KROPOTKIN PIOTR ALEKSIEJEWICZ (1842-1921)
Rosyjski ideolog anarchizmu komunistycznego.
Ważniejsze prace:
· Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju (1919)
· Nauka współczesna i anarchizm
· Państwo i jego rola historyczna
· Zdobycie chleba
Punktem wyjścia teorii Kropotkina była przeniknięta scjentyzmem i determinizmem swoista filozofia przyrody. Zakładała ona federacyjny model wszechświata oparty na wzajemnej pomocy (mutualizm) i wewnątrzgatunkowej solidarności, a nie na walce o byt w rozumieniu socjaldarwinizmu. Na tej podstawie przyjął założenia, że interes jednostki splata się z interesem ogólnospołecznym. Człowiek odznacza się wrodzoną dobrowolnością i łagodnością, które to cechy ułatwiają mu kontakty z innymi ludźmi. Kolejnym założeniem filozofii było uznanie, że wytwory ludzkości są jej wspólnym dziedzictwem, w którym nie sposób wyraźnie ustalić wkładu poszczególnych osób. Stąd kapitalizm musi prędzej czy później zostać zastąpiony przez komunizm. Przejście od pierwszego z tych ustrojów do drugiego dokona się w sposób rewolucyjny. Dla Kropotkina rewolucja nie była apokaliptyczną siłą niszczącą, lecz zjawiskiem naturalnym, a nawet okresem przyspieszonej ewolucji, przygotowanej wcześniej propagandowo. Jej powodzenie zależałoby od tego czy ma jasno wytknięty cel, nie usiłuje zastąpić obalonych organów władzy własnymi instytucjami i zapewni masom społecznym natychmiastowe poczucie poprawy położenia materialnego. Podstawowym zadaniem rewolucji uciskanych grup społecznych powinno być bowiem „zdobycie chleba”. Kropotkin wyobrażał sobie rewolucję jako okres długotrwały i złożony. W jego rezultacie powinna nastąpić całkowita likwidacja pieniądza i wszelkich form własności prywatnej oraz wprowadzony zostanie obowiązek pracy dla wszystkich osób do 45-50 roku życia. Przyszłe stosunki społeczne wyobrażał sobie jako oparte na zasadzie drobnotowarowej gospodarki naturalnej i modelu rzemieślnika-artysty oraz zatarciu różnic między pracą fizyczną i umysłową. Opowiadała się za ograniczeniem roli przemysłu, który powinien służyć rolnictwu. Na gruzach systemu kapitalistycznego powstałaby sieć niewielkich i autonomicznych federacji stowarzyszeń (komun), wzorujących się na średniowiecznych gildiach i świadczących dobrowolnie usługi publiczne w celu zaspokojenia indywidualnych potrzeb każdego człowieka. Jego wolność została uznana za najwyższą wartość, gdyż stanowi „możność działania wolnego przed karą społeczną (przymus fizyczny, groźba głodu).
Kropotkin wierzył, że po rewolucji aspiracje duchowe każdego człowieka znajdą niczym nie skrępowane możliwości realizacji. Nie będzie istniało już państwo, które uważał za rodzaj „towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń miedzy właścicielem, żołnierzem, sędzią i księdzem związanego w celu zapewnienia sobie władzy nad ludem i utrwalenia swej przewagi ekonomicznej”.
Kropotkin łączy z krytyką państwa krytykę prawa.
Ludzkość w historii przechodziła drogę od dzikości (ustrój klanowo-rodowy) do barbarzyństwa (wspólnota wiejska) i olejno do powstania gmin miejskich.
Program pozytywny Kropotkina przybrał formę utopii komunistycznej. Podział dóbr powinien zaspokajać wszelkie potrzeby ludzi, niezależnie od ich wkładu pracy w wytwarzanie tych dóbr. Z jednej strony wiarę w powodzenie społeczeństwa komunistycznego opierała na przekonaniu, że rozwój techniczny zapewni wszystkim dobrobyt, nawet przy znacznej redukcji czasu pracy, z drugiej zaś był przeciwny podziałowi pracy, co stanowiło znaczną niekonsekwencję. Dużą wagę przywiązywał do estetycznych aspektów nowej rzeczywistości, w której praca stanie się twórczością i świat wypełni piękno.
PAŃSTWO charakteryzują:
· podstawowa rola stosunku władzy opartego na zwierzchnictwie nad społeczeństwem
· centralizacja,
· terytorialność
· elitarność władzy.
Państwo ustanawia dla siebie monopol życia społecznego i dlatego nie toleruje organizacji obywatelskich.
SPOŁECZEŃSTWO – wytworzyło wiele sztucznych instytucji, które ewidentnie ograniczają ludzką wolność.
Wolność – to możność działania bez presji przymusu i strachu. Człowiek nie jest wolny w państwie, lecz może być wolny w społeczeństwie, w komunie. Jednakże wolności grozi albo egoistyczna anarchia albo wchłonięcie jednostki przez społeczeństwo i pozbawienie jej indywidualnej tożsamości. Gwarancja wolności jednostki jest tez niezależność rodziny oraz zniesienie „domowego niewolnictwa”. Są to gwarancje pozytywne. Gwarancją negatywną jest przede wszystkim zniesienie państwa.
Celem rewolucji ma być zniesienie państwa, własności prywatnej oraz pracy najemnej. Zaistnieć muszą wszystkie te elementy, by mógł ustać wyzysk. Nową formą organizacji społeczeństwa ma być dobrowolne zrzeszenie wytwórców oparte na spontanicznych kontaktach miedzy nimi. Uspołecznieniu Śródków produkcji ma towarzyszyć także komunistyczny model spożycia. Związki producentów maja być organizacjami samorządowymi.
LASSALLE FERDINAD 91825-1864)
Pisarz polityczny, założyciel pierwszej robotniczej partii politycznej w Niemczech. Twórca socjaldemokracji.
· Kapitał i praca (1878)
Jego zainteresowania obejmowały zagadnienia ustroju politycznego, problemy społeczne, prawo cywilne i konstytucje, filozofię i ekonomię. Koncentrował się sposobach przebudowy społeczeństwa kapitalistycznego w socjalistyczne, przyjmując za podstawę swych poglądów filozofię idealistyczną. Ujmował dziej społeczne jako dzieje ducha narodu dążącego do wolności. Interpretatorami aktualnej treści ducha były wybitne jednostki, do których zaliczył też siebie. Z pojęcia ducha narodu wyprowadził wnioski polityczno-prawne, a także ekonomiczne. Postulował konieczność odgórnego zjednoczenia państwa niemieckiego pod egidą Prus, wprowadzenia nowej konstytucji i powszechnego prawa wyborczego, wywłaszczania prywatnych właścicieli, przekształcenia społeczeństwa kapitalistycznego w socjalistyczne, w czym pomocne miały być stowarzyszenia produkcyjne robotników, zakładane przez państwo, wyeliminowanie „spizowego prawa płacy roboczej”, sprowadzającego wynagrodzenie robotnicze do poziomu minimum egzystencji, zlikwidowania zysku kapitalistycznego i podatków pośrednich. Jest autorem terminu: „państwo-stróż nocny” używanego na określenie funkcji pełnionych przez państwo liberalne. Oryginalność koncepcji polegała na połączeniu elementów niemieckiego idealizmu z prądami socjalistycznymi. Moralną ideę państwa służącego ogółowi łączył z poprawą standardu materialnego robotników.
Lassalle należał do grona oponentów rewolucyjnej drogi dojścia do socjalizmu, preferując wykorzystanie w tym celu drogi parlamentarnej. Najwyższą wagę przypisywał upowszechnieniu prawa wyborczego. Charakterystyczna cechą socjalizmu Lassalle było uznanie znacznej i potencjalnie pozytywnej roli państwa i uczynienie z niego istotnego instrumentu socjalistycznych przeobrażeń. Oznaczało to brak akceptacji dla idei państwa klasowego i przyznanie, że możliwe jest państwo służące całej społeczności. Takie państwo, powstałe w wyniku wyborów powszechnych, prowadzić winno politykę społeczną i ekonomiczną, która zapewni robotnikom dobrobyt, pozwoli im zostać współudziałowcami przedsiębiorstw, w których są zatrudnieni, ułatwi rozwój i zapewni kredytowanie inicjatyw gospodarczych rolników.
LEON XIII
Papież od 1878 roku. Jego najbardziej znana encyklika nosi tytuł: „O kwestii robotniczej – rerum novarum”.
Rozważając problem powstania państwa i pochodzenia władzy państwowej głosił pogląd o społecznej naturze człowieka, dlatego odrzucał XVIII-wieczną, mieszczańską teorię umowy społecznej. Rozwinął klasyczną, katolicką doktrynę suwerenności uznając za możliwą do zaakceptowania każdą władzę polityczną czy formę ustrojową państwa.
ENCYKLIKA DIUTURNUM ILLUD
Stwierdził, że sprawujący w danym kraju władzę są desygnowani odpowiednio do warunków historycznych. Ten wybór rządzących powinien być zgodny z prawem i zwyczajami danego kraju. Jednakże ten wybór nie oznaczał wcale, że władza jest nadana przez lud, bądź nabyta z „prawa Bożego”, bowiem wybór dokonany przez lud wskazywał jedynie rządzącego, nie nadając mu prawa panowania ani nie tworząc władzy zwierzchniej. Ten wybór określał tylko, kto daną władzę w państwie powinien sprawować, natomiast władzą zwierzchnią nadal pozostawał Bóg.
Leon XIII stawiał przed państwem liczne zadania do wypełnienia. Pierwsze z nich i najważniejsze, nawiązywało do koncepcji bonum commune św. Tomasza z Akwinu. Aby państwo mogło lepiej realizować zadania, do których zostało powołane, papież przedstawił dwie zasady, zgodnie z którymi powinno ono funkcjonować. Tymi zasadami były:
1) zasada pomocniczości (subsydiarności) – oznacza, ze obywatel nie może żądać nadmiernej opieki ze strony państwa, a państwo ma prawo wkraczać w życie jednostki tylko wtedy, gdy nie będzie ona mogła sama zatroszczyć się o siebie;
2) zasada solidaryzmu społecznego – uważał, że tak jak w organizmie człowieka współdziałają ze sobą wszystkie części, tak w społeczeństwie ludzkim bogaci i biedni powinni zgodnie ze sobą współpracować.
Lassalle nauczał, że państwo powinno ingerować w stosunki pracodawca-pracownik, poprzez określenie warunków i czasu pracy robotnika, oraz czuwanie nad tym, aby robotnik uzyskał godziwą zapłatę za swoją pracę.
Innym zadaniem państwa było nakładanie umiarkowanych podatków na obywateli.
Lassalle zalecał w celu poprawy sytuacji robotników przeprowadzenie uwłaszczenia mas pracujących. Można to osiągnąć nie w drodze likwidacji własności prywatnej i powstania własności wspólnej, ale poprzez godziwe wynagrodzenie, które pozwoliłoby robotnikowi na zaspokojenie potrzeb swoich i swoich bliskich, a ponadto umożliwiłoby gromadzenie oszczędności, w celu zdobycia własnego majątku.
RERUM NOVARUM
Encyklika Rerum novarum rozpoczyna budowę współczesnej nauki społecznej kościoła.
Leon XIII sformułował krytyczne argumenty, wymierzone przeciw doktrynom socjalistycznym i komunistycznym, a także przeciw powszechnemu zjawisku ruchu robotniczego. Ostrzegał przed kłamliwości socjalistów, który łudzą robotników hasłem równości. Jest to hasło niemożliwe do zrealizowania, albowiem lidzie nie są sobie równi i społeczeństwo egalitarne nigdy i nigdzie nie istniało, ani nie zaistnieje w przyszłości. Pierwszą zasadą jaką należy tu wysunąć jest, że człowiek powinien uznać tę konieczność natury, która sprawia, iż zupełna równość w społeczeństwie ludzkim jest niemożliwa.
Leon XIII w Rerum nowarum nadal własności prywatnej rangę prawa naturalnego. Mimo uznania własności za prawo naturalne, na tym etapie nauczania społecznego Kościoła nie ma jeszcze o tym mowy, by prawo to rodziło jakiekolwiek roszczenia po stronie uprawnionych. Naturalnoprawny charakter własności uzasadniał, z powołaniem się na X przykazanie, co jednak uznano za argument chybiony. Znacznie bardziej przekonywały argumenty, że własność ma źródło w pracy ludzkiej. Własność jest naturalnym prawem człowieka, jako że w odróżnieniu od zwierząt człowiek ma zdolność perspektywicznego wykorzystywania własności.
Skoro własność, jako prawo naturalne, nie daje podstawy do roszczeń, Leon XIII zaproponował inną drogę jej pozyskiwania. Plan Leona XIII nosił nazwę płacy rodzinnej. Polegał on na tym, że właściciele środków produkcji powinni wypłacać pracownikom płacę w wysokości, która umożliwiałaby im godne utrzymania siebie i swojej rodziny, a także po latach oszczędności bez wyrzeczeń dawałaby szansę na nabycie własności w postaci choćby skromnego warsztatu pracy, sklepu, kawałka ziemi. Plan upowszechnienia własności miał na celu realizację praw naturalnych: prawa do życia, do założenia rodziny, do utrzymania potomstwa i do posiadania własności. Ponadto realizować miał również wizję społeczeństwa, przeciwstawną modelowi walki klas, a opartą na solidaryzmie. Papież wychodził bowiem z założenia, że klasy powinny współpracować ze sobą dla wspólnego dobra, gdyż jest to jedyna droga do pokoju społecznego i dobrobytu. Upowszechnienie własności miało znieść barierę psychiczną i mentalną pomiędzy pracodawcami i pracownikami, jako że każdy robotnik, patrząc perspektywicznie, mógł się identyfikować z obecnymi problemami swego pracodawcy, przewidując że na podobne napotka w przyszłości.
Najbliższe rozwiązania liberalnym były poglądy Leona XIII na rolę i zadania państwa. Państwo ma być subsydiarne, czyli pomocnicze. Szanując autonomię jednostki we wszystkich sprawach życiowych, państwo powinno służyć jej pomocą w sytuacji, gdy wyczerpie ona wszelkie możliwości własne i nie będą jej problemów w stanie rozwiązać także naturalne wspólnoty w jakich ona żyje, wspólnota rodzinna, pracy i zamieszkania. Państwo powinno również starać się o poziom ustawodawstwa, pomocny w sprawowaniu przez nie funkcji arbitrażu w sporach pomiędzy robotnikami a kapitalistami.
Leon XIII uznał prawo robotników do zakładania związków zawodowych i uznał je również za prawo naturalne łączenia się ludzi w prywatne stowarzyszenia. Związki te powinny koncentrować swoją działalność na działaniach samopomocowych, tworzeniu klas pomocy wzajemnej w sytuacji, gdy nie istniały jeszcze systemy ubezpieczeń społecznych. Ich zadaniem było także negocjowanie układów zbiorowych pracy, działanie na rzecz przekształcenia ustawodawstwa pracy w kierunku ochrony pracowników, szczególnie zaś kobiet i dzieci, zmniejszenia czasu pracy czy zagwarantowania prawa do wypoczynku.
Państwo odpowiada prawom rozumu i natury i jest świadectwem Boskiej mądrości według zasad podanych w encyklice naszej o chrześcijańskim ustroju państwa.
LILBURNE JOHN (1614-1657)
Angielski polityk i pisarz polityczny, przywódca ruchu levellerów.
Twierdził, że wszyscy ludzie są z natury równi i wolni, wszelka władza pochodzić może zatem wyłącznie z woli ludzi tworzących zbiorowe ciało – lud. Teza o ludzie-suwerenie prowadziła do koncepcji kontraktualistycznej genezy państwa i społeczeństwa, a głęboko religijny światopogląd ugruntował jego przeświadczenie o istnieniu praw naturalnych potwierdzonych przez umowę społeczną. Wychodząc z tych przesłanek postulował głęboką reform ustroju Anglii. Domagał się zniesienia monarchii i Izby Lordów. Jedynym organem ustawodawczym miała być Izba Gmin, której skład podlegałby częstej rotacji(jednoroczna kadencja, zakaz reelekcji). Prawo wyborcze przysługiwać miało każdemu Anglikowi bez względu na jego stan majątkowy. Jednoizbowy parlament miałby szerokie, lecz nie nieograniczone kompetencje. Prawa maiły być jasne i ogólne. Domagał się też wprowadzenia zakazu retroakcji i zasady nullum crimen, nulla poena sine lege. Władzę wykonawczą miała sprawować Rada Państwa kontrolowana przez parlament. Postulował aby urzędnicy mogli być jednocześnie członkami Izby Gmin. Wymiar sprawiedliwości winien być również personalnie oddzielony od legislatywy. W zakresie ekonomii postulował zniesienie monopoli i wprowadzenie wolnego handlu.
Wypowiadał się za równością wszystkich wobec prawa i za stosowaniem prawa naturalnego i umowy społecznej (common law); Założenia: jednoizbowy parlament pełniący władzę nadrzędną z wyjątkiem materii wyraźnie mu zabronionych; członkowie parlamentu nie mogą „mieszać się” do wykonywania praw ani wymiaru sprawiedliwości. Jedynym wyjątkiem był wymiar sprawiedliwości wobec funkcjonariuszy państwowych za nadużycia lub niedopełnienie obowiązków; Parlament może kontrolować działania egzekutywy; Rolę egzekutywy powierzono Radzie Państwa, w skład której nie mogli wchodzić członkowie parlamentu; Rada Państwa nie dysponowała żadnymi kompetencjami wobec Parlamentu; Sądownictwo powierzono sędziom i ławom przysięgłych. Ani jedni ani drudzy sędziowie nie mogli wywodzić się z parlamentu, ale parlament miał prawo pociągania sędziów do odpowiedzialności; Parlament, egzekutywa i sądy były związane obowiązkowo prawem i nie mogły działać w oparciu o bieżące uwarunkowania polityczne; Prawo miało mieć charakter ogólny i pochodziło od parlamentu. Doktryna Lewellerów wyraża klasyczny rozdział władzy - funkcjonale rozdzielenie poszczególnych władz, ich separację oraz brak mechanizmów wzajemnego hamowania. Stworzenie podwalin pod zasady burżuazyjnej demokracji stało się udziałem grupy lewellerów (tzn. zrównywaczy, niwelatorów), która w miarę zaostrzania się wojny domowej i wzmacniania konserwatyzmu independentów odłączyła od tego ruchu. Klasowe zaplecze lewellerów to drobnomieszczaństwo, w pewnym zakresie także armia. Lewellerzy głosili hasło równości praw politycznej. Uzasadnieniem jego była teza o suwerenności ludu, która zakłada sprawiedliwą wolność i poszanowanie wrodzonych praw człowieka, których nikt nie może znosić ani zmieniać, nawet parlament. Silniej i na trwałe na1eży parlament związać z ludem. Proponowali więc lewellerzy częstą rotację posłów, odrzucali wybory cenzusowe, domagając się równego przedstawicielstwa miast i hrabstw (w proporcji do liczby mieszkańców) oraz uznania prawa każdego do wybierania reprezentantów do parlamentu. Do parlamentu należeć miało ustawodawstwo oraz nadzór nad urzędnikami. Równość praw miała obowiązywać bez względu na posiadłość, stan, przywilej, stopień, urodzenie, stanowisko. Żądano gwarancji praworządności i obywatelskich swobód, tolerancji religijnej oraz wolności słowa i druku (z wyjątkiem pism aprobujących tyranię). Starannie przy tym wystrzegano się egalitaryzmu społecznego i odżegnywano od naruszania własności. Nie było tu postulatu równości ekonomicznej ani nawet postulatu reformy rolnej. Biednym obiecywali lewellerzy co najwyżej doraźną pomoc państwa.
LLEWELLYN KARL (1893-1962)
Amerykański prawnik-funkcjonalista reprezentujący kierunek realizmu prawniczego.
Prawem „samym w sobie” jest to, co robią urzędnicy, sędziowie lub adwokaci dla rozstrzygania sporów, a zatem są to fakty podejmowania decyzji przez przedstawicieli władzy państwowej. Zadaniem prawników w tej sytuacji staje się badanie czynników warunkujących podejmowane przez sądy orzeczenia. Postulował aby w związku z tym prawo ujmować jako pewną instytucję społeczną, gdyż umożliwiłoby to jego opisanie w użyteczniejszej niż dotąd wypracowanej nomenklaturze jurysprudencji, terminologii innych nauk humanistycznych. Opracował koncepcję tzw. law-jobs, czyli zespołu warunków, które tworzą i utrzymują grupę jako pewną całość, a jednocześnie są jednym z czynników umożliwiających odróżnienie prawa od inny instytucji społecznych.
Llewellyn Karl przedstawiciel realizmu prawniczego; sformułował socjologiczną teorię prawa. Uznał prawo za działającą w życiu społeczną instytucję, na którą składają się faktyczne zachowania sztabu prawnego czyli sędziów, ustawodawcy, adwokatów, urzędników. Zachowania sztabu prawnego kierują się zróżnicowanymi punktami widzenia i operują odmiennymi technikami, dlatego do poznania prawa konieczne jest badanie tradycji, etosów, sposobów organizacji i rekrutacji tych grup. Większe znaczenie przypisuje organizacyjnej niż represyjnej funkcji prawa. Uznaje prawo za najważniejszy czynnik integracji społ. Wyróżnia dwa sposoby powstawania prawa:
a)uogólnienie ilościowe – gdy w społeczeństwie utrwaliła się pewna reakcja na określ sytuację wraz z oczekiwaniem jej stałości, jeżeli to oczekiwanie zawiedzie, to sztab prawny jest zmuszony ustalić czy dotychczasowa regularność zachowania jest regułą wiążącą,
b)uogólnienie jakościowe – gdy w określ sytuacji odczuwane jest zakłócenie w życiu społecznym, ale nie wytworzyła się jeszcze regularność reakcji na tę sytuację; wtedy sztab prawny tworzy w drodze precedensu nową regułę, za którą stoi jego autorytet. Dogmatyka prawa wg Llewellyna to praktyczna sztuka ustalania i stosowania prawa, która nie powinna rozwijać się w oderwaniu od nauki o społecznym działaniu prawa. Realizm prawniczy rozwijał się pod wpływem behawioryzmu. Rzeczywistość społeczną Llewellyn próbował ujmować w systemat ludzkich zachowań się. Każda obowiązkowa konstytucja jest instytucją. Obejmuje ona podstawy, sposoby zachowania się różnych grup społ. Wszystkie te zachowania się zazębiają się w jedną całość, tworząc instytucję. Lllewellyn wyróżniał trzy grupy społeczne, których działalność składa się na wyżej wymienianą instytucję:
1)grupę rządzącą,
2) grupy interesów organizujących nacisk na grupę rządzącą i publiczność;
3)publiczność, która wykazuje pewną aktywność tylko w okresie wyborów albo w czasie rewolucji.
Podział ten interesował autora jedynie z punktu widzenia dział ludzi, ich funkcji, w oderwaniu od faktycznej sytuacji ekonomicznej, socjalnej ludzi. Kluczową pozycję w państwie zajmuje działalność. Rządy w państwie należą nie do prawa, ale do dział, polegającej na rządzeniu. Przedmiotem empirycznej nauki prawa musi być zachowanie się ludzi, a zwłaszcza sędziów i urzędników. Funkcją prawa jest w szczególności:
1)rozstrzyganie sporów przy pomocy względnie uregulowanej dział urzędników;
2)stosowanie określ przez urzędników presji, mającej na celu zmuszenie ludzi do określonego zachowania się.
Prawo jest tworzone przez sądy i inne organy podejmujące konkretne decyzje. Dużą rolę przyznawali czynnikom pozaprawnym, kształtującym indywidualną decyzję sądu (tj przesądy, upodobania, instynkty sędziego itp.). Realiści odżegnywali się od koncepcji prawa w książkach. Uznając za realne prawo, tylko to, co robią sędziowie, nazywali prawo w książkach prawem papierowym.
LOCKE JOHN (1632-1704)
Pisarz polityczny, twórca liberalizmu politycznego.
· List o tolerancji (1689)
· Dwa traktaty o rządzie (1689)
· Racjonalność chrześcijaństwa (1695)
Locke polemizował z poglądami Filmera, ta polemika dotyczyła koncepcji umowy społecznej. Uznawał prawa podmiotowe jednostki za prawa przyrodzone, wymieniając tutaj prawo własności obejmujące prawo do życia, wolności osobistej i mienia. Uznał stan natu...
XXXwszystkoXXX