierunek ten wiąże się przede wszystkim z dorobkiem M.Friedmana. Jego zdaniem podstawowe cechy gospodarki to: jest ona stabilna w długim okresie jeśli nie zakłóca się mechanizmu rynkowego, a decydującą rolę odgrywa polityka pieniężna i równowaga pieniężna. M.Friedman wyróżnił cztery sfery aktywności rządu: ochrona jednostek przed przemocą z zewnątrz, ochrona jednostek przed zagrożeniem ze strony innych współobywateli, ochrona i umacnianie wolnego społeczeństwa, opieka nad tymi członkami społeczeństwa których nie można uznać za jednostki odpowiedzialne. Według monetarystów aktywna polityka stabilizacyjna instytucji państwowych przynosi rezultaty odwrotne od zamierzonych (powiększenie stanu nierównowagi i opóźnienia czasowe ). W długim okresie czasu polityka nadmiernej reakcji polityki pieniężnej na zakłócenia osiąga jeden skutek wzrost cen. Według monetarystów inflacja jest przede wszystkim zjawiskiem pieniężnym. Dlatego walka z nierównowagą przejawiającą się w postaci inflacji jest podstawowym obowiązkiem polityki gospodarczej. Bieżąca polityka ekonomiczna powinna zapewnić odpowiednio stopień płynności w gospodarce. Należy zatem przyjąć stałe, niskie tempo wzrostu podaży pieniądza, odpowiadające wzrostowi PNB. Kurs walutowy powinien być określany przez relacje podaży i popytu w formie kursu płynnego. Gospodarowanie powinno opierać się na własności prywatnej. Monetaryści odrzucają manipulowanie stopą procentową. Podatki powinny by c obniżone do minimalnego poziomu.
Nowa ekonomia klasyczna czyli szkoła racjonalnych oczekiwań.
Najbardziej radykalna odmiana monetaryzmu (R.Lucas). Według tej szkoły ludzie formułują swoje oczekiwania co do przebiegu procesów gospodarczych opierając się na całej dostępnej im wiedzy, nie popełniając przy tym systematycznych błędów. Zakłócenia gospodarcze są natychmiast równoważone przez uczestników rynku. Fluktuacje wynikają z błędów popełnianych przez ludzi w ocenie sytuacji ekonomicznej. Opierając się na tych założeniach przedstawiciele tej szkoły uważają że wszelkie formy aktywnej polityki stabilizacyjnej są nieskuteczne z dwu powodów: podmioty gospodarujące podejmują decyzje wyłącznie na podstawie zmian wielkości realnych, przy formułowaniu oczekiwań dotyczących przyszłych procesów gospodarczych nie popełnia się systematycznych błędów. Instytucje państwowe powinny w sferze gospodarczej kłaść nacisk na utrzymywanie stabilności cen oraz stymulowanie strony podażowej gospodarki. W zakresie polityki budżetowej przedstawiciele tego nurtu są zwolennikami zapisu prawnego, obligującego władze do bilansowania budżetu. Instytucje państwa nie powinny angażować się w jakikolwiek sposób w realną działalność gospodarczą (także w sferze ubezpieczeń, ochrony zdrowia, szkolnictwa). Aktywność gospodarcza może opierać się wyłącznie na własności prywatnej .
Nowa szkoła austriacka
Przedstawiciele tego kierunku (F. von Hayek) uważają że procesy gospodarcze charakteryzują się dużą niepewnością i stałymi zakłóceniami równowagi. Informacja jest rozproszona wśród bardzo dużej liczby ludzi. W takich warunkach najlepszą instytucją koordynującą działania podmiotów gospodarczych jest rynek. Stanowi on najbardziej skuteczny mechanizm porządkowania informacji. Rynek umożliwia pozyskanie informacji poprzez mechanizm cenowy. Instytucje państwowe mają zbyt mało informacji, a pewnych ich kategorii nie posiądą w ogóle. Polityka pieniężna stanowi ważny czynnik oddziałujący na równowagę gospodarczą. Istotne znaczenie ma hamowanie ekspansji związków zawodowych: działalność związków zawodowych jest poważnym czynnikiem zwiększającym poziom inflacji oraz największą przeszkodą podnoszenia poziomu życia pracowników najemnych. Stabilizacja kursów walutowych ma przewagę nad kursami zmiennymi, ale rząd nie może stosować ograniczeń wymiany walut. Polityka gospodarcza rządu powinna być zorientowana przede wszystkim na respektowanie i ochronę mechanizmu wolnego rynku. Brak kontroli cen i zagwarantowanie wolności zawierania umów.
Teoria wyboru publicznego ( ekonomiczna teoria polityki)
Teoria wyboru publicznego dotyczy ekonomicznych analiz nierynkowych procesów decyzyjnych. Założenia: metodologiczny indywidualizm i racjonalne postępowanie jednostek, teoria stara się opisywać zjawiska polityczne za pomocą narzędzi opisujących rynek. Elementem tej teorii jest chorobliwe rozrastanie się instytucji państwowych. Instytucje państwowe rozrastają się także dzięki tzw. iluzji podatkowej, co występuje w sytuacji podatków pośrednich (V AT płaci ktoś inny nie ja). Negatywne konsekwencje dla gospodarki deficytu budżetowego. Tendencja biurokratów do maksymalizowania swoich korzyści poprzez maksymalizowanie skali działania swoich instytucji.
Podobnie zachowują się politycy. W celu utrzymania dostępu do środków publicznych starają się nie tyle służyć elektoratowi co manipulować nim. Polityczny cykl ekonomiczny, czyli takie manipulowanie polityką makroekonomiczną aby stworzyć najlepsze dla siebie warunki w okresie wyborów. Demokracja rozpatrywana jako polityczny rynek. Problemy zasad kolektywnego wyboru wyjaśniane za pomocą teorii dóbr publicznych. Grupy nacisku (małe grupy interesów) służące uzyskaniu jak największej części dóbr ogólnych dla siebie (wymuszanie specjalnych przywilejów i koalicje dystrybucyjne ). Grupy obejmujące, to znaczy działające wśród znacznej części społeczeństwa. Działalność grup interesów i koalicji dystrybucyjnych komplikuje stosunki społeczne i wzmacnia znaczenie rządu i innych instytucji publicznych, a to wpływa negatywnie na funkcjonowanie systemu ekonomicznego państwa. Instytucje państwowe mogą interweniować gospodarczo jedynie w tych dziedzinach w których wykażą, że mechanizm rynkowy stanowi droższe rozwiązanie.
Ekonomia podaży ( ekonomia strony podażowej)
Ostentacyjne nawiązanie do klasycznej teorii ekonomii (Smitha). Ekonomia podaży opiera się na dwu zasadniczych założeniach: o długookresowej stabilności systemu rynkowego i o decydującej roli jednostki w przebiegu procesów gospodarczych. Aby gospodarka mogła rozwijać się stabilnie i dynamicznie należy z niej usunąć balast państwa. W procesie zmniejszania nacisku państwa na gospodarkę szczególne znaczenie odgrywa polityka fiskalna. Relacje opodatkowania mają bezpośredni wpływ na relację cen i kosztów. Każdy podatek powoduje efekt akcyzowy, w konsekwencji obciążeń podatkowych następuje obniżenie poziomu aktywności gospodarczej, straty w produkcji i zmniejszenie zatrudnienia. W systemie podatkowym kluczowe znaczenie ma relacja krańcowych stawek opodatkowania względem przeciętnych.
A.Laffer sformułował cztery uwagi odnośnie polityki podatkowej: zmiany stawek opodatkowania oddziałują na produkcję -niższym stawkom odpowiada wyższa produkcja; zmiany stawek podatkowych oddziałują bezpośrednio na zatrudnienie obydwu czynników produkcji, układ stawek opodatkowania utrzymujący wpływy rządu na stałym poziomie oddziałuje na produkcję, to w jaki sposób podatki są zbierane jest równie ważne jak ich wysokość; zmniejszenie stawek opodatkowania doprowadzi zawsze do znacznie mniej szego spadku wpływów z podatków niżby to wynikało z matematycznej analizy.
Podażowcy skłaniają się do przyjęcia klasycznych zadań instytucji państwowych (opisanych przez Smitha), resztę działalności pozostawiaj ąc wolnej woli podmiotów gospodarujących. Zbytnia aktywność państwa p woduje także niekorzystny efekt wypierania. W zakresie polityki monetarnej szkoła ta akceptuje dorobek monetaryzmu, wskazując na potrzebę stabilnej podaży pieniądza. Nacisk na ograniczenie tak realnej jak i regulacyjnej roli państwa w gospodarce. Najważniejsze jest pomnażanie bogactwa, a nie sprawiedliwe dzielenie biedy.
3. Polityka finansowa państwa (polityka pieniężna i polityka budżetowa)
3.1. Polityka pieniężna
Rola polityki pieniężnej
Bezpośrednim celem polityki pieniężnej jest ograniczenie ilości pieniądza w systemie gospodarczym do wielkości niezbędnej dla właściwego spełniania przez pieniądz jego funkcji. Głównym celem pośrednim jest odpowiednia korelacja przyrostu podaży pieniądza z przyrostem produktu narodowego.
Pieniądz powinien spełniać trzy funkcje: miernika wartości, środka wymiany i środka płatniczego, środka przechowywania (tezauryzacji) wartości. Pieniądz wyłonił się w toku dziejów jako wygodny instrument ułatwiający przebieg procesów wymiany. Pieniądz występuje w formie gotówkowej i bezgotówkowej. Realizatorem polityki pieniężnej jest na ogół bank centralny. Wpływ rządu na bank centralny jest różny w poszczególnych krajach.
W Polsce bankiem centralnym jest Narodowy Bank Polski, do którego głównych zadań związanych z polityką monetarną należy zaliczyć: ustalanie podstawowych stóp procentowych, udzielanie kredytów refinansowych bankom, kształtowanie systemu rezerw obowiązkowych, kształtowanie zasad ustalania kursu walut obcych, regulacja obrotu dewizowego, prowadzenie gopodarki rezerwami dewizowymi, emisja własnych papierów wartościowych i obrót papierami wartościowymi emitowanymi przez skarb państwa, licencjonowanie banków i nadzór nad ich działalnością.
Podstawowe instrumenty polityki pieniężnej można podzielić na trzy główne grupy: instrumenty kontroli ogólnej (zmiany oficjalnej stopy redyskontowej, operacje otwartego rynku i system minimalnych rezerw obowiązkowych), instrumenty kontroli selektywnej (kontrola rozmiarów udzielonych pożyczek, kontrola stóp procentowych i polityka selektywnych wskaźników rezerwowych) oddziaływanie poprzez perswazję (przekazywanie sugestii w sprawie pożądanych kierunków polityki banków prywatnych).
Funkcje stopy procentowej (dochodowa, agregacyjna, informacyjna, rozdzielcza, motywacyjna i redystrybucyjna ). Manipulowanie stopami procentowymi ma istotny wpływ na gospodarkę.
Wpływ polityki pieniężnej na kurs walutowy .
Polityka pieniężno-kredytowa oparta o ujęcie popytowe
Aktywna polityka pieniężno-kredytowa jest oparta na doktrynalnych źródłach szkół interwencjonistycznych, wywodzących się z tzw. nurtu keynesowskiego. Gospodarka jest niestabilna i dlatego należy podejmować dyskrecjonalne działania stabilizujące ten rynek. Nie ma więc stałych reguł. Podaż pieniądza jest podporządkowana głównemu celowi interwencji pobudzeniu zagregowanego popytu. Dopuszczalna jest nie tylko interwencja w mechanizm rynkowy (kontrola ceny kredytu, ceny walut itd.), ale i sterowanie rozwojem poszczególnych branż poprzez kierowanie strumieniami finansowymi. Szczególną rolę odgrywa manipulacja ceną pieniądza tzn. stopą procentową. Założenie takiego manipulowania ceną kredytu, aby maksymalizować popyt nań, nawet w warunkach głębokiej nierównowagi pieniężnej. Inflacja jest w tym ujęciu ceną jaką trzeba zapłacić za wysoką dynamikę gospodarczą.
Dyskredycjonalne działania uprawiają na szeroka skalę banki centralne krajów Unii Europejskiej. Bezpośrednie instrumenty polityki pieniężnej banków centralnych Unii Europejskiej. Ilościowe: limity kredytowe i kontrola kredytu, kontrola emisji i pułapy emisji, ograniczenie obrotu pieniądza i kapitału z zagranicą, kontrola dewizowa, obligatoryjny zakup papierów wartościowych przez banki. Jakościowe: stała i maksymalna stopa procentowa, selektywne określenie stopy procentowej, jej indeksacja, kontrola emisji, obligatoryjny zakup papierów wartościowych przez banki, przepisy o udzieleniu kredytu (rodzaj, oprocentowanie, okres, udział finansowania kredytem).
Polityka pieniężna oparta o ilościową teorię pieniądza
Pasywna polityka pieniężna opiera się o ilościową teorię pieniądza. Popyt na pieniądz pozostaje w stałej relacji do zmian nominalnego produktu narodowego brutto. Mechanizm rynkowy ma skłonność do samoregulacji. Zatem polityka pieniężna powinna być ukierunkowana na realizację celów długookresowych, w celu utrzymania gospodarki w równowadze należy ustalić długookresowy wskaźnik przyrostu podaży pieniądza skorelowany z przyrostem PNB. Pasywna polityka pieniężno-kredytowa opiera się więc na zasadzie dostosowania wielkości podaży pieniądza do zmian w realnej podaży dóbr i usług. Można to osiągnąć za pomocą ilościowych oraz jakościowych pośrednich instrumentów polityki pieniężnej nie naruszających mechanizmu rynkowego. Pośrednie narzędzia ilościowe i jakościowe są wykorzystywane dla kontroli stabilności ogólnej podaży pieniądza. Obawa przed inflacją, która jest źródłem recesji, a następnie bezrobocia. Kontrola podaży pieniądza jest zatem istotnym czynnikiem stabilizacji gospodarki. Podstawowe znaczenie ma ograniczenie rozmiarów sektora publicznego do minimum, a także redukcja wydatków publicznych. Ogranicza to zjawiska wypychania sektora prywatnego przez publiczny. Reasumując pieniądz jest podstawowym reglatorem procesów w rynkowym systemie gospodarczym, a zatem zasadniczym narzędziem polityki gospodarczej .
Polityka kursowa i wymienialność walut
Całokształt działań instytucji publicznych związanych z kształtowaniem kursu walutowego oraz warunków działania rynku walutowego nazywany jest polityką kursową. Nie stanowi ona części polityki pieniężnej, ale jest odrębnym narzędziem polityki gospodarczej. Musi być jednak rozpatrywana w ścisłym związku z instrumentami polityki pieniężnej. Od zasad polityki kursu walutowego uzależniony jest system walutowy określonego obszaru, a w konsekwencji reguły obrotu i wymienialności walut. Polityka ta realizowana jest w środowisku międzynarodowego systemu walutowego.
Waluty można klasyfikować z punktu widzenia ich znaczenia na waluty twarde i waluty miękkie. Pierwsze można dowolnie wymieniać na inne, w przypadku drugich podlegają one różnorodnym restrykcjom administracyjnym.
Historia rozwoju światowego rynku walutowego. Po I wojnie światowej miały miejsce: era waluty złotej, era ograniczonej waluty złotej, system waluty kierowanej. Po II wojnie światowej światowej systemy walutowe opierały się na zasadach porozumienia z Bretton Woods (zasada stałych kursów przy ustanowieniu dolara USA jako waluty wiodącej). Po dwudziestu latach poprawnego funkcjonowania system ten załamał się, czego ostatecznym aktem było zawieszenie wymienialności dolara USA na złoto. Od tego czasu obowiązują kursy elastyczne.
We współczesnie realizowanej polityce kursowej podstawowe znaczenie zajmuje wymienialność własnej waluty. W szerokim rozumieniu wymienialność sprowadza się do możliwości wymiany pieniądza jednego kraju na uważany za wymienialny pieniądz innego kraju, według jednolitego kursu walutowego. We współczesnych stosunkach finansowych można wyróżnić trzy standardy wymienialności: wymienialność zewnętrzną, wymienialność według zaleceń MFW, wymienialność całkowitą. Drugi z nich jest stosowany w roku 1996 wokoło 130 krajach, w tym w Polsce, co polega na: niestosowaniu ograniczeń dewizowych w zakresie transakcji bieżących, nieuczestniczeniu w dyskryminujących inne kraje porozumieniach walutowych, posługiwaniu się polityką jednolitego kursu walutowego, wykupie własnej waluty przedstawionej im przez władze monetarne innego kraju MFW przy założeniu, że pochodzi ona z transakcji bieżących. Wymienialność według standardu MFW zezwala na stosowanie restrykcji walutowych w zakresie transakcji kapitałowych. Waluta całkowicie wymienialna charakteryzuje się nieograniczoną zdolnością do wypełniania funkcji międzynarodowych. Kraj waluty całkowicie wymienialnej praktycznie nie stosuje żadnych ograniczeń dewizowych bez względu na to kto dokonuje wymiany i jakiej transakcji ona dotyczy, w 1996 roku 44 kraje dysponowały walutami całkowicie wymienialnymi.
W ramach polityki kursowej władze gospodarcze rozstrzygają następujące kwestie: reguły kształtowania poziomu kursu, zmienność kursu, jednolitość kursu, zakres ograniczeń nałożonych na transakcje walutowo-dewizowe. Możliwości ustalania kursu walutowego sprowadzają się do wyboru między regulacją zapewniającą równowagę płatniczą a kursem wyższym lub niższym od rzeczywistej wartości danej waluty. W zakresie regulowania zmienności kursu władze gospodarcze mogą wybierać rozwiązania na płaszczyźnie zawierającej się pomiędzy kursem stałym a kursem w pełni płynnym.
w roku 1995 polskie władze monetarne ostatecznie wprowadziły wymienialność złotówki zgodnie z zaleceniami statutowymi MFW.
Najważniejszym i składnikami nowych regulacji były: rozszerzenie dopuszczalnych odchyleń kursów złotego wobec innych walut, zmiana sposobu utrzymywania kursów rynku międzybankowego w granicach dozwolonych odchyleń, wprowadzenie instytucji fixingu dewizowego, zezwolenie bankom komercyjnym na stosowanie dowolnych kursów w rozliczeniach z klientami. Mankamenty tego modelu to: kurs jest wyznaczany przez czynniki rynkowe, ale jego punktem odniesienia jest arbitralnie ustalany kurs centralny, kurs centralny j es t także punktem odniesienia dla kursów rynku międzybankowego, kursy tego rynku mają wyraźnie określone, a jednocześnie wąskie granice odchyleń, przy ustalaniu cen waluty fixing jest mniej efektywny od systemu notowań ciągłych, kursy wyrażają tylko krajowe czynniki podaży i popytu, z uwagi na wewnętrzny charakter polskiego rynku dewizowego. W związku z dostosowaniem do Unii Europejskiej powinno nastąpić dostosowanie polityki kursowej do ES W, i do podstaw Unii Walutowej .
3.2. Polityka budżetowa
Znaczenie nowoczesnej polityki budżetowej
Polityka ta oznacza gromadzenie i wydatkowanie środków budżetowych dla realizacji celów polityki społeczno-gospodarczej państwa. Może być rozumiana wąsko lub szeroko z uwzględnieniem polityki podatkowej oraz polityki wydatków budżetowych.
Polityka ta stanowiąc pieniężne ujęcie zadań polityki gospodarczej ma istotne znaczenie dla programowania działań rządu, kontroli bieżących decyzji, korygowania działań realizacyjnych oraz porównania działalności państwowej w czasie. Budżet jest więc instrumentem polityki społecznoekonomicznej państwa.
Budżet stanowi instytucjonalną formę gromadzenia funduszy publicznych umożliwiających wypełnianie funkcji publicznych (administracja, obrona narodowa, bezpieczeństwo wewnętrzne, wymiar sprawiedliwości), funkcji socjalnych ( ochrona zdrowia, oświata, działalność socjalno-kulturalna) oraz gospodarczych związanych z działaniami regulacyjnymi państwa.
Gromadząc dochody państwo sięga do dochodów innych podmiotów systemu gospodarczego. Z punktu widzenia pochodzenia dochody można podzielić na krajowe i zagraniczne, bieżące i majątkowe (ze sprzedaży i dzierżawy , odsetki od pożyczek i lokat), podatkowe (dochodowe, majątkowe i konsumpcyjne) i niepodatkowe (własność publiczna, dywidenda).
Podatki definiowane jako przymusowe, bezzwrotne i nieodpłatne świadczenia pobierane przez państwo celem pokrycia obciążeń publicznych stanowią podstawowy instrument i główne źr...
retro23kam