Sat-Okh - Głos Prerii.pdf
(
873 KB
)
Pobierz
Sat-Okh - G³os prerii
Sat-Okh - Głos prerii
„KB”
„Opowiem wam, tak jak umiem, w jaki sposób Indianin pojmuje rzeczy. Biały człowiek
posiada wi
ħ
cej słów na wyra
Ň
enie swoich pogl
Ģ
dów, ale aby powiedzie
ę
prawd
ħ
, nie potrzeba
wielu słów...”
JOSEPH - wódz plemienia Nez Perce rok 1979
PRZEDMOWA
Do dzisiaj nie udało si
ħ
dokładnie ustali
ę
daty, od kiedy na kontynencie
północnoameryka
ı
skim postawił sw
Ģ
stop
ħ
pierwszy człowiek. W
Ļ
ród najwybitniejszych
badaczy i uczonych wielu krajów panuj
Ģ
na ten temat ró
Ň
ne opinie i pogl
Ģ
dy.
Znaczna ich cz
ħĻę
zgodna jest wła
Ļ
ciwie w dwu sprawach. Po pierwsze,
Ň
e
najdogodniejsze warunki zasiedlania panowały od 40 000 do 20 000 lat temu oraz mi
ħ
dzy
dwunastym a trzynastym tysi
Ģ
cleciem. I po drugie,
Ň
e pierwszymi lud
Ņ
mi, którzy wkroczyli
na ameryka
ı
sk
Ģ
ziemi
ħ
, byli pierwotni my
Ļ
liwi.
Uczeni wielu dziedzin wiedzy zgodni s
Ģ
równie
Ň
na ogół co do tego,
Ň
e w tych
wła
Ļ
nie okresach, w miejscu dzisiejszej Cie
Ļ
niny Beringa, istniał mi
ħ
dzy kontynentem
azjatyckim a północnoameryka
ı
skim l
Ģ
dowy przesmyk, umo
Ň
liwiaj
Ģ
cy my
Ļ
liwym
przenikanie na Nowy Kontynent.
Nie przeszli jednorazowo, nie przechodzili masowo, nie napływali wi
ħ
kszymi falami.
Przenikali w ci
Ģ
gu setek, a mo
Ň
e tysi
ħ
cy lat, w niewielkich grupach, w hordach licz
Ģ
cych
kilkana
Ļ
cie do kilkudziesi
ħ
ciu osób.
Sk
Ģ
d przybywali, jaki był cel ich w
ħ
drówki, do jakiego ludu lub ludów nale
Ň
eli? Jak
poprzez bezdro
Ň
a Syberii znajdowali szlak wiod
Ģ
cy wła
Ļ
nie ku owemu w
Ģ
skiemu pomostowi
l
Ģ
dowemu? Czy wła
Ļ
nie tego szlaku poszukiwali? Jaka siła popychała ich w tym kierunku?
Czy wiedzieli w ogóle,
Ň
e wkraczaj
Ģ
na nowy kontynent i jakie wi
Ģ
zali z nim nadzieje i
plany? Trudno odpowiedzie
ę
dokładnie na wiele z tych pyta
ı
. By
ę
mo
Ň
e, na niektóre nigdy
nie znajdziemy odpowiedzi. Ale istnieje kilka przesłanek, zda si
ħ
, niepodwa
Ň
alnych.
Pochodzili z ró
Ň
nych obszarów olbrzymiego kontynentu azjatyckiego; wywodzili si
ħ
z
ró
Ň
nych zamieszkuj
Ģ
cych go ludów, byli potomkami ró
Ň
nych ras, które dały pocz
Ģ
tek fasie
india
ı
skiej. Posiadali pewne, podobne cechy fizyczne, takie jak barwa skóry w odcieniach od
z lekka
Ň
ółtej do jasnobr
Ģ
zowej, wystaj
Ģ
ce ko
Ļ
ci policzkowe oraz proste, sztywne, czarne
włosy. Okrywały ich futra i skóry zwierz
ħ
ce, posługiwali si
ħ
podobn
Ģ
broni
Ģ
- oszczepem
opatrzonym grotem i ci
ħŇ
k
Ģ
maczug
Ģ
.
Poza tym,
Ň
e byli my
Ļ
liwymi, niewiele wi
ħ
cej ju
Ň
potrafimy o nich powiedzie
ę
. Nie
wiemy, jak wygl
Ģ
dała organizacja wewn
ħ
trzna i
Ň
ycie takiej grupy, czy i jakie posiadała
wierzenia, jakim posługiwała si
ħ
j
ħ
zykiem.
Wiemy, i
Ň
po przekroczeniu przesmyku i znalezieniu si
ħ
na ameryka
ı
skiej ziemi,
tropami wielkich zwierz
Ģ
t, szlakami biegn
Ģ
cymi wzdłu
Ň
wschodniego podnó
Ň
a Gór
Skalistych i Wielkiej Prerii pod
ĢŇ
ali na południe - ku coraz wy
Ň
ej wznosz
Ģ
cym si
ħ
Ň
yciodajnym promieniom sło
ı
ca.
Nie szli bez przerwy. Na dziesi
Ģ
tki, a mo
Ň
e setki lub niekiedy nawet na tysi
Ģ
ce lat,
zatrzymywali si
ħ
w jednej okolicy, w rejonie, w którym wyst
ħ
powała wystarczaj
Ģ
ca ilo
Ļę
zwierz
Ģ
t łownych.
Polowali - od tego zale
Ň
ał ich byt. Polowali ha
Ň
ółto-brunatnego leniwca olbrzymiego,
zwierz
ħ
ro
Ļ
lino
Ň
erne, daj
Ģ
ce przeszło półtorej tony czystego mi
ħ
sa. Zastawiali pułapki na
mamuta, pokrytego g
ħ
stym, długim włosem i nieco mniejszego mastodonta - praprzodka
dzisiejszych słoni. Łupem ich cz
ħ
sto padał bizon wielki, a tak
Ň
e, by
ę
mo
Ň
e, ko
ı
,
zamieszkuj
Ģ
cy rozległe faliste równiny.
Sobie znanymi sposobami łowili i inne, mniejsze zwierz
ħ
ta, zamieszkuj
Ģ
ce w tym
czasie Ameryk
ħ
Północn
Ģ
.
Pod wpływem naporu nowych hord ci
Ģ
gn
Ģ
cych z północy, a tak
Ň
e by
ę
mo
Ň
e ze
wzgl
ħ
du na zmniejszenie si
ħ
w ich okolicy ilo
Ļ
ci wielkich zwierz
Ģ
t, schodzili coraz dalej na
południe w kierunku Wy
Ň
yny Meksyka
ı
skiej. Cz
ħĻę
pod
ĢŇ
yła jeszcze dalej przez Kanał
Panamski na kontynent Ameryki Południowej. Cz
ħĻę
skr
ħ
ciła szerokim łukiem na wschód, by
po wielu wiekach, a mo
Ň
e tysi
Ģ
cleciach osi
Ģ
gn
Ģę
wielkie,
Ļ
rodkowo-wschodnie puszcze i
dotrze
ę
do wybrze
Ň
y Atlantyku, by pó
Ņ
niej pój
Ļę
z powrotem na północ w stron
ħ
Wielkich
Jezior i Doliny
ĺ
w. Wawrzy
ı
ca.
W ci
Ģ
gu kolejnych pokole
ı
, w czasie mi
ħ
dzy dziesi
Ģ
tym tysi
Ģ
cleciem a czasami
nowo
Ň
ytnymi, rozprzestrzenili si
ħ
na całym kontynencie. Zaj
ħ
li Dolin
ħ
Sw. Wawrzy
ı
ca i
północno-wschodnie puszcze; rozci
Ģ
gn
ħ
li si
ħ
długim pasem wzdłu
Ň
atlantyckiego wybrze
Ň
a;
zasiedlili rejony wzdłu
Ň
Missisipi i Missouri. Wytworzyli bogat
Ģ
kultur
ħ
nad brzegami
Pacyfiku. Zamieszkiwali na Wielkich Równinach i w Górach Skalistych. Znale
Ņ
li si
ħ
w
ka
Ň
dym miejscu kontynentu. Nie trwali w bezruchu. Plemiona przemieszczały si
ħ
,
w
ħ
drowały, zmieniały miejsca. W ostatnim okresie przed przybyciem białych migracje te
jeszcze trwały.
Ilu spo
Ļ
ród nich drog
Ģ
poprzez l
Ģ
dowy przesmyk z Azji przybyło na kontynent - nie
wiadomo. I nikt tego ju
Ň
nie ustali. Wiadomo jednak,
Ň
e ta tysi
Ģ
ce lat trwaj
Ģ
ca migracja
została zahamowana około 10 000 lat temu kiedy w epoce topnienia lodu i cofania si
ħ
lodowca, wezbrały wody i zatopiły ów l
Ģ
dowy pomost, tworz
Ģ
c kilkudziesi
ħ
ciokilometrowej
szeroko
Ļ
ci cie
Ļ
nin
ħ
- dzisiejsz
Ģ
Cie
Ļ
nin
ħ
Beringa. Co prawda, pas wody o szeroko
Ļ
ci
kilkudziesi
ħ
ciu kilometrów nie stanowi dzisiaj
Ň
adnej przeszkody, ale wtedy - dziewi
ħę
,
dziesi
ħę
tysi
ħ
cy lat temu, dla my
Ļ
liwych epoki kamienia łupanego, musiał stanowi
ę
nie lada
trudno
Ļę
do pokonania.
Nie ma dowodów na to,
Ň
e przekraczano go jeszcze, nie ma i takich, które
wykluczyłyby tak
Ģ
mo
Ň
liwo
Ļę
. A wi
ħ
c mo
Ň
e jakie
Ļ
pojedyncze grupy korzystały i w
bli
Ň
szych nam okresach z tej drogi. Któ
Ň
to wie?
W ka
Ň
dym razie na północnoameryka
ı
skim kontynencie znale
Ņ
li si
ħ
ludzie. Pozostali
tu, przetrwali. Mimo i
Ň
około dziesi
ħę
tysi
ħ
cy lat wstecz, z powodów nie wyja
Ļ
nionych dot
Ģ
d
przez nauk
ħ
, wygin
ħ
ły wszystkie wielkie zwierz
ħ
ta, ł
Ģ
cznie z koniem - ludzie przetrwali, a
wła
Ļ
ciwie przetrwali potomkowie pierwszych przybyszów.
Dowodów na potwierdzenie przetrwania potomków ludzi przybyłych z gł
ħ
bi Azji
dostarczaj
Ģ
liczne wykopaliska, prace archeologiczne i antropologiczne, fizyka, chemia, i
wiele innych nauk, badaj
Ģ
cych histori
ħ
kultury materiałnej. Człowiek pochodz
Ģ
cy z Azji - z
ró
Ň
nych rejonów tego olbrzymiego kontynentu, człowiek reprezentuj
Ģ
cy ró
Ň
ne ludy
azjatyckie nie tylko przetrwał na kontynencie ameryka
ı
skim, nie tylko rozprzestrzenił si
ħ
na
jego bezkresnych obszarach, ale rozwin
Ģ
ł si
ħ
i wytworzył bogat
Ģ
i zró
Ň
nicowan
Ģ
kultur
ħ
.
Jak to czytelnik zapewne zauwa
Ň
ył, nie mówi
ħ
o jednym ludzie azjatyckim. Mówi
ħ
, i
Ň
na kontynent ameryka
ı
ski napłyn
ħ
li przedstawiciele wielu pradawnych azjatyckich ludów i
mo
Ň
e nie tylko azjatyckich.
Twierdz
Ģ
c tak, mam ku temu powa
Ň
ne podstawy. Pierwsz
Ģ
z nich jest to, i
Ň
mimo
znacznych podobie
ı
stw, wyst
ħ
puj
Ģ
te
Ň
znaczne ró
Ň
nice cech antropologicznych
przedkolumbijskiej ludno
Ļ
ci Ameryki, ró
Ň
nice, których nie da si
ħ
wytłumaczy
ę
jedynie
innymi warunkami
Ļ
rodowiskowymi, w jakich przez tysi
Ģ
ce lat kształtowały si
ħ
poszczególne
india
ı
skie grupy plemienne. Gdyby
Ļ
my przyj
ħ
li tu inne zało
Ň
enie, musieliby
Ļ
my stwierdzi
ę
,
Ň
e rasa biała i rasa murzy
ı
ska wywodz
Ģ
si
ħ
z jednego pnia etnicznego. Indianie wła
Ļ
nie z
uwagi na swoje ró
Ň
nice i cechy antropologiczne nie mog
Ģ
wywodzi
ę
si
ħ
z jednego pnia.
Wywodz
Ģ
si
ħ
z ró
Ň
nych pni i ró
Ň
nych ras, a wi
ħ
c tak
Ň
e z ró
Ň
nych ludów.
Istnieje dowód drugi. W czasach gdy Kolumb odkrył Nowy
ĺ
wiat, kontynent
północnoameryka
ı
ski - od Zatoki Meksyka
ı
skiej po Cie
Ļ
nin
ħ
Beringa - zamieszkiwało około
dwu tysi
ħ
cy ró
Ň
nych plemion, z których ka
Ň
de posługiwało si
ħ
innym j
ħ
zykiem. Prawd
Ģ
jest,
Ň
e wiele tych j
ħ
zyków wykazywało znaczne podobie
ı
stwa, takie, jakie istniej
Ģ
np. mi
ħ
dzy
j
ħ
zykami polskim, słowackim, czy rosyjskim - podobie
ı
stwa potwierdzaj
Ģ
ce nie tylko
wspólny pie
ı
etniczny. Istniały jednak i istniej
Ģ
nadal plemiona u
Ň
ywaj
Ģ
ce ró
Ň
nych j
ħ
zyków,
j
ħ
zyków ró
Ň
ni
Ģ
cych si
ħ
od siebie tak bardzo, jak np. polski, arabski, chi
ı
ski, czy suahili. Nikt
nie odwa
Ň
y si
ħ
powiedzie
ę
,
Ň
e te cztery j
ħ
zyki posiadaj
Ģ
wspólny rodowód, wywodz
Ģ
si
ħ
ze
wspólnego pnia kulturowego, a zró
Ň
nicowały si
ħ
tak bardzo pod wpływem ewolucyjnych
przemian ró
Ň
nych
Ļ
rodowisk, w których kształtowały si
ħ
przez tysi
Ģ
clecia. Byłby to absurd. A
wi
ħ
c plemiona india
ı
skie, plemiona o tak ró
Ň
ni
Ģ
cych si
ħ
j
ħ
zykach, musz
Ģ
pochodzi
ę
z
ró
Ň
nych ludów.
Te dwie pozorne dygresje, uczynione tu przeze mnie rozmy
Ļ
lnie i celowo, maj
Ģ
posłu
Ň
y
ę
jedynie jako wprowadzenie do uczynienia dygresji najwa
Ň
niejszej.
Otó
Ň
plemiona india
ı
skie, z którymi przeszło w sto lat po podró
Ň
ach Kolumba
zetkn
ħ
li si
ħ
inni biali - europejscy przybysze ró
Ň
niły si
ħ
mi
ħ
dzy sob
Ģ
i to bardzo znacznie
zwyczajami i obyczajami, prawami ustanowionymi przez praojców i, co najwa
Ň
niejsze,
ró
Ň
niły si
ħ
wierzeniami.
Ten oczywisty fakt z jednej strony potwierdza ró
Ň
norodno
Ļę
historycznych,
kulturowych i genealogicznych rodowodów Indian; z drugiej uzasadnia zjawiska wielo
Ļ
ci i
trwało
Ļ
ci zró
Ň
nicowanych postaw etyczno-moralnych, zró
Ň
nicowanych tradycji i obyczajów,
ró
Ň
nych pra
Ņ
ródeł duchowego
Ň
ycia i duchowych postaw jednego india
ı
skiego kr
ħ
gu
kulturowego wobec innych.
Oczywi
Ļ
cie, nie tylko inno
Ļę
Ņ
ródeł decydowała o ró
Ň
norodno
Ļ
ci wierze
ı
. Wpływ na
pogł
ħ
bianie si
ħ
lub łagodzenie niektórych ró
Ň
nic wywierał klimat,
Ļ
rodowisko geograficzne i
uwarunkowany nimi cz
ħ
sto rodzaj zaj
ħ
cia. Wiele co prawda plemion pozostało na etapie
niemal pierwotnego my
Ļ
listwa, czy zbieractwa, inne jednak w wielu, szczególnie
południowych i południowo-wschodnich regionach kraju, w ostatniej fazie przed
pojawieniem si
ħ
białego człowieka, nabrały wielu cech ludów osiadłych, co musiało odbi
ę
si
ħ
na wierzeniach. Trzeba te
Ň
doda
ę
,
Ň
e plemiona nie
Ň
yły w zupełnym odosobnieniu.
S
Ģ
siadowały z innymi, prowadziły z nimi handel wymienny, cz
ħ
sto wojny, przemieszczały si
ħ
z miejsca na miejsce. Istniał wi
ħ
c przepływ, przenikanie elementów kulturowych, takich jak
np.: zwyczaje, elementy zachowa
ı
, rozwijaj
Ģ
cej si
ħ
wiedzy o otaczaj
Ģ
cym
Ļ
wiecie,
prawidłowo
Ļ
ciach rz
Ģ
dz
Ģ
cych
Ň
yciem, przyrodniczych czy astronomicznych zjawiskach. Ten
pierwotny przepływ kultury materialnej i niematerialnej musiał wywiera
ę
mniejszy lub
wi
ħ
kszy wpływ równie
Ň
na wierzenia. W jednym przypadku elementy wspólne utrwaliły i
niejako upodobniły wierzenia, tradycje wywodz
Ģ
ce si
ħ
z jednego kulturowego pnia; w innym
oddalały je od siebie - były nie do przyj
ħ
cia dla innego kulturowego kr
ħ
gu.
Posługuj
ħ
si
ħ
tu okre
Ļ
leniem „wierzenia” - okre
Ļ
leniem niezbyt jasno zdefiniowanym,
jedynie dlatego,
Ň
e nie mog
ħ
u
Ň
ywa
ę
okre
Ļ
lenia „religia”.
O religii w odniesieniu do obu Ameryk mo
Ň
na mówi
ę
jedynie, gdy ma si
ħ
na my
Ļ
li
wzgl
ħ
dnie jednorodny, cało
Ļ
ciowy, bogaty i zunifikowany system wierze
ı
Majów na
Jukatanie, Azteków w Meksyku czy Inków w Peru. Nie mo
Ň
na natomiast, jak czyni
Ģ
to
niektóre pseudoautorytety naukowe, ogromnie zró
Ň
nicowanych wierze
ı
Indian
północnoameryka
ı
skich nazywa
ę
religi
Ģ
- w dodatku jedn
Ģ
religi
Ģ
. Bowiem z podanych
wy
Ň
ej przyczyn jedna religia nie mogła si
ħ
w Ameryce Północnej rozwin
Ģę
i nie rozwin
ħ
ła si
ħ
w
Ļ
ród Indian do tej pory.
Pozostaj
ħ
wi
ħ
c przy okre
Ļ
leniu „wierzenia”, chocia
Ň
, jak zastrzegłem wcze
Ļ
niej, i to
okre
Ļ
lenie w odniesieniu do
Ň
ycia duchowego Indian północnoameryka
ı
skich nie wydaje si
ħ
okre
Ļ
leniem najlepszym.
By wyja
Ļ
ni
ę
nieco bli
Ň
ej, co rozumiem pod poj
ħ
ciem „wierzenia”, musz
ħ
przytoczy
ę
przynajmniej kilka przykładów.
Wi
ħ
kszo
Ļę
czytelników, szczególnie młodych, zna z licznych ksi
ĢŇ
ek przygodowo-
podró
Ň
niczych słowo „tabu”. Tak, wiele plemion szczególnie my
Ļ
liwskich, mo
Ň
e nawet
ogromna wi
ħ
kszo
Ļę
, posiadało rozliczne tabu, obowi
Ģ
zuj
Ģ
ce b
Ģ
d
Ņ
całe plemi
ħ
, b
Ģ
d
Ņ
tylko
jedn
Ģ
lub kilka osób. Tabu to głównie nakazy b
Ģ
d
Ņ
zakazy, których przekroczenie, według
wierze
ı
przekazywanych z pokolenia na pokolenie, mogło narazi
ę
naruszaj
Ģ
cego je na
powa
Ň
ne kłopoty, niepowodzenia, czy nawet nieszcz
ħĻ
cie. Takim tabu w licznych szczepach
Dakotów, w
Ļ
ród wielu plemion algonki
ı
skich i athapaskijskich był nakaz przepraszania
upolowanej zwierzyny za zadanie jej
Ļ
mierci. My
Ļ
liwy wierzył,
Ň
e gdyby nie dopełnił tego
obowi
Ģ
zku, mogłoby opu
Ļ
ci
ę
go szcz
ħĻ
cie i powodzenie w łowach, od czego zale
Ň
ało
przecie
Ň
Ň
ycie jego i jego rodziny. A wi
ħ
c przepraszał upolowane przez siebie zwierz
ħ
zawsze, traktuj
Ģ
c to jako sw
Ģ
powinno
Ļę
wobec ducha zabitego oraz wobec duchów jego
współbraci - innych zwierz
Ģ
t. Do dnia dzisiejszego wszystkim ptakom i zwierz
ħ
tom
przysługuje sze
Ļę
praw-przywilejów, które wszystkie plemiona uczciwie respektuj
Ģ
: 1) Prawo
do ludzkiej miło
Ļ
ci; 2) Prawo do ludzkiej opieki; 3) Prawo do
Ň
ycia; 4) Prawo rozmna
Ň
ania
si
ħ
; 5) Prawo nieograniczonej swobody; 6)
Prawo do ludzkiej wdzi
ħ
czno
Ļ
ci.
Plik z chomika:
intintika
Inne pliki z tego folderu:
Sat-Okh - Ziemia Słonych Skał.pdf
(834 KB)
Sat-Okh - Głos Prerii.pdf
(873 KB)
Inne foldery tego chomika:
--- inne
Arkady Fiedler
J.F. Cooper
K. i A. Szklarscy
Longin Jan Okoń
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin