Mezopotamia - ogólnie
Mezopotamia - "międzyrzecze" jest kolebką jednej z pierwszych cywilizacji. Między 3400 r. p.n.e. a 614 r. p.n.e. rozwijała się kultura, którą dziś szumnie określamy mianem kultury Mezopotamii. Jej głównymi kajami był: Sumer, Babilon i Asyria.Jednak historia ludzi mieszkających na tych teranach zaczyna się znacznie wcześniej bo ok. 6000 lat p.n.e. i rozgrywa się w daleko na północy (np. osiedle Hasunna). Potem ludzie opuszczają żyzne tereny Gór Zagros i przenoszą się do międzyrzecza. Zakładają osiedla, miasta i państwa.Bogactwo tego obszaru przyciąga coraz nowe ludy. Zmieniają się epoki dominacji różnych przybyszów. Tworzy się kultura Starożytnego Bliskiego Wschodu.
HistoriaCzasy prehistoryczne.
Na terenie Mezopotamii około 5000 lat p.n.e. powstawały pierwsze większe osady ludności. Najdawniejsze wykopaliska archeologiczne odkryły gliniane figurki kobiet i zwierząt pochodzące z około 4750 roku p.n.e. Uczeni uważają, że są to najstarsze w tej części świata ślady ludzi wiodących osiadły tryb życia. Mezopotamia w rękach Sumerów.
Pod koniec IV tysiąclecia do Mezopotamii przybywają Sumerowie. Osiedlają się na południwo-zachodniej części krainy. Zajmują Eridu, Uruk i rozpoczynają ekspansję na północ. Tworzą państwo oparte na ustroju odrębnych gospodarczo i politycznie miast-państw. Zasiedlają południową część krainy. Wzorują się na kulturze rdzennych ludów Międzyrzecza i wzbogacają ją o doświadczenia przywiezione z rodzinnego kraju. W pierwszej połowie III tysiąclecia rozwinęły się już największe sumeryjskie miasta-państwa: Uruk, Ur, Kisz, Lagasz, Umma. Powstają monumentalne budowle, rozwija się sieć handlowa ciągnąca się już nie tylko wzdłuż krajów ościennych, ale również Morza Śródziemnego do Syrii, czy Egiptu. Zaczyna rozwijać się pismo.Nowi przybysze
Jednak ludność Mezopotamii to nie tylko Sumerowie. Pod koniec IV tysiąclecia przybywają nowi osadnicy - Semici, w których dominującą grupę stanowią Akadowie. Osiedlają się na północy i tworzą państwo Akad. Przez pewien okres współistnienia obu krajów następuje asymilacja ich ludności. Około 2355-2340 Sumerem targają potężne wojny związane z próbą zjednoczenia miast-państw. Walki te bardzo osłabiają Sumer. Natychmiast wykorzystują to Akadowie przejmują władzę nad krajem (2370-2230). Kolejnym pretendentem do korony stają się Gutejowie. Przybywają z gór i brutalnie zdobuwają Sumer, ale nie cały. Południe kraju wciaż zostaje pod dużym wpływem rodzimych władców i staje się w końcu kolebką odrodzenia państwa. Około 2150 miasta Larsa, Uruk i Ur wyzwalają się spod władzy Gutejów. Nastąpił wtedy tzw. "renesans kultury sumeryjskiej". Korona znów wróciła do prawowitych władców Sumeru. Rządy objęłą III dynastia z Ur (2111-2003) i podporządkowała sobie niemal całą Mezopotamię. Początek II tysiąclecia przynosi ostateczną klęske Sumerowi.Panowanie Amorytów W drugiej połowie III-ego tysiąclecia do Mezopotamii z pn. Syrii przybywają Amoryci. Plemiona osiedlają się przy granicach Sumeru i powoli rosnąc w siłę przenikają w głąb kraju. Budują wiele ośrodków państwowych rywalizujących ze sobą. Największe z nich to: Isin, Larsa. Przejmują włądę nad Sumerem. Okres świetności tych miast trwał ok. 100 lat.
Największe potęgi MezopotamiiPrawdziwymi potęgami zostają Asyria i Babilonia. Powstają na początku II-ego tysiąclecia stworzone przez amoryckich władców Dzielą Mezopotamię na dwa obozy. Wciąż oczywiście istnieją inne odrębne politycznie państwa (Isin, Larsa - amoryckie, Uruk, Ur pamiętające czasy Sumerów), ale wcześniej czy póżniej dostają się one pod panowanie Asyrii lub Babilonii. Mocarstwa nie osczędzają również samych siebie. Mezopotamia kilkakrotnie zmieniała "właściciela". Raz była nim Asyria, raz Babilonia. Polityka obu krajów uczyniła z Międzyrzecza krainę potężną, kilkakrotnie przerastjącą granicę królestwa, które przejęli od Sumerów. Asyryjczycy przede wszystkim wojowali, podbijali nowe kraje i czerpali z nich datki. Babilończycy byli troszkę spokojniejsi. Stawiali głównie na rozwój gospodarczy kraju. Zdobywali nowe szlaki handlowe, uzdatniali kanały i reformowali gospodarkę. Zaborcza polityka Asyrii poważnie ją osłabiła. Buntowały się podbite kraje. Ich tłumienie okazało się bardzo kosztowne zarówno militarnie jak i finansowo. Asyria stała się słaba. Babilończycy postanowili wykorzystać ten moment. Porozumeli się z Medami i w 612 r. p.n.e. zdobyli Asyrię, która już nigdy się nie odrodziła. Babilonia staje się prawdziwą potęgą. Podporządkowuje sobie Syrię, Palestynę i częściowo Dolny Egipt. Na południowym wschodzie powstaje nowe państwo Persja. I to właśnie ona w 539 r. p.n.e. kładzie kres państwu Babilonia. Mezopotamię wciela do swego państwa jako jedną z jego prowincji.
Chronologia okresów
Nazwa okresu
Przekrój czasowy (p.n.e.)
Najdawniesze kultury (epoka neolitu i epoka chalkolityczna)
Okres Hassuna
5800 - 5500
Okres Samarra
5600 - 5000
Okres Halaf
5500 - 4500
Okres Ubajd
5000 - 3750
Okres sumeryjsko-akadyjski
okres Uruk
3400 - 3000
okres Dżamat Nasr
3000 - 2900
Okres wczesnodynastyczny
2900 - 2350
Okres akadyjski
2350 - 2112
Okres nowosumeryjski (III dynastia z Ur)
2112 - 2025
Okres asyryjski
okres staroasyryjski
od początku II tysiąclecia do 1400
okres średnioasyryjski
1400 - 1000
okers nowoasyryjski
1000 - 612
Okres babiloński
okres starobabiloński
początek II tysiąclecia - 1590
okres średnobabiloński
1590 - 626
okres nowobabiloński
626 - 539
Charakterystyka okresów
Koczownicy osiedlają się na terenie Mezopotamii. Uprawiają ziemię. Budują osady. Okres ten podzielono na następujące przedziały czasowe:
· osiedle Hassuna - 5800 - 5500 p.n.e.
· osiedle Samarra - 5600 - 5000 p.n.e.
· osiedle Halaf - 5500 - 4500 p.n.e.
· osiedle Ubajd - 5000 - 3750 p.n.e.
ok. 5800 - 3750 p.n.e.
3000 - Wynalazek pisma. W południowej Mezopotamii powstaje miasto Uruk; właśnie stamtąd pochodzą najstarsze tabliczki z pismem klinowym będące gospodarczymi sprawozdaniami świątyń.
2950 - Okres Dżamat Nasr. Na tereny Międzyrzecza napływają nowe ludy, co powoduje chaos i zmiany w zarządzaniu państwem przez Sumerów; wraz z tymi zmianami następuje nowy okres w dziejach Sumeru zwany Dżamat Nasr.
2750 - Rywalizacja o władzę. W Sumerze trwają walki o miano stolicy kraju między miastami-państwami. Mesilim z Kisz zdobywa przywództwo i zakłada pierwszą dynastię z Kisz, będącą jednocześnie pierwszą dynastią popotopową.
2750 - Gilgamesz wielki bohater. Gilgamesz sumeryjski władca z Uruk uniezależnia się od Kisz i wznosi mury wokół swojego miasta. Wkróte po śmierci uznany jest za boga i staje się bohaterem wielu eposów opiewających jego bohaterskie życie.
2500 - Dynastia z Ur. Mesanepada zakłada pierwszą dynastię z Ur. Jego królestwo obejmuje tereny od Marii po środkowy Eufrat. Pamiątką świetności tego okresu są bogato wyposażone groby z Ur
2430 - Stela Sępów. Król Lagasz, Eannatum włącza do swojego królestwa Babilonię. Swoje podboje opisuje na jednym ze sławniejszych dorobków kultury sumeryjskiej - Steli Sępów.
2345 - Reformy Urukaginy. Władca Lagasz, Urukagina przedstawia w inskrypcji królewskiej reformy społeczne, walkę z korupcją i chciwością kapłanów.
2340 - Podboje Lugalzaggesiego. Lugalzaggesi, władca z Ummy jednoczy wszystkie miasta-państwa i rozpoczyna politykę podbojów. Jego królestwo sięga do granic basenu Morza Śródziemnego.
2334 - Panowanie akadyjskie. Sargon I, przywódca Akadów przejmuje władzę w Sumerze i przenosi stolicę do miasta Akad.
2193 - Upadek imperium Akadu. Mimo wielu sukcesów Akadyjczycy tracą koronę. Władzę w Mezopotamii przejmują Guti.
2112 - Renesans kultury sumeryjskiej. Urnammu zakłada III dynastię z Ur. Tworzy centralnie zarządzane państwo i przywraca świetność Sumerowi.
2025 - Upadek Sumeru. Ostatni władca III dynastii z Ur, Ibbisin traci koronę. Do władzy dochodzą Elamici.
* * *
ARCHITEKTURA: materiałem budowlnym są gliniane cegły, suszone na słońcu; obronne miasta; świątynie wznoszone na ziguratach
CERAMIKA I GLIPTYKA: naczynia gliniane wyrabiane ręcznie lub na kole garncarskim, malowane i zdobione ornamentyką, kamienne pieczęcie cylindryczne odciskane w masie glinianej.
ZABYTKI: Biała Świątynia z Uruk, Stela Sępów, Sztandar z Ur, harfa z główą krowy
Uruk - 3400 - 3000 p.n.e.Dżamat Nasr - 3000 - 2900 p.n.e.Wczesnodynastyczny - 2900 - 2350 p.n.e.Okres akadyjski - 2350 - 2112 p.n.eOkres nowosumeryjski - 2112 - 2025 p.n.e
1896 - władzę obejmuje Szamsziadada i Asyria zaczyna odgrywać w Mezopotamii ważną rolę; podbija Marii i większość terenów Międzyrzecza; w połowie XVIII w. Asyria zostaje podbita przez Hammurabiego, władcę Babilonu; okres stroasyryjski kończy się przejściem Asyrii pod panowanie Hurytów.
XIII w. przynosi wyzwolenie spod władzy Hurytów i ponowny rozkwit kraju; na krótko zdobywa Babilon; rodzi się nowy rodzaj władzy - despotyzm wojskowy;
XII w. - Asyria wyrasta na potężne państwo rozciągające się od Morza Śródziemnego po jezioro Wan; wprowadza nową broń z żelaza i maszyny oblężnicze;
X w. - Asyria jest potęgą militarną; kontroluje szlaki handlowe na wschodzie i w górach irańskich; podporządkowuje sobie Babilon; stolicą państwa jest Kalchu.
VIII w. - władzę obejmuje dynastia Sargodonów, jej założycielem jest Sargon II; Asyria objęła swym terytorium: Armrnię, Elam, Babilon, Syrię i Palestynę; stolica przenosi się Niniwy;
VII Asyria na krótko podbija Dolny Egipt aż do Teb; następuje wielki rozwój sztuki; na polecenie Aszurbanipala zostają spiane mity i legendy nie tylko asyryjskie ale również sumeryjsko-akadyjskie; prowadzone walki poważnie osłabiają państwo i musi ono zaprzestać podbojów; koniec wieku przynosi Asyrii klęskę - sprzymierzone siły Babilonu i Medii niszczą stolicę i zdobywają państwo
ARCHITEKTURA: miasta obronne otoczone grubymi, zazwyczaj podwójnymi murami,
CERAMIKA i RZEŹBA: naczynia wykonane z gliny i metali szlachetnych tj: złoto, zdobione płaskorzeźbami o tematyce wojennej; olbrzymie płaskorzeźby zdobiące ściany pałaców i strzegące bram
ZABYTKI: płaskorzeźby z pałacu Aszurbanipala, biblioteka w Niniwie
staroasyryjski - początek II tysiąclecia - 1400 r. p.n.e.średnioasyryjski - 1400 - 1000 p.n.e.nowoasyryjski - 1000 - 612 r. p.n.e.
1894 - amorycki książe Sumuabum osiedla się Babilonie i zakłada pierwszą dynastię
1792 - na tronie jako szósty z I-szej dynastii zasiada Hammurabi; podbija Larsę, Isin, Uruk i Ur, na wschodzie Jamutbal, na zachodzie Rapiku; tworzy potężne państwo;
1757 Hammurabi podbija Aszur 1749 umiera Hammurabi a w państwie następuje okres buntów; jego następcy tracą królestwo
XVI - Babilon zdobywają Huryci
XV - na tronie zasiadają Kasyci; następuje okres spokoju i dobrobytu; królestwo odzyskuje wielkość i splendor,
XIII - Elamici przejmują rządy w Babilonie; najsławniejszym władcą nowej synastii jest a Nabuchodonozor I, który przywraca potęgę królestwu
VIII - w połowie wieku Babilon przechodzi pod władanie Asyrii; na tronie zasiada dynastia chaldejska;
VII Nabopolaras, pierwszy z dynastii chaldejskiej niszczy Asyrię; jego syn Nabuhodonozor II doprowadza Babilon do świetności; miasto liczy ok. 250.000 mieszkańców.VI kolejny władca, Nabonid traci Babilon; korona przechodzi w ręce Persji
ARCHITEKTURA: fasady budynków wykładane mozaiką z kolorowych i rzeźbionych cegieł
CERAMIKA I RZEŹBA: w kamieniu i w glinie, pełna realizmu
ZABYTKI: stela Hammurabiego, świątynia Marduka w Babilonie, Brama Isztar,
starobabiloński - początek II tysiąclecia - 1590 r. p.n.e. średniobabiloński - 1590 - 626 p.n.e. nowobabiloński - 626 - 539 p.n.e.
Kosmologia
Idee kosmologiczne zmieniały się z biegiem lat. Najstarsze sumeryjskie wyobrażenia przedstawiały świat złożony z dwóch części: nieba-an i ziemi-ki, które pierwotnie były połączone i zamieszkane przez bogów. Później zostały rozdzielone. Ziemię wyobrażano sobie jako prostokątne pole z czterema narożnikami, otoczone oceanem słonej wody. Nad nią znajdowały się trzy strefy niebios, a pod nią ocean wody słodkiej abzu i świat podziemny, miejsce pobytu umarłych, do którego prowadziły specjalne wrota Ginzu.
Rysunek 1. Wyobrażenie świata przez Sumerów
Babiończycy uważali ziemię za płaską tarczę otoczonę słonymi morzami. Za nimi leżało osiem regionów (nagu), a jednym z nich było miejsce zamieszkania Ut-napisztima ocalełego z potopu. Poniżej ziemi znajdował się ocean słodkiej wodu apsu, a pod nim świat podziemny. Można było do niego wejść dwiema bramami umieszczonymi na skraju horyzontu, po wschodniej i zachodniej stronie.
Rysunek 2. Wyobrażenie świata przez Babilończyków
Magia i wróżbiarstwo
Magia była nieodzowną częścią niemal każdej dziedziny życia. Tak duże rozpowszechnienie zawdzięcza przeświadczeniu o istnieniu demonów przynoszących choroby i nieszczęścia. Za pomocą zaklęć i magicznych obrzędów próbowano odwrócić od siebie fatum, zneutralizować rzucone czary lub po prostu uspokoić płaczące dziecko.Kiedy spodziewano się nadejścia nieszczęścia - zaklęciami próbowano odmienić przyszłość. Podczas religijnych obrzędów magią zapewniano ich powodzenie np: potencję podczas obrzędu zaślubin. Zabiegi medyczne również nie mogły obejść się bez czarów. Oczywiście objawy choroby leczone były medycznymi metodami np: ziołami czy hirurgią, ale jej przyczyny, za które obarczano demony, musiały być zwalczone przy pomocy zaklęć. Zabiegi lecznicze i magiczne leżały w gestii tej samej osoby a był nią asipu, kapłan egzorcysta.Najstarsze doniesienia o stosowaniu magii pochodzą z okresu Wczesnodynastycznego. Niektóre chronią przed ukąszeniem żmiji, inne mają pomóc przy porodzie. W okresie Starobabilońskim zaczęto grupować zaklęcia. Za kryterium przyjęto funkcję jaką pełniły, lub demony, przeciwko którym były skierowanie. Zaczęto je również spisywać, ale nie w języku sumeryjskim, który był wówczas już tylko językiem mówionym lecz po akadyjsku.Procedury magiczne podzielono na cztery typy:1. egzorcysta zwracał się wprost do demona, uznając siebie za przedstawiciela bogów związanych z białą magią np: Enkiego/Ea, chcąc w ten sposób siebie przed nim uchronić. Zaklęcia tego typu zazwyczaj kończyły się zwrotem: "Bądź zaklęty na niebo! Bądź zaklęty na świat podziemny!"2. służące jako ochrona chorych przed demonami, gdzie demony były najpierw opisywane a potem wypędzane3. na początku rytuału odbywał się szczegółowy opis demonów i ich postępków. Potem Marduk, główny bóg Babilonu, rozpoznawszy sprawę udawał się po radę do Enkiego/Ea, i od niego otrzymywał dokładne instrukcje rytualne4. zaklęcia skierowane do przedmiotów kultowych przez co stawały się bardziej skuteczne....
izakolasa