Definicja języka religijnego
Sam termin język religijny nie jest, niestety, precyzyjnie objaśniany.12 Za autorkami hasła w Encyklopedii Katolickiej – I. Bajerową i J. Puzyniną – rozróżnić możemy znaczenie węższe i szersze języka religijnego. W ujęciu węższym jest to język teologii moralnej, dogmatycznej, język rytualny (liturgii), modlitw prywatnych, tekstów świętych (Biblia), traktatów teologicznych, katechezy, kazań oraz religijnej literatury pięknej. W ujęciu szerszym to język „z zewnątrz”, czyli język tekstów dotyczących historii, socjologii czy psychologii religii.
J. Puzynina proponuje, by językowi religijnemu w szerszym i węższym znaczeniu odpowiadały inne nazwy: język sacrum na oznaczenie rozumienia węższego, a język religijny – szerszego.14 Pisze o tym również M. Makuchowska, tyle że proponuje zostawienie terminu język religijny dla znaczenia węższego: „Z punktu widzenia przydatności metodologicznej warto chyba zachować pojęcie i termin język religijny dla oznaczenia wypowiedzi nie neutralnych światopoglądowo, lecz religijnie zaangażowanych.”
Warto w tym miejscu nadmienić, że w ogóle istnieje wiele pojęć na określenie związków języka i religii. Obok pojęcia język sacrum16 funkcjonuje określenie język sakralny17; spotkać można też terminy takie jak: język wiary18, język współczesnego życia religijnego.19 Obok – chyba najczęściej wybieranego – terminu język religijny20 występuje pojęcie język religii.21
Inne określenia, używane przy omawianiu poszczególnych zagadnień, są bardziej szczegółowe, wskazują na jakiś wycinek języka religijnego: mówić można o języku biblijnym, języku Pisma, języku kaznodziejskim, języku liturgicznym, języku stylizacji teologicznej.
Wszystkie te terminy odsyłają jednak zasadniczo do podobnej treści, to znaczy do języka, jakim człowiek mówi do Boga i rozmawia o wierze z innymi.
Język religijny – czym jest?
Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie rozpoczniemy od przytoczenia trzech definicji języka religijnego opracowanych przez: językoznawcę, filozofa religii i teologa.
Autorką pierwszej jest Irena Bajerowa. Pisze ona:
język religijny to odmiana języka ogólnego, będąca środkiem komunikacji w życiu religijnym. Główne funkcje tego języka to:
1) kontaktowanie człowieka ze światem nadprzyrodzonym,
2) opis ludzkiej wizji tego świata,
3) sformułowanie odnośnego zespołu wartości i nakazów moralnych (Bajerowa 1995).
Zdaniem Jana Andrzeja Kłoczowskiego
językiem religijnym posługuje się człowiek w sytuacji religijnej (Kłoczowski 1995).
Natomiast Henryk Pagiewski uważa, że
język religijny jest takim sposobem mówienia, w którym potoczne pojęcia, dzięki nadprzyrodzonej intencji mówiącego, dotykając sfery sakralnej, otrzymują nowe znaczenie (Pagiewski 1977).
Autorzy tych definicji są więc zgodni co do tego, że język religijny wykorzystuje ogólnopolski zasób słownictwa, zaś na płaszczyźnie fonetycznej, fleksyjnej i składniowej nie wprowadza żadnych zmian. Jedynym wyznacznikiem przynależności wypowiedzi do sfery sacrum jest kontekst jej ukazania się, różnie przez autorów definicji nazywany: życiem religijnym, sytuacją religijną, sferą sakralną. Istotną rolę w kreowaniu tego kontekstu odgrywa religijnie nastawiona świadomość, czyli świadomość intencjonalnie ukierunkowana na sacrum (Pałucka 2000). Od niej też zależy, czy będziemy mieli do czynienia z kontekstem religijnym w sensie szerokim, czy też z kontekstem w sensie ścisłym. Jeżeli świadomość ta ma na celu poznanie sacrum jakby z „zewnątrz”, z dystansu, tak, jak poznaje się jakąś rzecz, to jest to kontekst religijny w sensie szerokim. Jeżeli zaś ludzka świadomość wchodzi w relacje z sacrum na wzór relacji międzyosobowych, angażując w nie nie tylko rozum, ale również wolę i uczucia, to wówczas taki kontekst nazwiemy kontekstem w sensie ścisłym.
Odbiorca nie umiejący odczytać kontekstu może nie rozumieć wypowiedzi. I tak na przykład wykrzyknięcie zdania Jak tu pięknie!, może być aktem uwielbienia, modlitwą skierowaną do Boga. Jednocześnie realizacja tego samego zdania, nawet wzbogaconego o apostrofę Boże!, która mogłaby służyć jako wyznacznik sfery sacrum, nie musi wcale oznaczać modlitwy, a tylko utarty sposób reakcji na sytuację niespodziewaną, zaskakującą (Bajerowa 1988).
Od rodzaju kontekstu zależy też węższe i szersze rozumienie języka religijnego. Jeżeli użycie języka nastąpiło w kontekście religijnym w znaczeniu węższym, to taki język nazwiemy religijnym w wąskim rozumieniu tego słowa. Na takie miano zasługuje język tekstów świętych, język rytualny (język tekstów liturgicznych w Kościołach chrześcijańskich), język modlitw prywatnych, język modlitw zbiorowych, język homilii i kazań, język katechezy, język listów pasterskich, język świadectwa, język rozmowy religijnej. Natomiast jeżeli jakaś wypowiedź pojawia się w szerokim kontekście religijnym, to jest to język religijny w sensie szerokim. W takim rozumieniu języka mieszczą się różnego typu teksty mówiące o sacrum niejako z „zewnątrz”, tj. dotyczące historii, psychologii, socjologii religii, teksty religijne w mediach, teksty religioznawcze, czyli wszystkie teksty metareligijne (Bajerowa, Puzynina 2000).
Cechy języka religijnego i środki ekspresji
Język religijny charakteryzuje się pewnymi cechami, które pozwalają go zidentyfikować. Są to:
-religijna tematyka, która wpływa na odpowiedni dobór słownictwa (Bóg, zbawienie, łaska, świętość);
-udział w akcie mowy czynnika nadprzyrodzonego jako (w przekonaniu wiernych) odbiorcy, nadawcy lub świadka aktu mowy;
-symboliczne widzenie świata, dążenie do odsłonięcia tego, co trudno wyrażalne w języku dyskursywnym;
-idealizm w widzeniu człowieka wobec fizykalizmu i biologizmu w języku świeckim;
-wymiar wspólnotowy, dzięki któremu teksty religijne pełnią ważną funkcję jednoczenia danej społeczności;
-moc twórcza (zaklęcia, egzorcyzmy, formuły sakramentalne w Kościele katolickim);
-częste powiązanie ze znakami niejęzykowymi w obrzędach religijnych (gesty, muzyka, elementy teatru).
Cechy te wywołują m.in. przekonanie o nienaruszalności wyrazów i zwrotów języka
religijnego, dlatego przechowuje on zazwyczaj wiele słów wywodzących się z języka źródłowego danej religii (alleluja, hosanna, amen). Tym właśnie tłumaczy się często aprobata nie używanych i słabo rozumianych języków (np. łaciny w Kościele katolickim do połowy XX w.), stosowanie archaizmów (zaprawdę, maluczko), formuliczność (reguły kompozycyjne i utrwalone sposoby przekazywania wybranych treści), odświętność i niejednokrotnie patetyczność języka religijnego. Ponieważ wiele tekstów religijnych ma formę monologów skierowanych do sacrum (często występuje w nich prośba, dziękczynienie, uwielbienie, przeproszenie), dlatego też istnieje wiele środków stylistycznych do wyrażania emocji, np. aklamacja (Hare Kryszna), powtórzenia (Święty, Święty, Święty) i rozkaźniki (Hospody pomyłuj). Te ostatnie służą także do wyrażania zaklęć, błogosławieństw i innych aktów mowy o mocy twórczej ( np. niech was Bóg błogosławi) (Bajerowa, Puzynina 2000).
Cechy te jednak nie występują we wszystkich tekstach religijnych jednocześnie i nie w jednakowym stopniu. Najbardziej są nimi nasycone teksty uważane za święte i teksty rytualne, najmniej zaś – prywatne rozmowy religijne. Wynika z tego, że język religijny nie jest tworem jednorodnym, lecz wewnętrznie zróżnicowanym.
Wierusz-Kowalski wyróżnia 6 podstawowych typów wypowiedzi sakralnych:
1.Iniunkcję – wypowiedź o charakterze rozkazującym ( Przyjdź Panie Jezu)
2.Modlitwę
3.Opis mitu
4.Aklamację (amen, alleluja)
5.Teksty o wymowie doktrynalnej (wyznanie grzechów, wyznanie wiary)
6.Teksty sakralne okolicznościowe (lamentacje)
Inni autorzy wiążą odmiany języka religijnego z różnymi sferami jego funkcjonowania, np. kaznodziejstwo, katecheza, dokumenty kościelne. Najbardziej podstawowym aktem religijnym jest modlitwa, pieśń religijna, a także listy pasterskie.
Akt mowy języka religijnego i funkcje wypowiedzi religijnych
Tradycyjny – przedstawiony przez R. Jakobsona28 – schemat aktu komunikacji zakłada sześć podstawowych czynników:
Akt mowy języka religijnego jest nieco bardziej skomplikowany. Jak już wyżej powiedziano, zakłada obecność Sacrum – mogącego wystąpić tak w roli nadawcy, jak i odbiorcy, ale także będącego poza nimi:
Ale nie tylko to sprawia, że religijny akt mowy jest bardziej skomplikowany. Dokładną analizę schematu aktu mowy języka religijnego przedstawia I. Bajerowa.29
Okazuje się, że krąg uczestników – tak nadawców, jak i odbiorców – jest niejednorodny. Nadawcą może być sam Bóg (np. Słowo Boże), kapłan – pośrednik w kontakcie z Bogiem, czy w końcu każdy wierny. Podobną grupę tworzą odbiorcy tekstów religijnych: może to być Bóg lub drugi człowiek. Sama grupa określana mianem „wiernych” jest niejednorodna: tworzą ją osoby w różnym wieku, wykształcone i niewykształcone, różnych zawodów i różnego stanu społecznego. Język religijny musi więc być zróżnicowany, by każdy człowiek mógł bez przeszkód stać się jego nadawcą lub odbiorcą.
Różne są także sytuacje, w jakich możliwe jest użycie języka religijnego (o czym była już mowa): może to być np. liturgia, katecheza czy zwykła, swobodna rozmowa na tematy religijne. Znaczenie ma tu też ilość uczestników rozmowy: może to być mała grupa, cała wspólnota parafialna czy masowe zgromadzenie (np. na uroczystości Najświętszej Maryi Panny na Jasnej Górze).
Jeśli wziąć pod uwagę przekaz – formę, temat, kod, kanał – to także nie jest on jednolity. Podejmowane są wszelkie tematy: od pytań o sens życia, istnienie Boga do relacji międzyludzkich; ich forma nie jest niczym zdeterminowana: mogą to być prace naukowe, poezja, współczesne piosenki młodzieżowe; zarówno teksty rytualne, ustalone, jak i spontaniczne.
Czynniki aktu mowy w języku religijnym są zatem bardzo zróżnicowane. Jak podkreśla autorka – wpływa to na bogactwo środków, jakie są wybierane do realizacji wypowiedzi religijnych. Różnorodność sytuacji komunikacyjnych sprawia, że język religijny musi sprostać różnym zadaniom, pełni więc różnorakie funkcje.
Tradycyjny akt komunikacji przekłada się na następujące funkcje języka, w zależności od tego, na który z czynników tego aktu położymy nacisk:
Funkcje te występują w różnych tekstach języka religijnego. Jednakże podstawową funkcją tego języka – wynikającą z przyjęcia obecności Sacrum – jest funkcja sakralna (funkcja uczestnictwa w Sacrum); to jej obecność świadczy o zaistnieniu wypowiedzi w języku religijnym.
Ze względu na tę funkcję możemy wyróżnić – za Dorotą dankiewicz-Jedynak – następujące typy wypowiedzi:
-uobecniające, objawiające Sacrum (wypowiedzi prorockie, teksty objawień, akty przepowiadania kościelnego /kazania, homilie, nauki rekolekcyjne/);
-sprawcze mocą Sacrum (akty sakramentalne, błogosławieństwa);
-przywołujące Sacrum na świadka (przysięgi, akty strzeliste, pozdrowienia);
-adresowane do Sacrum (modlitwy-prośby, modlitwy-dziękczynienia, modlitwy-wyznania wiary, modlitwy-pochwały, modlitwy-przeproszenia);
-te, w których Sacrum jest przedmiotem kontemplacji (świadectwa, teksty poetyckie o tematyce religijnej, komentarze liturgiczne).31
Ale funkcja ta jest realizowana nie tylko wtedy, gdy obecność Sacrum jest uświadamiana w tym konkretnym momencie i wyraża się to na płaszczyźnie wypowiedzi. Również wtedy, gdy świadomość Bożej obecności przenika całe życie człowieka, jego czyny wypływają z miłości Boga, wypowiedź może zostać zaliczona do języka religijnego.
Analiza aktu mowy języka religijnego i funkcji wypowiedzi religijnych pozwala dostrzec charakterystyczne cechy, które wpływają na odrębność języka religijnego. Są to:
religijna tematyka, która wpływa na dobór słownictwa (Bóg, zbawienie, łaska, świętość);
częsty udział w akcie mowy czynnika nadprzyrodzonego jako (w przekonaniu wiernych) odbiorcy, nadawcy lub świadka aktu;
wymiar wspólnotowy, dzięki któremu teksty religijne pełnią ważną funkcję zespalania danej społeczności (choć nie brak i aktów indywidualnych, jak np. modlitwa prywatna);
moc twórcza (egzorcyzmy, formuły sakramentów);
częste powiązanie ze znakami niejęzykowymi w obrzędach religijnych (gesty, muzyka)
Odmiany języka religijnego:
- potoczna
- oficjalna
- publicystyczna
- urzędowa
- naukowa
- artystyczna
Pomimo tych cech wyróżniających język religijny „w stylistyce polskiej nie dostrzeżono w nim osobnego wariantu polszczyzny, o czym świadczy fakt, że – jak dotąd – nie uwzględnia go żadna typologia – pisze M. Makuchowska – dopiero w ostatnim dziesięcioleciu poczęto rozpatrywać je [wypowiedzi religijne – M.D.] jako jedną z odmian funkcjonalnych.
beatkam402