Kultura oryniacka (40-20 tys. lat temu) - kultura narzędzi odłupkowych i klingowych, a także kościanych i rogowych rozwijająca się w Europie, Azji, Afryce Północnej; w Polsce na południu (koło Krakowa) i południowym zachodzie (Śląsku). Szerzycielem kultury jest Homo sapiens sapiens. W tym okresie pojawiaja się pierwsze przedmioty ozdobne, figurki kobiece znane dziś pod określeniem paleolitycznej Wenus, malarstwo jaskiniowe, kult grzebania zmarłych i pierwsze trwałe domostwa.
Kultura magdaleńska – jedna z kultur późnego paleolitu, występującą w Europie zachodniej i środkowej. Nazwa wywodzi się od miejscowości La Madeleine, w departamencie Dordogne we Francji.
Kultura magdaleńska charakteryzowała się dość wyrafinowaną produkcją narzędzi z krzemienia, rogu i kości. Z tego okresu pochodzi na przykład igła kościana z uszkiem. Do kultury magdaleńskiej zaliczają się odkryte w jaskiniach, głównie Francji i Hiszpanii, monumentalne przykłady malarstwa naskalnego w jaskiniach: Altamira, Lascaux, Font-de-Gaume i inne.
Kultura halsztacka - kultura epoki żelaza, rozwijająca się w latach 800-450 p.n.e..
Nazwa pochodzi od eponimicznego stanowiska Hallstatt, leżącego Alpach Salzburskich, w krainie Salzkammergut, w Austrii, w której w II poł. XIX wieku odkryto wielkie cmentarzysko. Kultura halsztacka występowała w dwóch zespołach:
· zachodniohalsztacka (identyfikowana z Celtami),
· wschodniohalsztacka (illiryjska i tracka)
Zabytki kultury halsztackiej datowane są począwszy od 800 p.n.e. do 450 p.n.e. na zachodnim obszaru występowania oraz 350\300 p.n.e. na Wschodzie. Według systemu chronologicznego Paula Reineckego wyróżnia się halsztat C (HaC do 600 p.n.e.) oraz halsztat D (HaD do 450 p.n.e.). Nauka nie jest w stanie ustalić dokładnych przyczyn umożliwiających wyodrębnienia kultury halsztackiej. Prawdopodobnie były one związane z najazdami ludów stepowych (Kimmerowie), które doprowadziły do załamania istniejących struktur kulturowych. Za takim rozwojem sytuacji przemawiało upowszechnienie się konia, czy konstruowanie komór grobowych. Przyczyną przemian kulturowych mogły być też silne wpływy świata śródziemnomorskiego w postaci kontaktów z koloniami greckimi i Italią. Ludność kultury zachodniohalsztackiej ulegała wpływom, aż do czasu wykształcenia celtyckiej wspólnoty etnicznej, zaś ludność kultury wschodniohalsztackiej uległa niszczycielskim najazdom Scytów.
Stanowiska kultury zachodniohalsztackiej obejmowały: wschodnią Francję, Niemcy i Szwajcarję, a zabytki nawiązywały do kultury pól popielnicowych epoki brązu. Natomiast stanowiska kultury wschodniohalsztackiej obejmowały: Bośnię, Hercegowinę, Siedmiogród, Słowację i wschodnie Alpy. Graniczyły one: od północy ze stanowiskami kultur nordyjskich, od wschodu łużyckich, urn domkowych, vekerzug, basarabii, od południa ze stanowiskami kultur gollasecca, melaun, este oraz z koloniami greckimi, od zachodu ze stanowiskami katalońskiej kultury pól popielnicowych.
Ludność tej kultury wytwarzała charakterystyczne naczynia z blachy brązowej często starannie i bogato dekorowane - situle. (Ornament wyrażany był w postaci scen wojennych i ceremonialnych, świata kultu, zachowań religijnych oraz scen z życia codziennego. Charakterystyczne było też garncarstwo. Wywarzano ceramikę ręcznie, malowaną z ornamentem geometrycznym malowanym czarną i brunatną farbą na czerwonym tle. Charakterystyczna była też ceramika o grafitowanych powierzchniach. Były to naczynia duże, dwustożkowate z rozchylonym i guzami na brzuścu (nawiązania do ceramiki gawskiej)
Występowały silnie ufortyfikowane osiedla, które wyrastały z tradycji wielkich grodów epoki brązu. Osiedla te uważane były za siedziby lokalnych władców. Pełniły również rolę centrów gospodarczo-handlowo-społeczno-religijnych. Gród posiadał potężne kamienno-drewniane mury i wały a w najwyższej części były siedziby władców oraz świątynia. Przykładem osiedli może być Heuneburg oraz gród w Smolenicach Molpír.
Ludność stosowała obrządek birytualny. Nierzadko zdarzało się iż w jednym grobie mamy do czynienia z (kremacją oraz inhumacją). Zmarłych wyposażano w zależności od pozycji społecznej. Pochówki arystokracji miały postać wielkich kurhanów o około 50m. średnicy zawierały południowoeuropejskie przedmioty luksusowe (najsłynniejszy krater z grobu książęcego w Vix, naczynia libacyjne, komplety oporządzenia wojennego, metalową i glinianą zastawę i elementy umeblowania. Najlepszym przykładem grobu arystokracji jest grób w Hochdorf. Skromnie wyposażano wojowników: broń w postaci długich mieczy ze zdobionymi rękojeściami umieszczanymi w pochwach zakończonymi charakterystycznie rozchylonymi "wąsami", a także włócznie, zapinki, szpile bransolety, klamry od pasa oraz elementy uździenicy. Do grobów składano także narzędzia (płaskie siekierki, noże o sierpikowatym ostrzu i sierpy) oraz ceramikę i naczynia brązowe.
Wierzenia ilustruję ornamentyka ornitomorficzna, uosabiająca wędrówkę pierwiastka duchowego uwolnionego podczas kremacji oraz ornamentyka antropomorficzna wyrażającą personifikację sił natury. Rozpowszechniony był też kult Wielkiej Matki.
Ludność owej kultury trudniła się hodowlą oraz rolnictwem. Specjalizowała się również w eksploatacji, przeróbce i dystrybucji soli (Hallstatt). Obserwujemy wyraźny rozwój produkcji rzemieślniczej oraz obróbki metali. Poświadczone są dalekosiężne kontakty handlowe, co wiąże się z przebieganiem przez tereny halsztackie licznych szlaków handlowych, w tym bursztynowego. Wydarzenia polityczne i gospodarcze (bogacenie się na handlu solą) doprowadziły do wyodrębnienia się warstwy arystokracji plemiennej, czego dowodzą bardzo bogato wyposażone pochówki.
Pochówki kultury halsztackiej
Miecze kultury halsztackiej
Situla - duże naczynie metalowe, używane w starożytności, wykonane przeważnie z brązu, będące odpowiednikiem dzisiejszego wiadra. Situle były spotykane również w średniowieczu.
W starożytności situle miały zwykle kształt koniczny (odwrócony ścięty stożek), jeden kabłąkowaty uchwyt, bogatą dekorację rytą i trybowaną ujętą w poziome kręgi. Produkowano je na terenie Italii i południowo-wschodniej Europy w okresie halsztackim i lateńskim. Służyły do czerpania i noszenia wody, a także były wykorzystywane w obrzędach rytualnych. Rozpowszechnione były w wielu rejonach Europy, aż po Skandynawię. Dotarły one również na ziemie polskie – brązową situlę z żelaznym kabłąkiem pochodzenia italskiego odkryto w grobie wojownika kultury przeworskiej w Zubowicach koło Zamościa, datowanym na przełom II i I wieku p.n.e.
Krater z Vix
Krater z Vix – umowna nazwa starożytnego brązowego greckiego naczynia odkrytego w grobie celtyckim w pobliżu wioski Vix we Francji.
Naczynie odkryto w 1953 roku w komorze bogato wyposażonego podkurhanowego grobu na skraju celtyckiego oppidum na górze Lasois. Jest to krater wolutowy, naczynie, które w świecie greckim służyło do mieszania wina z wodą. Cechy stylistyczne pozwalają wiązać je z warsztatem greckim z południowej Italii, chociaż zdaniem sir J. Boardmanna wykonane jest w stylu charakterystycznym dla Sparty.Czas powstania krateru szacuje się na lata 530-520 p.n.e. Mierzy on 1,64 m wysokości, 127 cm średnicy, waży 208,6 kg i ma 1100 litrów pojemności. Szyję krateru zdobi fryz z wizerunkami zaprzęgów i pieszych greckich wojowników. Ponadto krater zaopatrzony był w przykrywkę – sitko zwieńczone statuetką kobiecą. Uchwyty mają oparcie w kształcie głowy gorgony. Krater obecnie znajduje się w muzeum archeologicznym w Châtillon-sur-Seine.
Kultura cykladzka
Kultura cykladzka to kultura epoki brązu, która występowała w latach 2900–1100 p.n.e. na wyspach archipelagu Cyklady. Jej głównymi ośrodkami były:
· Syros (obecnie Siros)
· Naksos
· Milos
Z wczesnym rozwojem sztuki cykladzkiej, do około 1900 p.n.e., związane są znaleziska w postaci małych (ok. 0,2 - 0,5 m wysokości) figurek wykonanych najczęściej z marmuru. Wyróżnia się dwie tendencje rozwoju tej formy. Jedna, wcześniejsza (3000 – 2500 p.n.e.) to znaczne uproszczenie sylwetki z lekko zaznaczoną głową i ramionami przy pomocy występów pionowego i poziomych. Wykonane w tej manierze figurki nazywane są wiolinowymi (z uwagi na kształt nieco przypominający skrzypce. Druga tendencja, bardziej naturalistyczna, rozwinęła się nieco później (2500 - 1900 p.n.e.). Znaleziska związane z tym nurtem to przeważnie postacie kobiet o mocno uproszczonej formie, głowie osadzonej na nieproporcjonalnie długiej szyi, płaskich twarzach z zaznaczonym nosem i oczami, założonymi rękoma, wyraźnie ukształtowanymi nogami (tzw. idole). Figurki te produkowano masowo. Odnaleziono też nieliczne figurki mężczyzn: wojowników oraz siedzących muzykantów (np. lirnik, flecista z Keos). Zdarzają się też znaleziska rzeźb o większych wymiarach – do ok. 1,5 m wysokości. Na niektórych rzeźbach odnaleziono ślady polichromii w kolorze czerwonym i niebieskim. Przypuszcza się, że pokrywano farbami całą postać z szczególnym uwzględnieniem twarzy (zaznaczano zarys oczu, ust). Małe figurki wkładane były do grobów. Przypuszcza się, że figury dużych rozmiarów były umieszczane w miejscach kultu.
Dalsze dzieje rozwoju sztuki cykladzkiej związane są z silnymi wpływami sztuki mykeńskiej. Odnalezione z tego okresu ufortyfikowane osady na Keos (obecnie Kea) oraz miasta na Syros (Siros) zbudowany były z domów rozplanowanych na kształcie prostokąta. Wpływy sztuki kreteńskiej można odnaleźć w zachowanych licznych przykładach malarstwa ściennego, które wykazują cechy wspólne z freskami odnalezionych na Krecie. Do najciekawszych należą odkryte przez Spirydona Marinatosa w zniszczonym przez wybuch wulkanu mieście Akrotiri na wyspie Thira. Ceramika cykladzka naśladuje wzory spotykane w wyrobach odnalezionych w Jaskini Kamares.
Napotkano na różne rodzaje grobów z tego okresu; są to groby szybowe (odnalezione na Syros), komorowe (Milos, Mykonos) oraz tolosowe (Syros).
Głowa marmurowej figurki z ok. 3000 p.n.e. znaleziona na wyspie Amorgos (Luwr, Paryż)
Kultura unietycka
Mapa Świata ok. 2000 l. p.n.e., kolorem czerwonym zaznaczono obszar występowania kultur epoki brązu, w tym kultury unietyckiej
Kultura unietycka to kultura archeologiczna wczesnej ...
aga0744