Czy wystarczy być wolnym,
aby być człowiekiem?
Spis tre¶ci
Wstęp................................................................................................. 2
Rozdział I
Kim jest człowiek?................................................................... 4
Rozdział II
Co to jest wolno¶ć?............................................................... 6
Rozdział III
podsumowanie........................................................................... 17
bibliografia............................................................................... 20
Wstęp
W
m±dro¶ciach dawnych mistrzów przytaczano następuj±c± przypowie¶ć:
Mistrz zapytał pobożnego, ale pełnego lęków przybysza:
- Dlaczego jeste¶ taki niespokojny?
- Boję się, że nie będę zbawiony.
- A czym jest zbawienie?
- WOLNO¦CIˇ.
Mistrz roze¶miał się na cały głos i powiedział:
- Tak więc jeste¶ zmuszony do WOLNO¦CI?
Jeste¶ zobowi±zany do wyzwolenia?
W tejże chwili przybysz odprężył się i pozbył się swoich lęków raz na zawsze.
Kim jest człowiek?
starożytno¶ci pocz±tki refleksji filozoficznej nad człowiekiem wi±ż± się z Platonem, który uważał, istotę człowieka stanowiła ogólna idea człowieczeństwa ujmowana głównie przez analizę ¶wiadomo¶ci ludzkiej.
edług Arystotelesa istotę człowieka można okre¶lić jako substancję stanowi±c± podmiot działań fizycznych i psychicznych (materia i forma).
¦
w. Tomasz z Akwinu przekształcił arystotelesowskie rozumienie istoty człowieka za pomoc± pojęć duszy i ciała oraz uzupełnił je pojęciem istnienia osobowego, stanowi±cego podstawę realno¶ci, jedno¶ci i odrębno¶ci człowieka.
my¶li XVII - XVIII wieku sformowano propozycje skrajne:
- materialistyczne, które mówiły o redukcji człowieka do cielesno¶ci.
- spirytualistyczne, które opierały się na redukcji człowieka do duchowo¶ci.
Współcze¶nie uważa się, że do cech stanowi±cych niejako istotę człowieczeństwa i różni±cych zasadniczo człowieka od zwierz±t należ±:
- zdolno¶ć do abstrakcyjnego my¶lenia i zwi±zana z nim zdolno¶ć do analizy i syntezy,
- zdolno¶ć do rekapitulacji,
- zdolno¶ć do ¶wiadomego decydowania o swoim postępowaniu (® „wolna wola”)
- zdolno¶ć do tzw. „uczuć wyższych”.
Wyżej wymieniona wcpółczesna teoria o człowieczeństwie jest dla mnie najbardziej przekonywuj±ca.
Co to jest wolno¶ć?
Wolno¶ć jest jedynym z podstawowych pojęć politycznych, maj±cych również odniesienia filozoficzne, religijne i ekonomiczne. W najprostszym ujęciu opisuje sytuację braku zewnętrznego przymusu.
T
h. Hobbes i J.J. Ronssean mówili o tym, że wolno¶ć przysługuje człowiekowi z natury. Ch.L. Montesqnien twierdził, że wolno¶ć jest tworem ewolucji kulturowej, prawnej i instytucjonalnej.
edług G.W.F. Hegla wolno¶ci przypisuje się cechę pozytywn± i rozumie się j± jako możliwo¶ć realizacji rozumnych celów.
B.
Constant de Rebecque utrzymywał, że wolno¶ć przysługuje przede wszystkim jednostce i wyraża się w jej swobodach.
innym znaczeniu ukształtowanym w starożytnej Grecji, między innymi przez Arystotelesa wolno¶ć była ł±czona z pojęciem obywatelstwa i prawem do pełnego uczestniczenia w życiu politycznym.
N
a ogół ludzie s±dz±, że s± wolni, o ile nie krępuj± ich jakie¶ więzy; ufaj±, że ich czyny wynikaj± z ich wolnej nieprzymuszonej woli. Uważaj±, że wolna wola wyróżnia ich spo¶ród wszystkich twórców przyrody martwej i żywej. Je¶li jednak uznamy czyny nasze za wolne, będzie to oznaczało, że istniej± takie zjawiska, które od niczego nie zależ±, które mog± być tylko przyczynami, a nigdy skutkami, to znaczy mog± być jedynie pierwszymi ogniwami w łańcuchach przyczyn, a nigdy po¶rednimi. Je¶li za¶ będziemy traktowali czyny ludzkie jako zdeterminowane przez pewne przyczyny, a więc konieczne, wyłoni się problem, czy można to pogodzić z etyk±, z uznaniem moralnej odpowiedzialno¶ci człowieka za swe czyny z wymiarem sprawiedliwo¶ci.
E
pikur uważał, iż dla uzasadnienia etyki trzeba przyj±ć, że wola ludzka jest wolna. W rzeczy samej religia wymaga uznania wolno¶ci woli ludzkiej, aby uzasadnić wymiar sprawiedliwo¶ci na ziemi i w niebie, a zarazem wymaga uznania, że Bóg wszystko przewidział i wszystkim kieruje.
w. Augustyn akcentował zależno¶ć losów ludzi od woli bożej. Mówił on wprawdzie o wolnej woli ludzkiej, która się objawia głównie w grzechu, skłonno¶ci do zła, twierdził jednak, że uwalniaj± się od grzechu i po ¶mierci id± do nieba ci, którzy dost±pili łaski bożej. Kto za¶ ma jej dost±pić to zależy od Boga.
w. Tomasz z Akwinu głosił, że człowiek ma wolę całkowicie woln±, wskutek czego może spełniać zarówno dobre uczynki jak i złe, a uzasadnia to istniej±ce w ¶wiecie zło które płynie od człowieka a nie od Boga. Ostatecznie trudno więc stwierdzić, jaki udział w dobrych uczynkach ma według Tomasza wola człowieka, a jaki decyzja boska.
O
wolnej woli mówi± jednak nie tylko doktryny religijne, ale i pewne kierunki ateistyczne. Przykładem tego może być teoria J.P. Sartre.
Według niego człowiek jest całkowicie wolny, lecz wolno¶ć to nie jego dobro, ale ciężki los. Chodzi o to, że człowiek nie ma się na czym w życiu oprzeć, skazany jest zatem na własne decyzje, musi wci±ż wybierać, a nie wie czym się kierować. Egzystencjali¶ci twierdz±, że człowiek jest rzucony w wir życia przez ¶lepy los i cała jego działalno¶ć nosi znamiona przypadkowo¶ci.
J
uż w XVII wieku Spinoza wysun±ł tezę, że wolno¶ć jest to zrozumienie konieczno¶ci. Człowiek u¶wiadamia sobie konieczno¶ć, a zatem staje się wolny w tym sensie, że wyzwala się od afektów, namiętno¶ci, od bezskutecznych pragnień opierania się na konieczno¶ć przyrody.
M
arks uznawał człowieka za czę¶ć przyrody. Człowiek nie mógł się z niej wyłamać, w tym sensie nie może być nigdy „wolny”, wolny od praw przyrody i społeczeństwa. Człowiek jest wolny wtedy jeżeli potrafi skutecznie działać, jeżeli osi±ga zamierzone przez siebie skutki. W tym celu za¶ musi poznać prawa przyrody i społeczeństwa, gdyż tylko działaj±c w oparciu o te prawa, zgodnie z nimi, może uzyskać odpowiednie efekty, może skutecznie opanować siły przyrody, przeobrażać przedmioty materialne, a także stosunki społeczne.
ngels twierdził, że wolno¶ć ignoranta jest pozorna, wolno¶ć znawcy rzeczywista, ponieważ im bardziej wolny jest s±d człowieka w okre¶lonej sprawie, z tym większ± konieczno¶ci± tre¶ć tego s±du jest okre¶lona; natomiast płyn±ca z niewiedzy niepewno¶ć, która na pozór swobodnie wybiera między różnymi możliwymi rozstrzygnięciami, wła¶nie tym dowodzi, że nie jest wolna, że znajduje się pod władz± przedmiotu, którym chce zawładn±ć.
edług Plancka każdy akt woli jest wypadkow± różnokierunkowych motywów, podobnie jak w mechanice siła poruszaj±ca ciało jest wypadkow± wszystkich sił na to ciało działaj±cych. W zasadzie (choć praktycznie jest to niemożliwe) można by przewidzieć każdy czyn, gdyby się znało dokładnie wszystkie zwi±zane z nim okoliczno¶ci. Planck zauważa, że wtedy gdy kto¶ post±pi inaczej niż przewidywali¶my mówimy, że widocznie nie znali¶my wszystkich okoliczno¶ci, co dowodzi, iż w praktyce zawsze stoimy na gruncie determinizmu.
ieloznaczno¶ć pojęcia wolno¶ci doprowadziła do fundamentalnych sporów i wyłonienia się nie daj±cych pogodzić ctanowisk, więc uważam, iż wolno¶ć możemy rozpatrywać jako termin maj±cy dla każdego z nas indywidualne znaczenie.
podsumowanie
Podsumowuj±c przedstawione, powyżej rozważania uważam, iż mogę wysnuć dwa pogl±dy jako odpowiedĽ na powyższe pytanie.
P
ierwszy mówi, że wolno¶ć nie jest atrybutem człowieczeństwa:
Na umysł ludzki działaj± rozmaite bodĽce z których jedne zmuszaj± go do podjęcia jakiego¶ czynu, inne powstrzymuj± lub też zmuszaj± do podjęcia czynu diametralnie przeciwstawnego. Mamy wówczas wewnętrzn± walkę, grę motywów w umy¶le człowieka. Zwyciężaj± bodĽce, które w danych konkretnych warunkach okazuj± się silniejsze. Gdy ambiwalentne motywy maj± mniej więcej jednakow± siłę, człowiek waha się, przeżywa rozterkę, zawsze jednak w danym konkretnym wypadku jeden z motywów okazuje się silniejszy i zwycięża. W ocenie wielu ludzi człowiek jest człowiekiem, gdy posiada „uczucia wyższe” - jest to następny przykład, że nie jest wolny. Albowiem kochaj±c kogo¶ lub co¶ w pewnym stopniu uzależniamy się od tego i choć mamy „woln± wolę” możemy wybrać czy post±pić tak a nie inaczej, jednakże ta „wolna wola” jest zdeterminizowana przez obiekt naszych uczuć i wywiera presję na nasze zachowanie. W ten sposób zdolno¶ć człowieka do uczuć wyższych jest zdeterminowana przez obiekt „poż±dania” a wolna wola jest zdeterminowana przez wewnętrzn± walkę motywów w umy¶le człowieka. Skoro więc wolno¶ć nie jest atrybutem uczuć wyższych i wolnej woli nie może być atrybutem człowieczeństwa.
D
rugi pogl±d mówi, iż je¶li wolno¶ć ma dla każdego z nas indywidualne znaczenie, znaczy to, iż nie potrafimy wyja¶nić pojęcia wolno¶ci w takiej formie, aby każdy z nas to zaakceptował, - więc je¶li nie wiemy czym jest wolno¶ć, nie możemy odpowiedzieć na pytanie czy wystarczy być wolnym, aby być człowiekiem. Ja podzielam ten ostatni przedstawiony przeze mnie pogl±d.
bibliografia
1. Jedyny i jego własno¶ć, Max Stirner, Wydawnictwo naukowe PWN 1995.
2. Minuta m±dro¶ci, Anthony de Mello SJ, Wydawnictwo wam księża jezuici, Kraków 1994.
3. Ksi±żeczka o człowieku, Roman Ingarden, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987.
4. Rozwój nowożytnej filozofii człowieka, Bogdan Suchodolski, PWN, Warszawa 1967.
5. Wybrane zagadnienia z filozofii i socjologii, Józef Grudzień, Komórka wydawnicza przy I studium nauczycielskim w Warszawie 1967.
6. Propedeutyka filozofii - pod redakcj± naukow± i ze wstępem Jana Legowicza, Warszawa PZWS 1964.
XMedzik30