ZARYS CHRONOLOGII DZIEJÓW MEZOPOTAMII
od okresu akadyjskiego po najazd Persów w 539 r.p.n.e.
OKRES AKADYJSKI (ok. 2350 r.p.n.e.) Hegemonia pierwszej semickiej dynastii, której założyciel, Sargon z Akadu, zjednoczył Sumer i Akad, a swą stolicą uczynił Agade, do dziś nie odnalezione. Jak dotąd posiadamy mało utworów literackich w języku staroakadyjskim. Jednak zachowane inskrypcje królewskie świadczą o odrębności literackiej tego ludu. Utwory córki Sargona, kapłanki - poetki Enheduanny, piszącej w języku sumeryjskim, nawiązują do tradycyjnych form literatury sumeryjskiej, które wciąż były przekazywane i wzbogacane na południu Mezopotamii.
OKRES GUTEJSKI (ok. 2223 r.p.n.e.) Najazd z północnego wschodu górskich plemion Guti. Z przejęciem przez nich tronu akadyjskiego wiąże się zniszczenie wielu miast, choc autonomicznie wówczas miasto - państwo Lagasz rozkwitło pod panowaniem Gudei. Ostatni z władców również niezależnego Uruk - Utuhengal - zwyciężył gutejskiego wodza Tirigana i wypędził jego wojska z południowej Mezopotamii. Rozpoczął się polityczny i gospodarczy okres prosperity tego rejonu. Zachowane teksty - głównie z niezależnych miast - są pisane po sumeryjsku. Powstała wówczas sumeryjska Lista Królów, wymieniająca imiona władców począwszy od czasów legendarnych.
OKRES NOWOSUMERYJSKI (ok. 2111 r.p.n.e.) Dynastia założona przez Urnammu (tzw. III dynastia z Ur) zjednoczyła Sumer. Dla tego okresu charakterystyczna jest centralizacja władzy, która funkcjonowała dzięki wspaniale zorganizowanemu systemowi łączności. Najazd koczowniczych plemion Martu spowodował rozpad państwa i wyzwolenie istniejących wczesniej tendencji odśrodkowych. Kres dynastii wyznaczył niszczycielski atak Elamitów na całą południową Mezopotamię. Było to równoznaczne z końcem Sumeru. Kultura sumeryjska przeżyła swój "złoty wiek" - obok inskrypcji królewskich powstały podówczas liczne i różnorodne kompozycje literackie oraz pierwszy zbiór praw.
OKRES ISIN - LARSA (ok. 2025 r.p.n.e.) Najazd semickich plemion amoryckich z zachodu doprowadził do powstania lokalnych dynastii amoryckich. Dominującą pozycję zdobyły kolejno dwa miasta - Isin i Larsa (stąd nazwa okresu). Język sumeryjski wyszedł z codziennego użytku, ale pozostał obowiązkowym przedmiotem w szkołach oraz językiem liturgii w swiątyniach. Powstały liczne kopie wcześniejszych utworów.
OKRES STAROASYRYJSKI (ok. 2000 r.p.n.e.) Tereny północnej i środkowej Mezopotamii zjednoczył Szamszi - Adad I, ale po jego śmierci państwo rozpadło się. Od schyłku III tysiąclecia p.n.e. na północne krańce Mezopotamii i na obszar północnej i wschodniej Syrii przenikali Huryci, którzy około 1500 r.p.n.e. utworzyli potężne państwo Mitanni. Asyria utraciła niezależnośc. Na terenie wschodniej Azji Mniejszej rozwijały się kolonie kupców asyryjskich. W najbardziej znanej z nich - Kanesz odnaleziono większośc spośród 15 000 listów, dokumentów prawnych i ekonomicznych, pochodzących z okresu od połowy XX do połowy XVIII wieku p.n.e.
OKRES STAROBABILOŃSKI (ok.1800 r.p.n.e.) W Babilonii rządy przejęła I dynastia babilońska. Apogeum swej wielkości osiągnęła pod władzą 6 króla - Hammurabiego. Okres ten uznajemy za klasyczną epokę cywilizacji babilońskiej. Zakończyła się ona najazdem i złupieniem stolicy przez Mursilisa I, władcę hetyckiego królestwa z Azji Mniejszej. Teksty literackie, powstające w oparciu o motywy z literatury sumeryjskiej, spisywano w dialekcie babilońskim języka akadyjskiego. Podboje Hammurabiego sprzyjały rozprzestrzenianiu się kultury babilońskiej (a wraz z nią spisanego podówczas zbioru praw).
DYNASTIA KASYCKA (ok. 1595 r.p.n.e.) Władzę nad zniszczonym krajem przechwycił niepiśmienny lud górski Kasytów. Był to dla Babilonii początek stabilizacji, zarówno gospodarczej jak i kulturalnej. Akadyjski stał się językiem międzynarodowym, używanym w korespondencji z innymi władcami. Stosunki z Elamem i Asyrią - dwoma najbliższymi sąsiadami - pozostawały wrogie i te państwa położyły kres dynastii kasyckiej. Niedostatek źródeł z tego okresu sprawia, iż określamy go jako epokę "mroczną" w dziejach Babilonii. Niemniej jednak nowa stolica babilońska, Durkurigalzu, stała się miejscem intensywnej działalności budowlanej. Dla tego okresu charakterystycznymi zabytkami są kudurru - rzeźbione słupy graniczne, będące pisemnymi dokumentami poświadczającymi nadanie ziemskie lub zwolnienie podatkowe.
OKREŚ ŚREDNIOASYRYJSKI (ok. 1363 r.p.n.e.) Asyria odzyskała niepodległośc i utworzyła nowe imperium. Rządzący w XIII wieku p.n.e. Tulkultininurta I zdobył i złupił Babilon, zaś jego następca, Tiglatpilesar I, dostarł w pogoni za Aramejczykami do Morza Śródziemnego. Jednak pod koniec tysiąclecia nawet terytorium właściwej Asyrii zostało zagrożone najazdem plemion aramejskich. Należy podkreślic, iż Asyria zawsze pozostawała pod wpływem bardziej rozwiniętej intelektualnie Babilonii. Zdobycie Babilonu zaowocowało przejęciem obrzędów religijnych (kult boga Marduka istniał już wcześniej w Asyrii) oraz napływem literatury babilońskiej.
II DYNASTIA Z ISIN (ok. 1150 r.p.n.e.) W Babilonii okres rozwoju i pomyslnych walk z Elamem i Asyrią pod panowaniem Nabuchodonozora I. Schyłek tysiąclecia to nasilenie się infiltracji półkoczowniczych Aramejczyków, co powodowało zamieszki na całym obszarze. Legendarny Nabuchodonozor, po odzyskaniu posągu boga Marduka od Elamitów, uznał tego boga za najwyższego. W dziedzinie literatury przepisywano spuściznę minionych epok oraz tworzono nowe utwory. Nastąpił rozwój architektury oraz sztuk plastycznych.
OKRES NOWOBABILOŃSKI (ok. 1000 r.p.n.e.) Aramejczycy stopniowo przechodzą do osiadłego trybu życia i tworzą niezależne państwa. Nad Zatoką Perską skupiają się Chaldejczycy, którzy rywalizują z Asyrią o tron Babilonii. Jest to okres walk, zamieszek i buntów Babilończyków. Dopiero w VII w.p.n.e. Chaldejczyk Nabopolasar zjednoczył pod swymi rządami południową Mezopotamię i przejął tytuł króla Babilonii. W przymierzu z Medami zdołał w roku 612 p.n.e. zdobyc stolicę Asyrii - Niniwę. Jego syn, Nabuchodonozor II, zwycięzył Egipcjan sprzymierzonych z Asyryjczykami, co pozwoliło rozszerzyc terytorium Babilonii o ziemie imperium asyryjskiego. Istnieniu państwa położyło kres zdobycie Babilonu przez Cyrusa Wielkiego w roku 539 p.n.e.. Kultura babilońska rozkwitała szczególnie w VII i VI wieku p.n.e.. Liczne teksty poświadczają prowadzenie praktyk astronomicznych. W dalszym ciągu kopiowano teksty sumeryjskie, wzbogacając je o nawet o interlinearne tłumaczenie akadyjskie. Pomimo, iż język aramejski wyparł babiloński z użycia, ten ostatni pozostał językiem elit i nauki. Nawet po upadku państwa literatura babilońska była studiowana i kopiowana, nie tylko po aramejsku, ale i po grecku.
OKRES NOWOASYRYSJKI (ok. 1000 r.p.n.e.) W wieku IX p.n.e. Asyria znów umocniła swą pozycję. Dzięki pomyślnym wyprawom udało się kolejnym władcom zbudowac ogromne imperium. W VIII wieku p.n.e. czasowo narzucano władzę Babilonii (utworzona została instytucja podwójnej monarchii), zaś w VII w.p.n.e. - uzależniono Egipt. Współdziałoanie Chaldejczyków z Medami oraz narastajacy problem niezależności bogatych wielmożów spowodował upadek kolejnych asyryjskich i koniec imperium.Obok działalności niszczycielskiej władcy asyryjscy prowadzili też działalnośc budowlaną, nie tylko na terenie rdzennej Asyrii. Szczególnie rozbudowane zostały kompleksy świątynne, w których odnajdujemy ogromne archiwa. Nauka czytania i pisana, rzadka wśród władców, zaowocowała założeniem przez Asurbanipala słynnej biblioteki w Niniwie. Dzięki kopiom różnorodnych utworów stworzonym na rozkaz tego władcy dziś możemy podziwiac ich piękno.
sajberszaman