Ojciec - 1) Pater familiae - małżonek, a jednocześnie mężczyzna, który ma własne dzieci; 2) przodek, protoplasta, twórca, inicjator; 3) Bóg - ojciec wobec rodzaju ludzkiego.
Biblia (ST) - 1) Adam, praojciec całej ludzkości, ojciec Kaina i Abla, a potem Seta. 2) Noe - ojciec ludzkości odrodzonej po potopie, któremu Bóg zlecił, by jego rodzina mnożyła się i zapełniała ziemię. 3) Abraham - ojciec, który miłość do Boga przedkłada nad miłość rodzicielską. Bóg obiecał mu, że będzie on ojcem (protoplastą) całego narodu wybranego. 4) Hiob - sprawiedliwy i wierzący ojciec, którego Bóg wystawia na próbę, odbierając mu całe potomstwo. Ponieważ Hiob nie zwątpił i ufał Bogu, ten na nowo obdarzył go potomstwem.
Biblia (NT) - 1) Józef - przybrany ojciec Chrystusa, którego wychowywał wraz z Maryją. Postać szczegółowiej opisana w pismach apokryficznych. 2) W przypowieści o synu marnotrawnym ojciec przyjmuje na powrót grzesznego syna, który się ukorzył, i podejmuje go ucztą.
Mitologia -1) Kronos - okrutny ojciec, który w obawie przed utratą władzy pożera własne dzieci. 2) Zeus - ojciec wielu bogów i herosów, który jednak nie dba o własne potomstwo. 3) Dedal - ojciec Ikara, wraz z którym próbował opuścić Kretę. Mądrość ojca nie uchroniła syna przed tragedią, spadł do morza, gdy zrobione przez Dedala skrzydła roztopiły się. 4) Minos - król Krety, który kazał wybudować labirynt dla przybranego syna, Minotaura (potwora o głowie byka), a potem składać mu ofiary z ludzi. 5) Tantal - okrutny ojciec, który - by przechytrzyć bogów - ugotował im na ucztę własnego syna. Patrz: uczta - wieczerza - przyjęcie. 6) Lajos - ojciec Edypa, zgodnie z przepowiednią został zabity przez własnego syna, który następnie poślubił własną matkę, Jokastę. 7) Edyp - brat i ojciec własnych dzieci, swym postępowaniem ściągnął nieszczęście na Teby (patrz: syn). 8) Kreon - ojciec, dla którego racje serca winny ustąpić względom politycznym. Wydaje wyrok na Antygonę, narzeczoną własnego syna, przyczyniając się tym samym do jego śmierci.
Homer „Iliada" - Priam, zrozpaczony po śmierci Hektora, udaje się do Achillesa, by ten wydał mu ciało syna. We wzruszającej scenie błaga Achillesa o oddanie zwłok Hektora, całując ręce zabójcy syna. Ten wzruszony miłością ojcowską, zgadza się to uczynić, żądając w zamian okupu.
J. da Yoragine „Legenda na dzień św. Aleksego" - Ojciec Aleksego, Eufe-mian, do końca życia nie pogodzi się z decyzją swego syna. Kiedy Aleksy umiera, zarzuca mu egoizm i to, że nie pamiętał o swych rodzicach.
W. Szekspir „Hamlet" - 1) Hamlet ojciec - patrz: zjawy - upiory - wampiry, syn, władca/władza. 2) Poloniusz to przede wszystkim doskonały dworak, który potrafi podporządkować sprawy rodzinne służbie Klaudiuszowi. Podejrzliwy wobec syna, Laertesa, każe go śledzić w Paryżu. Oddany bez reszty królowi, próbuje posłużyć się córką, by wyjaśnić tajemnicę Hamleta.
W. Szekspir „Król Lear" - Stary i zadufany król Lear, który rozdzielił swe królestwo między trzy córki, Gonerylę, Reganę i Kordelię, wypędza z królestwa tę najmłodszą, gdy nie chce dać ona słownego świadectwa miłości do ojca. Kiedy jednak dwie najstarsze córki próbują usunąć ojca, Kordelia idzie mu na odsiecz ze swoimi wojskami. Tragizm Leara jako ojca jest tym większy, że ukochane dziecko umiera, powieszone w więzieniu.
W. Szekspir „Burza" - Prospero, mag i mędrzec, to także troskliwy ojciec Mirandy, z którą mieszka na bezludnej wyspie, miejscu swego wygnania. Kiedy córka zakochuje się w przybyłym na wyspę Ferdynandzie, nie chcąc oddawać ręki dziecka człowiekowi niegodnemu, wystawia jego uczucie na próbę.
J. Kochanowski „Treny" - Głównym bohaterem lirycznym cyklu jest ojciec i mędrzec zarazem, surowo doświadczony przez los. Tragedia Kochanowskiego jest o tyle dotkliwsza, że widział w Urszulce nie tylko swą córkę, ale i dziedziczkę talentu. Patrz: cierpienie.
J. Kochanowski „Odprawa posłów greckich" - Priam, nie zważając na złowieszcze przepowiednie swej córki, Kassandry, uchwala wraz z Radą Trojańską wyrok: Helena pozostanie w Troi. Daje tym samym dowód przywiązania do swego syna, Aleksandra, jak też dowód ślepoty politycznej.
Molier „Skąpiec" - Harpagon jest ojcem, który na pierwszym miejscu stawia sprawy majątkowe i im podporządkowuje życie rodzinne (planowane małżeństwo córki z bogatym człowiekiem), a jego skąpstwo i chęć zdobycia majątku prowadzą nawet do tego, że chciał okpić własnego syna.
Molier „Świętoszek" - Orgon, pod wpływem Tartuffe'a, zamienia się w bezwzględnego ojca, który wypędza z domu własnego syna, a córkę chce oddać (wbrew jej woli) Tartuffe'owi.
J.U. Niemcewicz „Powrót posła" - 1)
Podkomorzy dba o edukację swego syna, Walerego, wysyłając go do szkół w stolicy. Uczy go także, by dom ustępował krajowi, kształcąc go na patriotę i sarmatę oświeconego. Nagrodą za to będzie kariera polityczna Walerego - zostanie posłem na Sejm Wielki. 2) Starosta zaniedbuje swoją córkę, a przypomina sobie o niej, gdy zaistnieje okazja korzystnego mariażu z kawalerem Szarmanckim. Gadulski skłonny jest oddać rękę córki, byle tylko powiększyć majątek.
J.W. Goethe „Król Olch" - patrz: syn.
A. Mickiewicz „Powrót taty" - Liryczna opowieść o ojcu, który nie wraca ranki i wieczory, a o którego powrót modlą się jego dzieci. Modlitwa ta uratowała ojcu życie, bowiem wzruszony nią herszt zbójców (sam będący ojcem) ulitował się i puścił go wolno. Patrz: powrót.
A. Mickiewicz „Pan Tadeusz" - 1)
Stolnik Horeszko, surowy ojciec i strażnik tradycji rodu, nie pozwala córce na małżeństwo z Jackiem Soplicą. W ten sposób burzy szczęście własnego dziecka i przyczynia się do swej śmierci. 2) Jacek Soplicą nigdy nie pokochał swej żony, nie troszczył się także o syna. Chcąc odpokutować za grzechy młodości, opuszcza Soplicowo, opiekę nad Tadeuszem przekazując swojemu bratu.
J. Słowacki „Ojciec zadżumionych"
- Opowieść Araba, któremu dżuma zabrała wszystkie dzieci. Tragedia życiowa prowadzi do rezygnacji i poczucia wyobcowania w świecie ludzi nie dotkniętych tragedią.
A. Fredro „Zemsta" - Rejent Milczek, ojciec Wacława, ogarnięty nienawiścią do Cześnika, skłonny jest stanąć na drodze szczęścia syna i uniemożliwić mu małżeństwo z Klarą.
Z. Krasiński „Nie-Boska komedia" -
patrz: mąż, rodzina, syn.
E. Bronte „Wichrowe Wzgórza" - 1)
Pan Earnshaw, ojciec Katarzyny i Hind-leya, z czasem zaczyna faworyzować znajdę Heathcliffa, co w przyszłości stanie się powodem tragedii rodzinnej. Nad własnego syna bardziej ceni tego, któremu ofiarował schronienie. 2) Hind-ley, ojciec Haretona, zapomina o własnym dziecku, trwoniąc czas na zabawach i pijatykach. Po jego śmierci opiekę nad dzieckiem przejmie Heathcliff. 3) Egdar Linton, nadmiernie troskliwy ojciec, wychował Katarzynę w oderwaniu od rzeczywistości, nie ujawniając jej prawdy o matce. W ten sposób przyczynił się do jej nieszczęścia i do własnej śmierci. 4) Heathcliff nigdy nie był prawdziwym ojcem dla młodego Lin-tona. Wykorzystał go natomiast w swojej rozgrywce z Edgarem, odbierając Lintonom ich rodzinny majątek, Droz-dowe Gniazdo.
H. Balzac „Ojciec Goriot" - Powieść jest studium nadmiernej i bezgranicznej miłości ojcowskiej. Goriot wyzbywa się całego majątku, by zapewnić szczęście swoim córkom. Nie zyskuje w zamian nic, poza sporadycznymi spotkaniami z dziećmi, które wstydzą się zubożałego ojca. Patrz: córka.
H. Balzac „Eugenia Grandet" - patrz: pieniądze.
A. Dumas „Wicehrabia de Bragellon-
ne" - Atos, ojciec Raula, na zawsze opuszcza dwór po zatargu króla z jego synem. Żyje, dopóki żyć będzie Raul. Na wieść o śmierci syna (zginął na wojnie w Afryce), zapada na ciężką chorobę i wkrótce potem umiera.
E. Orzeszkowa „Nad Niemnem" - Benedykt Korczyński, surowy i sprawiedliwy ojciec, wychowuje swe dzieci w poszanowaniu pracy i tradycji. Pomimo iż kocha córkę i syna, nie rozpieszcza ich, a z Witoldem poróżni go nawet kwestia innego spojrzenia na rolnictwo. Patrz: konflikt pokoleń.
B. Prus „Lalka" - Tomasz Łęcki, bezkrytyczny ojciec, we wszystkim ustępujący swojej córce, wychowuje Izabelę na kobietę bez serca. Nie potrafi zauważyć wad
córki, stale wierzy, że w życiu zrobi ona doskonałą partię.
H. Sienkiewicz „Krzyżacy" - Jurand ze Spychowa, któremu Krzyżacy odebrali ukochaną córkę, Danuśkę, jedzie do zamku w Szczytnie, by odebrać dziecko. Godzi się na upokorzenia, a nawet na tortury, by wreszce dowiedzieć się, że Danuśka oszalała. Patrz: córka.
F.M. Dostojewski „Zbrodnia i kara"
- Marmieładow, ojciec wielodzietnej rodziny, przepija wszystkie zdobyte pieniądze, wiedząc, że krzywdzi swych bliskich. Nałóg jest tak silny, że nie zważa on na nieszczęście dzieci (np. Sonia wychodzi na ulicę, by zarobić na utrzymanie domu) i coraz bardziej pogrąża się w alkoholizmie.
F. Dostojewski „Bracia Karamazow"
- Stary Karamazow, ojciec trzech ślubnych synów i jednego nieślubnego (Smierdiakow) z równym okrucieństwem i nieczułością traktuje ich wszystkich. Najważniejszą dla niego sprawą w życiu jest on sam i jego pieniądze. Umiera, zamordowany przez Smierdia-kowa.
S. Żeromski „Doktor Piotr" - Dominik Cedzyna to ojciec, który dla dobra syna dokonuje malwersacji (zdobywa pieniądze na kształcenie Piotra). Syn, unosząc się honorem, nie rozumiejąc ojca, opuszcza go na zawsze.
S. Żeromski „Zapomnienie" - Obala, ubogi chłop, ryzykując wolnością, kradnie z lasu dziedzica drzewo na trumnę dla zmarłego syna. Ten prosty człowiek doskonale rozumie, że każdego należy pochować godnie.
W.S. Reymont „Chłopi" - 1) Maciej Boryna - patrz: rodzina, konflikt pokoleń. 2) Antek Boryna - ojciec i mąż, który zapomina o swojej rodzinie i angażuje się w romans z Jagną. Dopiero po wyjściu z więzienia zrozumiał, czym są dla niego żona i dzieci. 3) Stary Bylica, ojciec Hanki, został wygnany ze swej chaty przez starszą córkę, Weronikę. Ostatnie lata życia spędzi razem z Hanką, ciężko pracując, ale też czując się potrzebnym. Gdy jednak Hanka zostanie wielką gospodynią., zgodzi się, by ojciec został żebrakiem.
S. Żeromski „Ludzie bezdomni" - Ojciec Tomasza Judyma, wielokrotnie wspominany przez obu swych synów, był ubogim szewcem, a przy tym pijakiem zatruwającym życie swoim dzieciom i żonie. Jego postawa życiowa przyczyniła się do walki Judyma o zapewnienie sobie wykształcenia. Patrz: syn.
G. Zapolska „Moralność pani Duls-kiej" - Felicjan Dulski, pan domu i głowa rodziny, nie wypowiada się w sprawach dotyczących wychowania dzieci. Podporządkowany bez reszty żonie, uważa, że łatwiej jest pozostać biernym. Dopiero, gdy żąda się od niego zajęcia stanowiska w sprawie romansu Zbyszka, wypowiada jedyne słowa: A niech was wszyscy diabli! Patrz: dom.
S. Żeromski „Przedwiośnie" - Seweryn Baryka w drodze powrotnej do Polski stara się zaszczepić synowi miłość do ojczyzny, opowiadając mu o szklanych domach. Konfrontacja marzeń starego z rzeczywistością (której zresztą nie zobaczył) jest drastyczna: Cezary zaczął widzieć w ojcu dziwaka i idealistę.
S. Undset „Krystyna, córka Lavran-
sa" -1) Lavrans, ojciec Krystyny i Ram-borgi, wychowuje swe dzieci surowo i w poszanowaniu zasad wiary. Postępowanie Krystyny, jej uporczywe dążenie do małżeństwa z Erlendem, jak i utrata dziewictwa przed ślubem są dla niego tragedią życiową. 2) Erlend jest ojcem, który potrafi przyuczyć synów do rzemiosła rycerskiego, ale nie jest w stanie wpoić im podstawowych zasad moralności. Problem wychowania dzieci pozostawia żonie.
M. Dąbrowska „Noce i dnie" - 1)
Bogumił Niechcic kocha swoje dzieci rozumną miłością. W przeciwieństwie do Barbary potrafi dostrzec ich wady i prawdziwe zalety. Nie ma przesadnych ambicji co do ich przyszłości - chce jedynie, by wyrosły na mądrych i uczciwych ludzi. Pozostawia im wiele swobody w decydowaniu o własnym życiu. Ze smutkiem przyjmuje jednak postanowienie Agnieszki o wyjeździe na studia do Szwajcarii. Wielkim strapieniem jest też dla niego Tomaszek, jedyny żyjący syn. Śmierć Piotrusia przeżył bardzo mocno (próbował popełnić samobójstwo), a teraz musi patrzeć, jak najmłodsze z dzieci stacza się na dno i nie jest w stanie nic uczynić, by temu zapobiec. 2) Daniel Ostrzeński traktuje Janusza i Anzelma jak rywali w walce o względy i czas Michasi. Uważa, że żona poświęca synom zbyt wiele uwagi, zapominając o nim. Kiedy Janusz będzie umierał, Daniel potraktuje agonię syna jako kolejne wydarzenie, które absorbuje Michasię i nie pozwala jej przebywać wyłącznie w jego towarzystwie. Najmłodsze z dzieci, Bodzio, stanie się dla Daniela nadzieją na znalezienie wreszcie bratniej duszy, toteż będzie wychowywał syna „na swój obraz i podobieństwo". Niestety, Bodzio okaże się cynicznym materialistą.
Z. Nałkowska „Granica" - 1) Ojciec Zenona Ziembiewicza niezbyt troskliwie zajmuje się synem. Całe dnie spędza raczej na obchodzeniu gospodarstwa lub wykonywaniu drobnych zajęć. Z czasem przestaje być autorytetem dla syna, który w dzieciństwie widział w nim człowieka wyjątkowego i wszechstronnie wykształconego. 2) Zenon Ziembiewicz przedkłada karierę polityczną nad życie rodzinne. Jest ojcem w czysto teoretycznym tego słowa znaczeniu; wychowanie syna powierzył Elżbiecie, niańce. 3) Pan Biecki, ojciec Elżbiety, wychowywał ją od odejścia żony aż do śmierci. Był dla córki jedyną naprawdębliską osobą. Wraz z jego odejściem przestała istnieć rodzina Elżbiety.
I. Iwaszkiewicz „Brzezina" - Po śmierci żony Bolesław całkowicie zaniedbał wychowanie córki, którą opiekowały się teraz kobiety ze służby. Jako ojca drażniło go także, że mała znalazła wspólny język raczej ze swoim stryjem, Stasiem, niż z nim samym.
B. Schulz „Sklepy cynamonowe" - Ojciec jest dla głównego bohatera mędr-cem i hierofantem, a także natchnionym hereTJarchą, To on odkrywa synowi tajniki wiedzy ezoterycznej, wskazuje przyszłą drogę życia. Jakkolwiek dziecko bardzo kocha ojca, droga, którą samo obierze, będzie inna.
T. Borowski „Dzień na Harmenzach"
- Borowski opowiada tu historię Żyda, Beckera, który powiesił swojego syna, ponieważ ten ukradł chleb. W czasie wojny głód niszczył nawet uczucia ojcowskie.
L. Kruczkowski „Niemcy" - Prof. Sonnenbruch nie jest ani dobrym ojcem, ani dobrym mężem. Jest znakomitym naukowcem niemieckim, który pragnie zamknąć się w swojej pracowni, izolując się od spraw dotyczących Europy i świata. Willego w ogóle nie dostrzega, bliższy kontakt ma tylko z córką - Ruth, ale i od niej nie przyjmuje koniaku z Francji, bo nie chce mieć nic wspólnego z tym, co się w Europie dzieje. Nauka jest jedynym jego światem, jest azylem przed rzeczywistością wojny.
A. Szczypiorski „Początek" - Ojciec jest dla Henryczka Fichtelbauma najwyższym autorytetem i najważniejszą osobą w życiu. Wspomnienie ojca, żydowskiego adwokata, który pozostał w getcie, sprawi, że Henryczek wróci tam, gdzie została jego rodzina, do getta.
M. Hłasko „Ósmy dzień tygodnia"
- Ojciec Agnieszki i Grzegorza jest przedwcześnie postarzałym człowiekiem, który za nieszczęścia życiowe obwinia wszystkich, tylko nie siebie. Nie ma w nim zrozumienia dla własnych dzieci, a szczególnie dla syna. Egoistycznie nastawiony do życia, dostrzega wyłącznie własne, drobne problemy (np. to, że pada deszcz, więc nie może pójść na ryby).
J. Steinbeck „Na wschód od Edenu"
- 1) Cyrus Trusk - patrz: syn. 2) Adam Trusk samotnie wychowuje Arona i Ka-leba. Jego ulubieńcem jest ten pierwszy
- dobry uczeń, spokojne dziecko, podczas gdy Kaleb przysparza ojcu licznych trosk. Z natury spokojny i opanowany Adam, nie potrafi zrozumieć poryw-czego syna, krzywdząc go niejednokrot...
anna-turowska