K. Dybciak: Istota i struktura krytyki literackiej (w: Problemy teorii literatury s.3.)
- rozmaite formy twórczości krytycznoliterackiej i wielość jej poziomów;
- płynność granic krytyki;
- krytyka – pogranicze, krótkie dzieje, brak tradycji własnej, destabilizacja podstawowych kategorii;
- warunek konieczny zaliczenia tekstu do krytyki: metaliterackość (a w wymiarze dynamicznym: działanie kulturalne, mające związek z literaturą);
- specyficzna cecha krytyki literackiej – podwójnie ukierunkowana pragmatyczność – ku literaturze i ku zewnętrznym układom społecznym;
- s. 486 jeśli wypowiedź krytyczna skierowana jest do literatury, to może być o literaturze lub o czymś innym (…) natomiast jeżeli jest adresowana do podmiotów usytuowanych w układach zewnątrzliterackich, musi być zawsze o literaturze, albo z jej powodu;
- s. 486 krytyka(…) ma za zadanie nawiązywanie kontaktów między tym, co literackie, a tym, co pozaliterackie;
- krytyka stymuluje życie literatury, ujawnia dialogowość dzieła literackiego,
- krytyka pośredniczy między pisarzem i czytelnikiem; jest przewodnikiem w konsumpcji literackiej, jest też twórcą przestrzeni literackiej;
- krytyk jako twórca literatury decyduje o istnieniu zjawisk literackich na wielu poziomach;
- Ingarden – krytyka literacka to artystycznie wartościowe i sugestywne zdawanie sprawy z konkretyzacji estetycznej dzieła literackiego.
Twórcze możliwości krytyki:
- pole możliwości zaistnienia dzieł literackich, uświadamia istnienie konwencji artystycznych;
- ustanawianie elementarnych faktów literackich – krytyk dokonuje selekcji obiektów i nie może wprowadzić do literatury każdego tekstu, za to może opóźnić wejście tekstu w literaturę, zmodyfikować jego kształt;
- tworzenie całości większych niż pojedynczy utwór – wyrażane idee, znaczenia światopoglądowe generowane przez utwór, konwencje stylistyczne, tematy, szkoły, prądy, nurty, gatunki; to krytyka buduje literaturę z poszczególnych przekazów. S. 489 dzięki krytyce luźny zbiór wypowiedzi przekształca się w dynamiczną jedność, staje się procesem, dążącym do jakichś, choćby cząstkowych, celów, krytyka – system wyborów.
Zorientowanie krytyki na działanie, dynamizacja, przekształcanie literatury różni ją od nauki o literaturze (która też jest złożona z wypowiedzi metaliterackich.
Manfred Kridl: jedność nauki i krytyki literatury,
Zygmunt Łempicki: krytyka jest praktyczna, historia literatury – teoretyczna.
Nie można dopuścić do utożsamienia krytyki i sztuki literackiej, bo to by oznaczało likwidację krytyki, która istnieje dopóki istnieje dystans.
Krytyka a polityka literacka:
- funkcją obu jest działanie na rozwój artystycznego piśmiennictwa,
- różnice:
o na poziomie stylu działania – polityk reprezentuje interes zewnętrzny, krytyk działa na rzecz sztuki słowa,
o polityka jest nastawiona pragmatycznie, a krytyka jest też twórczością artystyczną i badawczą,
o polityk nie musi argumentować i tworzyć teksty wartościowe estetycznie – on tworzy teksty pozawerbalne i pisze on nakładami i liczbą wydań książek, reklamą, nagrodami i stypendiami,
o krytyk zdobywa sobie pozycję skutecznością przeprowadzonych akcji, polityk – miejscem,
o za krytykiem stoją jego umiejętności i dorobek. Za politykiem – instytucja, którą reprezentuje,
o głos krytyka jest głosem indywidualnym, działacza – reprezentantem instytucji,
o krytyk – racje jednostki przeciwko systemowi,
o krytyk zwraca się do odbiorcy swoich tekstów jako do podmiotu moralnego i historycznego, literaturoznawca czy estetyk – jak do odbiorcy (podrzędnego),
o s. 493 krytyk rozpoznaje „człowieka” w pisarzu, natomiast badacz skupia uwagę na „autorze”,
o autor przetwarza materiał społeczny na literacki, estetyczny. Krytyk zamienia to, co literackie, na to, co nieliterackie,
o w kategoriach semantyki – krytyk zajmuje się znaczeniami literatury zbieżnymi z innymi systemami semiotycznymi, dokonuje przekładu sensów wytwarzanych w literaturze na sensy powszechnie zrozumiałe, uczony interesuje się sposobem wytwarzania znaczeń,
o krytyk musi stwarzać warunki pełnej konkretyzacji dzieła,
o krytyk musi stale wykraczać poza literaturę,
o funkcja krytyki s. 494 zestawianie semantyki, literatury (…), konfrontowanie rozwiązań wspólnych problemów istniejących w danej sytuacji historycznej,
Hierarchiczne uporządkowanie funkcji krytyki:
- funkcja pragmatyczna (kontaminacja f. impresywnej i wolicjonalnej) u Sławińskiego operacyjna;
- funkcje: estetyczno-ludyczna, ekspresywna, wartościująca, problematyzująca.
Funkcja estetyczno-ludyczna:
- zbliża krytykę do sztuki, przejawia się w konstrukcyjnych czynnościach autofinalistycznych s. 495: teksty krytyczne muszą realizować zobowiązania narzucane przez nastawienie autoteliczne (funkcję poetycką), a jednocześnie aktualizować funkcję impresywną;
- najważniejszy gatunek – esej – s. 495: nastawienie czysto ludyczne wywołujące efekty zabawy, wzruszenia, komizmu dochodzi do apogeum w felietonie, pastiszu, parodii krytycznej.
Funkcja ekspresywna:
- była uważana za odróżniającą od nauki i filozofii literatury;
- wyrażenie osobistych przeżyć;
- aktualizuje się w impresji, dzienniku, polemice, pamflecie.
Funkcja wartościująca: (S. Brzozowski: „krytyka jest sądem”):
- s. 496 aktualizowany system ocen stanowi o tym, co nazwać można potencjalnością programową o charakterze negatywnym lub pozytywnym. Brzozowski – idealny krytyk programujący (pisze dla zwycięstwa swego światopoglądu), Irzykowski – krytyk programoburca.
Funkcja problematyzująca:
- s, 497 dominuje w tekstach krytycznych zmierzających do intelektualnego porządkowania materiału estetycznego, dostarczanego przez pisarzy;
- problematyzowanie w operacjach metaliterackich – rozłożenie tekstu na części, poznawanie ich morfologii i funkcji, konstruowanie całości dzieła, rozumienie go, pokazanie pozycji dzieła, porównanie go z innymi wypowiedziami.
Krytyka: aktualizowanie utworu i przenoszenie go w nowy układ.
Wyrwanie tekstu z macierzystej całości – 2 podejścia:
1) przeciwstawianie perspektywy historycznoliterackiej i współczesnej – Łempicki i Sławiński – badacz literatury ma wyznaczyć miejsce tekstu w procesie rozwojowym i wpływ na przemiany literatury. Krytyk problematyzuje przeszłość z punktu widzenia teraźniejszości;
2) umieszczenie aktu poznania krytycznego w „trzecim wymiarze czasu” (ani w synchronii dzieła ani w synchronii krytyka) – kontakt z tekstem i odbiorcą niezależny od zdarzeń historycznych.
- krytyka w różnych materiałach semiotycznych, synteza stylistyk i retoryk, przełamuje metodologie, wytwarza pograniczne środki przekazu
Struktura czynności krytycznych:
- grupować teksty można ze względu na morfologię wypowiedzi, adresata, przedmiot, metodę, strategię perswazji;
- 2 rodzaje zadań – 1) referują postrzegane rzeczy; 2) wyrażają stosunek do podmiotu,
- tworzenie teorii umożliwiających generowanie tekstów. Poglądy – podstawa krytyki: 1) wiedza literacka (sposób opisu faktów literackich, metody analizy itp.);2) przekonania światopoglądowe; 3) system ocen i zespół postulatów.
Adresaci krytyki:
- w życiu literackim – nadawcy przekazów, odbiorcy, dysponenci instytucji literackich;
- w życiu społeczno-kulturalnym – twórcy wartości, dystrybutorzy i odbiorcy.
3
maszroom