MATURA.DOC

Hiob, Syn Marnotrawny, Miłosierny Samarytanin – cechy przypowieści biblijnych, ich uniwersalna wymowa.

`Przypowieść – to gatunek literatury moralistycznej, to utwór narracyjny, w którym przedstawione postacie i wydarzenia nie są ważne ze względu na cechy jednostkowe, lecz jako uniwersalne prawidłowości losu ludzkiego. Przypowieść jest zbiorem praw religijnych, moralnych lub filozoficznych. Właściwa interpretacja przypowieści polega na przejściu od jej znaczenia dosłownego do znaczenia ukrytego.

Przypowieść o synu marnotrawnym – Pewien człowiek miał dwóch synów. Podzielił majątek między obu. Młodszy wziął swoją część i odszedł. Stracił majątek i powrócił skruszony do ojca, który powitał go z otwartymi ramionami. Drugi syn zaś, który cały czas trwał przy ojcu poczuł się dotknięty. Ojciec tłumaczył mu, że kocha go cały czas, lecz cieszy się również z syna, o którym myślał, że jest stracony, a który powrócił. Obraz ten ma następujące znaczenie – wszyscy ludzie wierni Bogu są mu bliscy, lecz ci, którzy odeszli i powrócili na Jego łono także mogą liczyć na Jego miłość i radość 9radość Boga z każdego nawróconego grzesznika).

Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie – prezentuje wzór prawdziwej miłości bliźniego. Oto Samarytanin pomógł rannemu człowiekowi, opatrzył jego rany, podzielił się swoim majątkiem, wzruszył się nieszczęściem obcego czł0owieka., a nie uczynił tego nawet kapłan. Po dziś dzień Samarytanin pozostał w naszej mowie określeniem człowieka miłosiernego, litościwego, uczynnego, wrażliwego na nieszczęścia bliźnich (np. Matka Teresa z Kalkuty).

Księga Hioba – należy ona do pism mądrościowych, jest dramatem poetycko – filozoficznym, uznawanym za dzieło odrębne i oryginalne.

Hiob żył w kraju Hus, był wiernym i sprawiedliwym czcicielem Boga. Bóg zaś pozwolił szatanowi wystawić wiarę Hioba na próbę. Hiob traci majątek, umierają mu dzieci, dotyka go trąd, a on mimo wszystko nie zaparł się Boga. Przyszli do niego przyjaciele i dowodzili, że przecież musiał zgrzeszyć, skoro Bóg tak go ukarał. Hiob przysiągł, że cierpi niewinnie i choć lamentował nie zwątpił w Boga. W nagrodę Bóg zwrócił mu majątek i rodzinę, natomiast odszedł jak niepyszny. Księga Hioba obejmuje, zatem problem niezawinionego cierpienia, stara się dociec, dlaczego człowiek cierpi, jeśli nie popełnił grzechów? Czy cierpienie jest karą za grzech? Z księgi Hioba wynika, że Bóg ma swoje plany, nie są one zrozumiałe dla człowieka, który winien je przyjąć z pokorą. Powstaje jednak drugi problem: czy warto być niewinnym,. Bezgrzesznym i wiernym Bogu? Z księgi Hioba wynika, że tak, bo choć niewinność nie przynosi wolności od cierpienia, to daje spokój w cierpieniu, będący udziałem niewinnie cierpiącego. Autor księgi podkreśla także indywidualizm Hioba. Prezentuje indywidualną odpowiedzialność człowieka wobec boga.

Księga Hioba uważana jest za arcydzieło literatury biblijnej. Jest bogata gatunkowo: to zarazem dialog, traktat, poemat. Podejmuje też temat wielkiej wagi: problem odpowiedzialności, wiary oraz zagadnienie ludzkiego cierpienia. ”Wieści Hiobowe” do dziś znaczą tragiczne, straszne wiadomości. „Przyjaciele Hioba” – to tacy przyjaciele, którzy zamiast pomóc, czynią w nieszczęściu więcej szkody, bowiem doszukują się przyczyn, próbują dociec winy swego poszkodowanego przyjaciela.

Uniwersalna wymowa przypowieści biblijnych: analizują one ludzkie uczucia i motywy postępowania, wskazują drogę ku dobru, uczą żyć godnie. Jest w nich prawdziwe bogactwo wiedzy o psychice człowieka, obyczajach, wszelk8ch postaciach dobra i zła.

Postacie mitologiczne jako symbole uniwersalnych wartości np. Ikar, Prometeusz, Syzyf.

Mity – to przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie opowieści powstania świata, zjawisk przyrody oraz bogów i legendarnych bohaterów. Stały się one podstawą literatury antycznej. Mity te nie funkcjonują jako relikty przeszłości. Motywy, postawy, nawet pojęcia i wyrażenia pochodzące z mitów istnieją do dziś w literaturze i sztuce, a nawet w języku. Współczesny człowiek nie traktuje mitów greckich jako sfery wierzeń religijnych, lecz tkwią one w świadomości i kulturze dzisiejszego człowieka, gdyż przedstawiają uniwersalne ludzkie czyny i uczucia.

Prometeusz- archetyp buntownika i bezinteresownego dobroczyńcy, który za swoją odwagę i niepokorną postawę wobec Zeusa (wykradł ogień z rydwanu słońca i podarował ludziom, nauczył ich sztuki życia, ponieważ bogowie nie byli zainteresowani losem człowieka, przejrzał podstęp Zeusa polegający na zesłaniu na ziemię Pandory) został przez niego skazany na długie cierpienia w górach Kaukazu, które przerwał dopiero Herakles.

      Pojęcie PROMETEIZM pochodzi od imienia mitologicznego tytana i jest określeniem postawy buntu człowieka przeciw niesprawiedliwości bogów, odważnego wyzwania rzuconego niebu w imię miłości do człowieka, pojęcie to jest głównie związane z literaturą romantyzmu. Dzisiaj oznacza poświęcenie się jednostki dla ogółu.

Syzyf – był królem Koryntu. Był on ulubieńcem bogów i często bywał zapraszany na olimpijskie uczty. Po powrocie na ziemię rozpowiadał niektóre niebiańskie sekrety. Przez jakiś czas uchodziło mu to bezkarnie, ale pewnego razu wyjawił ważną tajemnicę i rozgniewał Zeusa, który rozkazał bożkowi śmierci zabić Syzyfa. Nie został on jednak zabity. Kazano mu wtaczać głaz na górę. Gdy Syzyf prawie dochodził do szczytu, wówczas głaz spadał i musiał zaczynać wtaczanie od początku.

  Mit o Syzyfie i jego osoba wiąże się z pojęciem SYZYFOWEJ PRACY, czyli pracy bezcelowej, uciążliwej, daremnej, nie przynoszącej żadnych efektów. To obraz ogromnego i bezskutecznego wysiłku.

Ikar – król Krety zaangażował Dedala do wykonanie słynnego labiryntu dla swego syna Minotaura. Po ukończeniu budowy nie chciał, aby opuścił on jago kraj. Dedal tęskniąc bardzo za ojczyzną, wymyślił niezwykły sposób ucieczki. Sporządził z ptasich piór sklejonych woskiem olbrzymie skrzydła dla siebie i swego syna Ikara. Przytwierdziwszy je sobie do ramion wznieśli się obaj w powietrze i poszybowali w kierunku Sycylii. Wcześniej Dedal ostrzegał syna by nie leciał zbyt wysoko, ponieważ słońce roztopi mu wosk, ani zbyt nisko bo pióra nasiąkną wilgocią, ale Ikar pod wrażeniem przeżyć wzbił się w górę, wtedy słońce roztopiło wosk i Ikar spadł na ziemię i

zginą. Dedal zaś przeżył i powrócił do swego ukochanego kraju.

  Ikar jest archetypem człowieka, który potrafi się zapomnieć, śmiercią zapłacił za chwilę szczęścia, archetyp rozwagi, uniesienia. Obrazuje odwieczną ludzką skłonność (dążność) do lotu ku słońcu, do marzeń ponad rozsądek, do ryzyka dla spełnienia swych ideałów. Jego ojciec jest człowiekiem zaradnym, doświadczonym, ale często postrzeganym jako przyziemny.

Próby nawiązania do antycznego eposu w literaturze późniejszych epok.

Epos(epopeja) – epicki gatunek literacki stworzony w starożytności, prezentujący świat znany z mitologii, istniejący na dwóch płaszczyznach: racjonalnej (ludzkiej), fanatycznej (boskiej). Epos charakteryzuje się przede wszystkim dużymi rozmiarami, jest pisany wierszem (w przypadku eposu homeryckiego, jest to heksametr – to wers składający się z sześciu stóp metrycznych), ukazuje losy wybranej grupy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń dla narodu. Epopeję otwiera inwokacja, czyli wierszowany zwrot do jakiegoś bóstwa z prośbą autora o pomoc w tworzeniu dzieła. Cały utwór napisany jest językiem podniosłym, poważnym, wręcz patetycznym. Na pierwszy plan wysuwają się narrator i fabuła. Narrator  eposu ujawnia swoje uczucia tylko w inwokacji potem jest wszechwiedzący, wszechobecny i obiektywny. W eposie dominuje opowiadanie i opis. Opisy są bardzo realistyczne i dokładne, statyczne i dynamiczne. W eposie występują ponadto opisy scen batalistycznych. Do cech eposu zaliczamy także epizodyczność akcji. (Epizod jest to odstępstwo od toku głównej akcji, opisanie wydarzenia mniej istotnego, pobocznego, nie związanego z główną fabułą). Do cech eposu stworzonego w dziewiątym wieku przed nasza erą przez greckiego poetę Homera, czyli eposu homeryckiego, należą porównania homeryckie(to porównanie , w którym drugi człon jest tak rozbudowany, że stanowi odrębną, epizodyczną scenkę) i stał epitety. Z eposu wywodzi się szereg gatunków literackich np. poemat rycerski, poemat

opisowy, dygresyjny, heroikomiczny. Epos jest najczęściej pisany wierszem, a wszystkie epickie sceny tego gatunku(narracja, świat przedstawiony) odnajdujemy w powieści. W romantyzmie epos odchodzi od ukazywania świata fantastycznego, pozostałe cechy pozostają w zasadzie bez zmian(„Pan Tadeusz”).

Epos był najważniejszym gatunkiem epiki do czasu, kiedy zdominowała ten rodzaj literacki powieść. Później powieści, które odgrywały szczególnie ważną rolę w życiu narodu, dotyczyły ważnych wydarzeń historycznych lub kompleksowo ujmowały życie danej klasy, nazywano epopejami.

Próby nawiązania(powieści – epopeje):

„Wojna i pokój”- Lew Tołstoj;

Przeminęło z wiatrem – Margatet Mitchell

Buddenbrookowie – Tomasz Mann

Chłopi – Władysław Reymont

Nad Niemnem – Eliza Orzeszkowa

Noce i dnie – Maria Dąbrowska

Próby kontynuacji:

Epos rycerski np. Pieśń o Rolandzie

Boska komedia – Dante

Raj Utracony – J. Milton

Transakcja wojny chocimskiej – Wacław Potocki

Pan Tadeusz – Adam Mickiewicz

„Antygona” Sofoklesa tragedią o ludzkich losach i postawach wobec życia.

Tragedia – (gr. tragos – kozioł i ode- pieśń)jest jednym z gatunków dramatu(obok komedii i dramatu satyrowego), jaj nazwę można tłumaczyć jako „pieśń kozła”. Najistotniejszą cech tragedii jest konflikt między dążeniami wybitnej jednostki a  siłą wyższą(bogowie, przeznaczenie, prawa historii lub prawa moralne). Jednostka jest w tym konflikcie z góry skazana na przegraną, każda decyzja, którą podejmuje prowadzi do klęski. Tragedię otwiera prolog- wprowadzenie widzów w akcję. Prolog kończy się tzw. węzłem dramatycznym, czyli wydarzeniem, które rozpoczynało właściwą akcję. Akcja była podzielona na epejsodion(epizody, czyli sceny) oraz przedzielające je stasimony(pieśni chóru).Utwór kończył się katastrofą po której następował epilog, będący zwykle wyjaśniającą wypowiedzą skierowaną do publiczności. Najwięksi twórcy tragedii to: Ajschylos, Sofokles, Eurypides.

„Antygona” powstała na bazie rodu  Labdakidów. Antygona jest córką Edypa, siostrą Polinejkesa, Eteoklesa i Ismeny. Akcja tragedii rozgrywa się, gdy obaj bracia już nie żyją. Walcząc o władzę doprowadzili do wojny – Eteokles nie dopełnił umowy i po roku panowania nie odstąpił tronu bratu Polinejkesowi, a Polinejkesa uzyskawszy pomoc napadł na Teby, aby dochodzić swoich praw. Obaj bracia giną a władzę obejmuje Kreon. Nakazuje on pochować Eteoklesa jako bohater za wszystkimi honorami, a Polinejkesa – zakazuje pogrzebu i uznaje go za zdrajcę.

Tematem tragedii jest czyn Antygony, która przeciwstawia się rozkazowi króla i dokonuje pochówku brata. Kreon jest konsekwentny. Mimo, że przestępstwa dokonała narzeczona jego syna – utrzymuje wyrok w mocy i skazuje Antygonę na powolną śmierć w lochu. Koniec tragedii to seria samobójstw – Antygony, Haimona, Eurydyki.

W dramacie postaciami tragicznymi są Kreon i Antygona. Sytuacja tragiczna ma miejsce wtedy, gdy bohater musi dokonać wyboru pomiędzy dwoma równoważnymi racjami. Każda decyzja jaką podejmie, będzie miała negatywne skutki.

Antygona – musi dokonać wyboru między dwoma racjami, z których obie są równie ważne i sprzeczne ze sobą. Prawo Boskie nakazuje pochować zwłoki Polinejkesa, aby jego dusza zaznała spokoju a ciało nie było potępione. Z kolei prawo ludzkie – rozkaz Kreona zabrania grzebania Polinejkesa, którego Kreon uznał za zdrajcę. Wybierając pomiędzy posłuszeństwem prawu boskiemu a rozkazowi królewskiemu, Antygona dokona wyboru zgodnego ze swoim sumieniem i wybierze prawo boskie, przez co wypełni obowiązki siostry kochającej zmarłego brata. Ten wybór będzie ją kosztował życie.

Kreon – jest również postacią tragiczną, ponieważ musi wybierać między własnym sumieniem i uczuciami rodziny a koniecznością utrzymania autorytetu władcy. Wydając zakaz pochowania zwłok Polinejkesa, miał na celu dobra społeczne. Z drugiej strony Antygona była członkiem rodu królewskiego i narzeczoną Haimona. Gdyby Kreon miał na celu dobro jednostki tzn. Antygony i Haimona cofnął by zakaz, ale nadszarpnął by swój autorytet i mógł być osądzony o niesprawiedliwość i kumoterstwo. Wybrał zaś dobro społeczne, utrzymanie silnej władzy i interesy państwa, ale naraził się bogom, bo pogwałcił prawa religijne nakazujące pochować zwłoki zmarłego.

5. Stosunek Boga i człowieka w średniowieczu, odrodzeniu i baroku.

Epoki średniowiecza, odrodzenia i baroku stworzyły własna wizerunki boga, świata i człowieka. Każdy z tych wizerunków w poszczególnych epokach różnił się od siebie.

Średniowiecze – początek moralny epoki średniowiecza oparty był na teocentrycznej hierarchii wartości, która polegała na ustawieniu Boga w centrum świata. To Bóg był wartością nadrzędną, najwyższym bytem. Bóg to także dobro, piękna, prawda, źródło wiedzy i wiary. Wszystkie sprawy ludzkie miały być podporządkowane Bogu. Tak więc wszystkie dziedziny życia i obrazy działalności podlegają Bogu.

   Sytuację człowieka w świecie zakreślonym horyzontami wiary widziano jako dramatyczną albo harmonijną. Poglądy św. Augustyna sprowadzały się do ujmowania człowieka jako istoty filozofującej, która rozważa swą obecność w świecie i w czasie, swe dramatyczne niejasne miejsce na granicy bytów między aniołami a zwierzętami. Twierdził on także, że człowiek może znaleźć prawdziwe szczęście w bogu. Los ludzi zależy od łaski Bożej. Podobny pogląd jest zawarty w refleksjach św. Tomasza z Akwinu. Podkreśla on konieczność wewnętrznego doskonalenia. Człowiek przestrzegający norm etyki prawa, sprawiedliwości jest nie tylko dobrym chrześcijaninem, ale i wartościową jednostką w społeczeństwie. W średniowieczu zrodził się też program, któremu początek dał św. Franciszek z Asyżu, ucząc prostej dziecięcej miłości do świata.

   Szczególnie trudny okres XIV i XV wieku budził poczucie zagrożenia i nietrwałości życia, wzmagając zatem pogardę dla świata i jego przemijających wartości. Łacińskie dzieła zwłaszcza na temat „wzgardy świata” akcentowały motyw „varias” tj. marność, ukazywały uciechy pokusy i wspaniałości życia jako zasadnicze i podległe nieubłaganej władzy śmierci. Człowiek średniowiecza myśli swe kierował ku życiu pozagrobowym. W „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze śmiercią” ukazana jest postać śmierci, jaką wyobrażali sobie ludzie tej epoki. Postać ta jest płci żeńskiej, w ręku trzyma kosę, ukazana jest jako upiór, szkarada. Mistrz – człowiek śmiertelny nie boi się wezwać śmierci, aby poznać tajemnicę jej bezwzględnego postępowania.

Renesans(odrodzenie) – Jan Kochanowski – czołowy poeta renesansu, w pieśni, „Czego chcesz od nas Panie” przedstawia Boga jako stwórcę, który stworzył doskonały świat gdzie panuje radość, piękno i harmonia. Wizerunek Boga i świata w hymnie tym bardzo różni się od wizerunku średniowiecznego. Bóg w renesansie w swym dziele stworzenia uszczęśliwia człowieka, bowiem wszystko, co Bóg stworzył uczynił to dla człowieka. Jest to dar, za który człowiek nie będzie się mógł Bogu odwdzięczyć.

Człowiek epoki renesansu był wyznawcą antropocentryzmu, poglądu opartego na koncepcji filozoficznej uznającej, że człowiek jest w centrum wszechświata i celem jego rozwoju. W takich właśnie warunkach zrodził się humanizm, który stał się zaprzeczeniem ideałów średniowiecza. Głosił optymistyczną radość życia, propaguje dążenie człowieka do szczęścia. Zasadą humanistów jest dążenie do ukształtowania wolnej, silnej, harmonijnie rozwiniętej jednostki ludzkiej, która chce swobodnie poznawać wielkość i piękno świata.

Kochanowski także we fraszkach przedstawia obraz humanisty. Utwory te wprowadziły do poezji tematy związane z życiem codziennym poety, jego radościami i smutkami. Fraszka „Na dom w Czarnolesie” mówi o podstawowych ideałach życiowych człowieka renesansu. Są to przede wszystkim: czyste sumienie, zdrowie, życzliwość ludzka i skłonność obyczajów.

W „Trenach” spotykamy wyraz buntu do świata jak i próby pogodzenia się z losem. Wbrew pozorom nie są one zaprzeczeniem renesansowej postawy poety. W poezji Mikołaja Sępa – Sarzyńskiego pojawia się zupełnie inny stosunek do życia niż w utworach Kochanowskiego. Według Sarzyńskiego niebo, wieczne szczęście jest trudne do osiągnięcia.

Barok – Daniel Naborowski w wierszu „Marność” mówi za pośrednictwem Kohaleta o sensie istnienia człowieka, o stosunku ludzi do Boga i do rzeczy materialnych. Marnością jest wszystko, co ziemskie, materialne, doczesne. Wszystko w życiu przemija. Stałą wartością jest tylko Bóg i to co duchowe. Proponuje umiar, prowadzenie spok...