RENESANS.doc

(71 KB) Pobierz
RENESANS

RENESANS

1.         Termin

Nazwa „renesans” w języku polskim używana obocznie z terminem „odrodzenie”.

Słowo „renesans” jest pochodzenia francuskiego i w używanym obecnie znaczeniu zostało upowszechnione przez wielkich encyklopedystów, którzy określili nim epokę króla Franciszka I oraz późniejszych władców XVI stulecia.

Tęsknota za dawną świetnością (antyk), za odrodzeniem sztuk i moralną odnową człowieka oraz świadome próby formułowania takich założeń i realizowania ich w praktyce najwcześniej pojawiły się w Italii.

Świadomość tego procesu odradzania się piękna literatury i sztuki, filozofii moralnej (etyki) przejawiał wyraźnie już F. Petrarka.

G. Vasari w połowie XVI w, w przedmowie do części II „Żywotów najznakomitszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów” z pełną świadomością posługuje się formułą „rinascita”, co u niego nie oznacza odnowienia sztuki starożytnej, podziwianej i naśladowanej, ale rozwój i rozkwit sztuki włoskiej uwolnionej od skostniałej maniery greckiej. Za twórcę nowoczesnego wówczas stylu (maniera moderna) uznawał Leonarda da Vinci.

G. Boccaccio stwierdzi, iż Dante pierwszy umożliwił wygnanym muzom powrót do Italii.

2.         Badania nad renesansem

- Europejskie badania nad renesansem – głównie wiek XIX (wcześniej m.in. ujęcie J. Micheleta).

- Filolog klasyczny G. Vogit (Die Wiederbelebung des Humanimus, 1860): mocno podkreśla przeciwieństwo średniowiecza i nowej epoki wskrzeszającej dziedzictwo Hellady i Romy.

- Badania J. Bruckhardta (Kultura odrodzenia we Włoszech, 1860): przeciwieństwo średniowiecza i renesansu – przeciwieństwo dwóch kultur. Renesans – odkrycie świata i wycieka oraz odkrycie starożytności, zawierające cechy światopoglądu, a także kultura ludzi nowej epoki następującej po „mrokach wieków średnich”.

- „Bunt mediewistów” – próba negacji przełomowego charakteru różnic między średniowieczem a odrodzeniem, bądź nawet kwestionowanie ich istnienia. Spowodowało to pogłębienie badań nad istotą renesansu, nad tym co było swoistością owej epoki i wyrażających ją prądów, stylów, formacji intelektualnych, a co najważniejsze – dzieł literatury oraz sztuki, jakie ona wydała.

- Pojawienie się prób doszukiwania wcześniejszych przejawów renesansu (różne „renesanse”): renesans epoki Karolingów (H. Naumann, 1926) lub renesans epoki Ottonów.

- Koncepcja dwóch renesansów: pierwszego w XII i XIII w., związanego z powstaniem i bujnym rozkwitem europejskich uniwersytetów, i drugiego w XIV w., trwającego w stuleciach następnych. Dziś w odniesieniu do tego pierwszego „renesansu” posługujemy się terminem „prerenesans”, ze wskazaniem na odrodzeniowy charakter działalności św. Franciszka z Asyżu, Joachima z Fiore i ich uczniów , spirytualistów z XIII w., którzy zmierzali do duchowego odrodzenia człowieka, do odnowienia i unowocześnienia przeżycia religijnego.

- E. Garin – opowiada się za wyrażaną odrębnością renesansu w stosunku do epoki wcześniejszej . dostrzega w renesansie istotny przełom w dziejach włoskiej i europejskiej kultury oraz myśli ludzkiej.

- P. O. Kristeller – dostrzega w średniowieczu dość wyraźne antecedencje (fakt poprzedzający stan obecny) renesansowego humanizmu. Podkreślenie ciągłości w działalności średniowiecznych i późniejszych skrybów, sekretarzy, preceptorów, wykładowców poetyki i retoryki. Dostrzeżenie osiągnięć późnego średniowiecza. W dziele Dantego widoczne są pewne zapowiedzi nowego, choć twórczość jego jest oceniana jako chlubne zwieńczenie średniowiecza.

- Podkreślenie znaczenia i roli kierunku filologicznego i literackiego, pasji i poszukiwań filologicznych i literackich w kształtowaniu się humanizmu renesansowego na styku średniowiecza i czasów nowożytnych, działalność Petrarki.

- Polscy badacze: K. Morawski (piszący jeszcze w XIX w.), Z. Łempicki, S. Łempicki, S. Kot, I. Chrzanowski, S. Windakiewicz, H. Barycz, M. Brehmer, K. Górski, J. Krzyżanowski, B. Nadolski, R. Pollak  K. Budzyk.

- badania nad literaturą polskiego renesansu prowadzili i dokumentowali je kolejnymi publikacjami zwłaszcza T. Ulewicz, J. Ziomek, J. Pelc, A. Borowski.

3.         Definicja: zasięg czasowy i terytorialny

Terminem „renesans” posługujemy się do określenia epoki nowożytnej kultury europejskiej, u której podłoża leżało odrodzenie starożytności, przede wszystkim greckiej i rzymskiej, oraz moralne odrodzenie człowieka

Ważnymi komponentami intelektualnymi epoki były: prąd umysłowy zwany humanizmem oraz prąd zmierzający do reformy Kościoła chrześcijańskiego i odnowy życia religijnego (reformacja). Zwłaszcza światopogląd i działalność humanistów odegrały decydującą rolę w formowaniu się renesansu.

We Włoszech renesans rozwija się w 2. poł. XIV w., a zwłaszcza w stuleciu XV i trwał co najmniej w 1. poł. XVI w. Za datę graniczną niektórzy badacze uznają  Sacco di Roma, zdobycie i złupienie Rzymu w 1527 przez zaciężne wojska cesarza Karola V podczas wojen z Francją i jej włoskimi sojusznikami (m.in. papiestwem). E. Garin: renesans rozpoczyna się działalnością twórczą Petrarki, a kończy się dziełem Galileusza.

Kraje europejskie na północ od Alp (Francja, Niemcy , Niderlandy i In., środkowo-zachodnia słowiańszczyzna) – renesans pojawia się później. Jego pierwsze przejawy dostrzec można na początku, w środku lub pod koniec XV w. lub nawet na początku XVI w. Trwał on na ogół do do schyłku XVI stulecia czy do początku XVII w. Cezury końcowe w różnych rejonach europy spotykają się ok. 1600 roku.

Terminy „renesans”, „renesansowy” odnosimy do stylu ( w sztukach plastycznych, muzyce i lit.) rozumianego jako system postulowanych i realizowanych form, tematów, ujęć konstrukcyjnych, z kolei określanych pewnym systemem wartości. Różne odmiany tego stylu: klasycyzm renesansowy – odmiana stylu renesansowego wysoko harmonię, odpowiedniość, stosowność, wdzięk, klarowność, przejrzystość kompozycji.

4.         Renesans w literaturze i sztuce europejskiej

W literaturze renesansowej odnajdujemy dwa nurty: klasycyzujący i chrystianizujący. Istnieją także próby łączenia tych nurtów, np. pisarstwo J. Sannazara.

Rozgraniczenie tych dwóch nurtów (szczególnie w północnej i środkowej Europie) – wpływ Erazma z Rotterdamu. W dziele Ciceronianus Erazm podejmuje problem postawy bardziej zasługującej na uznanie i propagowanie: „Ciceronianus”, a więc wykwintny cyceronista, piszący kunsztownym stylem nawiązującym do dzieł klasyków antycznych, czy „Christianus” – pisarz przede wszystkim chrześcijański, rozumiejący w pełni swe zadania i zobowiązania  Erazm opowiadał się za modelem „Christianus”. Nurt ten w niektórych krajach łączył się z reformacją.

Nurt literatury zaangażowany w moralną odnowę człowieka, poświęcony problematyce życia obywatelskiego (Vita civile), np. Petrarka (w pismach łacińskich), T. Morus, Erazm z Rotterdamu, w Polsce: Orzechowski, Frycz.

Nurt ludyczno-satyryczny , Gargantua i Pantagruel F. Rabelais’go , Pochwała głupoty Erazma, przeróbki Bajek oraz Żywota Ezopa.

W sztuce: manieryzm – odznacza się spirytualizmem, niepokojem i swoistym wyrafinowaniem, wirtuozerią, czasem i bogactwem zdobnictwa (raczej jednak cecha barokowa), co naruszało klasyczny porządek harmonii, stosowności i wdzięku, np. L. da Vinci, Bramante, Rafael, Michał Anioł.

5.         Renesans w Polsce

Początki renesansowego humanizmu w Polsce

- Przenikanie z Italii i ziemi królestwa węgierskiego nowinek humanistyczno-renesansowych (XV w.)

- Koronacja królowej Zofii, czwartej żony Władysława Jagiełły w 1424 r.: w Krakowie przebywa i wygłasza mowę F. Filelfo.

- Mówcy na soborach: mowę w nowym stylu wygłasza M. Lasocki (Bazylea).

- Nowy styl oratorski – mówcy związani z Akademią Krakowską, np. Jan z Ludziska, mowa na koronacje Kazimierza Jagiellończyka.

- J. Ostroróg Memoriał w sprawie rządzenia Rzeczpospolitą, pisany wzniosłym horacjańskim stylem.

- Humanista włoski Kallimach i jego działalność (m. in. wraz z K Celtisem zorganizowali pierwsze w Polsce towarzystwo humanistów Sodalitas Vistulana; mecenat Grzegorza z Sanoka) .

- Działalność literacka Grzegorza z Sanoka – styl pośredni między „dawnym” a „nowym”.

- Paweł z Krosna – w twórczości nawiązania do klasycyzującego i chrystianizującego Srulu renesansu; wykładowca pisarzy antycznych i poezji w Akademii Krakowskiej.

Pierwsza faza dominacji renesansu (ok. 1510-1543)

Lata 1510-1512 – czas debiutów pisarskich J. Dantyszka i A. Krzyckiego  związanych z mecenatem króla Zygmunta I, korespondentów Erazma z Rotterdamu.

- 1516 r. ukazuje się poemat łaciński Wojna pruska Jana z Wiślicy, poświęcona wielowiekowym już zmaganiem się Polski i Litwy z Krzyżakami oraz wielkiej wiktorii grunwaldzkiej.

- Mikołaj z Hussowa „Pieśń o żubrze” (napisana ok.1621/22 r.), hagiograficzny poemat o św. Jacku.

- Działalność K. Janicjusza.

- Twórczość po polsku Stanisława z Bochnie Gąsiorka – panegiryk, epitalamium.

- Biernat z Lublina Raj duszny(1513) i Bajki ezopowe(1522 lub 1516).

- Literatura popularna: Rozmowy, które miał król Salomon mądry z Marchołtem grubym a sprośnym.

Druga faza dominacji renesansu (1543-ok. 1565)

- 1543 r. pojawienie się pierwszej edycji dzieła M. Kopernika De revolutionibus orbium coelestium.

- 1542 r. wydanie poezji Janicjusza

- 1543 r. Rej drukuje Krótką rozprawę (drukował już wcześniej).

- 1543 r. debiut literacki Frycza Modrzewskiego: mowa Łaski, czyli o karze za mężobójstwo.

- 1543r. druk Turcyk S. Orzechowskiego.

- 1542 r. Kromer ogłosił swą Mowę o utwierdzeniu godności kapłaństwa.

- Nowy okres rozpoczyna się z pojawieniem nowych indywidualności pisarskich: głownie lit. polemiczna, zaangażowana, idee demokracji szlacheckiej, tematyka polityczna i moralna.

- Twórczość M. Reja: Kupiec (1543?), Żywot Józefa… (1545), Psałterz Dawidowy (1546).

- Bujny rozkwit przeróżnych form dialogu, np. Wróżki J. Kochanowskiego.

- Zwierciadła: M. Rej Żywot człowieka poczciwego,

- A. Frycz Modrzewski Rozważań o poprawie Rzeczpospolitej ksiąg pięć.

Apogeum renesansu w literaturze polskiej (ok. 1565-1590)

- Nowe pokolenie pisarzy związanych z renesansem włoskim i intelektualną atmosferą Padwy: Kochanowski, Górnicki, A. P. Nidecki, Trzecieski, W Goślicki (De optemo senatore libri duo), S. Porębski (Skotopaski), M Pudłowski (Fraszek księga pierwsza).

- Twórczość J. Kochanowskiego.

- Twórczość M. Sępa Szarzyńskiego (zm. 1581) wyrosła z potrydenckiego już chrystianizmu i z renesansowego klasycyzmu, ale wyraźnie od tego ostatniego odchodzi ku poetyce manieryzmu i baroku.

- 1590 r. ukazuje się tomik Rymy duchowne S. Grabowieckiego, poety metafizycznego, który swoją twórczością również odchodzi od renesansu.

Zmierzch renesansu w literaturze polskiej (1590- ok. 1614-1618)

- S. F. Klonowic Philtrona (Żale) na śmierć Kochanowskiego (zm.1584), Flis, Roxolanii, Worek Judaszowy, poemat Victoria deorum i innych. Klonowic wywodził się z tradycji renesansu, ale zamiłowanie do erudycyjnego zdobnictwa, zawiłych konstrukcji stylu wypowiedzi poszukiwanie niezwykłości prowadziły go ku swoistej manieryczności.

- Bliżsi wzorom poezji renesansowej byli: A. Zbylitowski, A. Czahrowski.

- mecenat Zamoyskiego: J. Zawicki, autor przekładu Jeftes z Buchanana, Sz. Szymonowic (Simon Simonides) Casus Joseph, Sielanki.

- 1612 r. J. Sz. Herburt uznaje barokowe wiersze K. Miaskowskiego za coś znakomitszego i bardziej godnego uwagi niż utrzymane w klasycznej prostocie stylu renesansowe poezje Kochanowskiego. Był to wyraźnie sformułowany manifest nowej estetyki.

HUMANIZMTermin i pojęcie

Termin „humanizm” upowszechnił się w swoim znaczeniu (w odniesieniu do renesansu) w nauce dopiero w XIX w.

Oprócz tego począł funkcjonować jako odpowiednik analogicznych zjawisk i postaw w różnych okresach, a także w kontekście ahistorycznym – jako pewien typ kultury, wykształcenia i postawy światopoglądowej.

Humanizm renesansowy – prąd umysłowy, inspirowany przez starożytną wiedzę o człowieku, a także przez antyczną literaturę i badania filologiczne.

1.         Geneza

Przemiany jakim uległo pod koniec średniowiecza pojęcie czasu historycznego: przekonanie o ciągłości dziejów ludzkich zaczęto przeciwstawiać koncepcje starożytności jako odrębnej i zamkniętej epoki, w której kultura ludzka osiągnęła apogeum swego rozwoju. Konsekwencją owej idei stało się przekonanie, iż kulturowy dorobek antyku może i powinien podlegać systematycznym badaniom naukowym i wszechstronnemu odtwarzaniu i naśladowaniu.

Wczesnorenesansowi humaniści głosząc idee powrotu do starożytności wypowiadali niejednokrotnie sądy deprecjonujące epokę średniowiecza, określaną przez nich jako czas upadku, barbarzyństwa i mroku.

Głoszono hasła sięgnięcia do starożytnych źródeł, poszukiwań i badań antycznych rękopisów.

Dążono do skonstruowania nowej koncepcji człowieka i społeczeństwa.

2.         Komponenty ideowe prąduIdee wyraża się w następujących alternatywach:

- z jednej strony wybujały indywidualizm, z drugiej – silne poczuciew więzi społecznej i respekt dla obywatelskich powinności

- walka o prawa niezależnego intelektu oraz apoteoza woli i uczuć ludzkich, ze względu na ich walory poznawcze i na ich udział w prawdziwie ludzkim życiu

- ideał kontemplacyjnego życia intelektualisty oraz nacisk na aktywność w życiu osobisty, rodzinnym, służbie krajowi

- kult autorytetu i nimb antyku oraz za razem śmiałe nadzieje na dorównanie lub nawet wyprzedzenie starożytnych artystów i uczonych, upojenie współczesnymi osiągnięciami i rozmaczem młodej kultury (problem: naśladowanie czy współzawodnictwo, imitatio vel aemulatio) .

3.         Humanizm w Polsce:

A)       Okres pierwszy – od początku XV w.: luźne kontakty Polaków z włoskimi humanistami, na gruncie własnym, bądź w wyniku podróży naukowych lub dyplomatycznych – w wyniku tych doświadczeń kształtowanie się aspiracji i świadomości humanistycznej (np. korespondencja Z. Oleśnickiego z E. S. Piccolominim). Działalność Celtisa i Kallimacha.

B)        Od lat 90. XV w. do połowy XVI w. – przeniesienie na grónt polski zdobyczy humanizmu włoskiego i europejskiego. Dwór królewski, dwory szlachecko-możnowładcze i biskupie – ośrodki humanistycznego mecenatu. Oficyny drukarsko-wydawnicze tworzą, głównie w kręgach mieszczańskich, dynamicznie działających środowisk naukowo literackich. Rozwój humanistycznej lit. łacińskiej (poezja nowołacińska, proza nowołacińska): Paweł z Krosna, Jan z Wiślicy, Mikołaj z Hussowa, A. Krzycki, J. Dantyszek, K. Janicki i in.

C)        Druga połowa XVI w. – okres rozkwitu lit. rodzimej, polskiej, jej awans poziomu i form artystycznych literatury humanistycznej( równocześnie trwa nurt poezji neołacińskiej). J. Kochanowski, Sz. Szymonowic, Ł. Górnicki i in.

HUMANITAS

Wraz z rozwojem filozofii moralnej i nowych doktryn wychowawczych pojawiło się bardzo szeroko pojmowane hasło humanitas (odpowiednik greckiego terminu paideia) – manifest nowego pojmowania człowieka, jego osobowości, kultury i wykształcenia, jego twórczej indywidualności i jego miejsca w społeczeństwie.

Reorganizacja i przemiana systemu szkolnego: średniowieczne trivium ustąpiło studiom o charakterze bardziej humanistycznym (w dzisiejszym znaczeniu tego terminu) określanym ówcześnie studia humaniora lub studium humanitatis.

REFORMACJAPodłoże Europejskie

Reformacja – ruch religijny wyrosły na podłożu konfliktów społecznych i politycznych końca XV w., łączący się z krytyką stosunków panujących w Kościele katolickim oraz z dążeniem do jego odnowy i naprawy – była w znacznym stopniu przygotowana prze humanizm i początkowo ściśle z nią związana. Zmierzając do reformy życia religijnego i organizacji kościelnej, krytykując zeświecczenie kleru, jego nadmierne przywileje polityczne i społeczne, doprowadziła do trwałego rozłamu w Kościele i utworzenia nowych, niezależnych od Rzymu organizacji Kościelnych, jak również skrajnych grup wyznaniowych.

Luteranizm zyskał sobie zwolenników przede wszystkim w Niemczech i krajach skandynawskich; kalwinizm – znaczna część Szwajcarii i Niderlandów; w Anglii zaś doszło do powstania kościoła narodowego. Ruch reformacyjny sprzyjał rozwojowi koncepcji tolerancji, a także przysłużył się rozwojowi kultur narodowych w szczególności literatury w języku rodzimym i oświaty oraz muzyki (kościelnej).

W miarę uzyskiwania przez kościoły protestanckie stanowiska wyznań panujących w poszczególnych krajach rosła dogmatyzacja ich zasad wiary oraz dążenie do narzucenia siłą jednolitych poglądów religijnych – zepchnięcie zainteresowań umysłowych w stronę przeważnie jałowych sporów dogmatycznych – reformacja staje w sprzeczności z niektórymi osiągnięciami humanizmu, jak i z religijnym indywidualizmem.

Reformacja w PolsceW Polsce reformacja pod postacią luteranizmu już w larach 20. XVI w. zyskała sobie pierwszych zwolenników zwłaszcza wśród mieszczaństwa, przede wszystkim niemieckiego (Śląsk, Prusy Królewskie i Książęce, Pomorze). W połowie XVI stulecia – 20% polskiej szlachty stanowią protestanci. Szlacheccy zwolennicy reformacji opowiadali się przeważnie za kalwinizmem, od którego w latach 1562-1565 odłączyli się antytrynitarze. Określani mianem arian (bracia polscy).Popularność przez pewien czas wśród szlachty koncepcji kościoła narodowego, propagowana też przez część duchowieństwa z prymasem J. Uchańskim na czele.Szczytowy okres rozwoju reformacji – rządy Zyg...

Zgłoś jeśli naruszono regulamin